scieee Science in your language
[de] (orig) [en] [lt] [fr] [it] [es] [pt]

Die Landkarte des Schlossgebietes Bērzaune vom 17. Jahrhundert und die baltische Hydronymie

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Die Landkarte des Schlossgebietes Bērzaune vom 17. Jahrhundert und die baltische Hydronymie

Author: Ojārs Bušs; Renāte Siliņa-Piņķe
Year: 2015
Source: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/download/890/981
S aipsniai / A icles 101
OJĀRS BUŠS
Ins i u o pa a le ice língua da uni e sidade
Le lands
Cien í icas Fo schungs ich ungen: le ische Onomas ik,
allgemeine heo e ische Onomas ik, Lexikologie.
RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE
Ins i u o pa a le ice língua da uni e sidade
Le lands
Cien í icas Fo schungs ich ungen: le ische his o ische
Onomas ik, his o ische Lexikog aphie, le isches his o isches
Wö e buch, deu sch-le ische Sp achkon ak .
DIE LANDMAPTE DES
SCHLOSSGEBIETES BĒRZAUNE
VOM 17. JAHUNDERT UNDHR
DIE BALTISCHE HYDRONYMIE1
XVII a. Be zaunės pilies apylinkės žemėlapis i
bal ų hid onimija
ANNOTATION
A p imei a ex ensa coleção dos opônimos da Le ônia é com a i idades econômicas da Suécia (a pa e
se en ional da Le ônia pe encia a isso) no 17. Cen ená io conec ado. Os esul ados dessas
a i idades são (1) p o ocolos da Landes e ision, que uma g ande quan idade de le ones nomes de
assen amen o, e (2) os mapes de e edão, que bas an e mui os le ones águas e lu names
con enham. ische (le ische ) He kun , z. B. as Flussnamen Ackman ups (= *Akmeņupe), Roabesche
Die Ka e des Schlossgebie s Bē zaune (en s anden um 1680–1685) zeig meh als
70 Hyd onyme. Die e ymologische Analyse zeig : die meis en on ihnen sind Namen bal-
1 O a igo é o iginado no âmbi o do p oje o S udies o he La ian language in he con ex o 21s
cen u y science no S aa lichen Fo schungsp og amm Le onics: his o y o La ia, languages,
cul u e and alues.
OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE
102 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII ups (= *Robežupe). De ame Plaxen Siö (ago a Plaksis ou
Plaksnis) pode ia se en endido como nome onoma opoé ico de o igem. O i e sname Plising
Ri us pode da la ica aiz plīs-/plēš- ‘b echen; ißen abde ido se . As do amo Sa abgelei e en
Hyd onyme (Sa ins ups, Sawi z Lacus, ago a Sa ī e, Sa ī es eze s) são embo a
apa en emen e aos indoeu opeos hyd onymen e do indoeu opäischen Wu zel *sh2e-
‘schü en, egnen semelhan e, mais são os nomes mas os see innischen o igins, gl. es nisch
sau, sa i ‘Ton, lehm. Os semelhan es sono an es nomes em Sā - (ago a Sā ī e, Sā ienas
eze s) êm p o a elmen e como e ymon o la ice dialec ale pala a sā a ‘die Na be.
SCHLÜSSELWÖRTER: Onomas ik, Hyd onymie, 17. século, Schlossbezi kska en, Li land.
ANNOTATION
The i s ample collec ion o ancien oponyms o La ia had been connec ed wi h economic
ac i i ies in Sweden in he 17 h cen u y when he no he n pa o La ia belonged o his
coun y. Resul s o hese ac i i ies a e he ma e ials o land e ision, which ep esen a
la ge numbe o La ian oikonyms as well as su eying maps o he educ ion o he es a es
ha con ain qui e a lo o La ian hyd onyms and mic o oponyms. The map o he Bē zaune
cas le dis ic (ap . 16801685) con ains mo e han 70 hyd onyms. Thei e ymological esea ch
shows ha mos o hem a e names o Bal ic (La The lake name Plaxen Siö (now Plaksis o
ian) o igin, e.g., he i e names Ackman ups (=*Akmeņupe), Roabesche ups (=*Robežupe).
Plaksnis) is mos likely o be ea ed as a name o onoma opoe ic o igin. The i e name Plising
Ri us could be de i ed om he La ian s em plīs-/plēš- ‘ o b eak, o ea . The hyd onyms
de i ed om he s em Sa - (Sa ins ups, Sawi z Lacus, now Sa ī e, Sa ī es eze s), al hough
seemingly compa e wi h he Indo-Eu opean hyd onyms o igina ing om he oo ide. *sh2e-
‘ o pou , o ain, a e mos likely he names o Finno-Ug ic o igin, c . Es onian sau, sa i ‘clay.
Simila names wi h -ā- (now Sā ī e, Sā ienas eze s) a e p obably an e ymon o he La ian
dialec wo d sā a ‘sca . KEYWORDS: onomas ics, hyd onymy, 17 h cen u y, maps o cas le
dis ic s, Li onia.
A es o çamen o de hid onyme bal ische é longo ainda não esgo adamen e
ealizado. Mui os hid onymes bál icos ainda não êm nenhuma acei á eis
in o mações de o igem e nenhum inequi ocan e con ex o e hnolinguís ico.
Pa icula men e mui os un esol ed ä sel são no âmbi o das e imologias le ische
hyd onyme ica am. Es es unsol idos p oblemas e imológicos são ambém uma das
S aipsniai A icles 103 /
Die Landka e des Schlossgebie es Bē zaune om 17.
Jah hunde und die bal ische Hyd onymie
azões, po que um dicioná io e imológico das hyd onyme Le lands ainda não
apa eceu, e em empo a issá el p o a elmen e ambém não apa ece á. Pa a as
a e as da pesquisa pe ence ainda ainda a ex ensão do hid onymenko pus. Es a
a e a é nem simples nem übe schauba , uma ez que se sob e udo no
His o isches S aa sa chi Le lands (La ijas Vals s ēs u es a hī s) em
documen os não publicados a é ago a desconhecidos i e sund nomes de ma es se
escondem. Es e a igo pe segue dois obje i os: (1) a admissão de indi iduais elhos,
hoje esquecidos hid onymes na linguís ica e onomas ica discussão, (2) a he ança
análise de alguns an o conhecidos, como ambém menos conhecidos hyd onymes.
O p imei o pe íodo in ensi o egis o do opônimo é em Le land com os in e esses
econômicos do eino da Suécia conec ado ( . Abb. 1). Ve so im do 17. oi no nó dico século
Le land (le . Vidzeme2), que desde 1629 pe encia o icialmen e à Suécia, a assim chamada
Gü e eduk ion ealizada. Já em mais an igas on es his ó icas, especialmen e com o 13.
Século começando, são nume osos assen amen o-, Flu und águe names ocupados, no 17.
Século es es egis os alcançam, po ém, um no o quan i a i o e quali a i o ni eau. Pa a a
egulamen ação do pagamen o do impos o nos ecém-adqui idos e i ó ios e am
in o mações sob e as Lände eias e habi an es necessá ias. Po es a azão, oi uma
Landes e ision, a assim chamada sueca Haken e ision, ealizada, em cujos p o ocolos
nume osos siedlungsnamen es ão ocupados. As e isões o amumangangüis e no ano 1638
(publicado em Dunsdo s 1940, 1938, 1941), como ambém ainda ezes 1688. A planejada
Gü e educção p ecisa a mas p ecisos mapes de á ias egiões Li lands. Os ca óg a os
den meh mals o ganisie , die e s e schon wäh end des polnisch-schwedischen
K ieges im Jah 1601 ( e ö en lich bei Š ābe 1933), dann 1617, 1624, 1630, die
suecos pe enciam no 17. século aos líde es em Eu opa. 49 land e mede s suecos êm nos
anos 1681 a 1684 e 1687 a 1696 a oda a sueca Li land medido (Vidzemes ka es 1996: 7). Como
esul ado, esul a am nume osos mapas de indi iduais bens, que en ão em os assim chamados
Quín e-Teil-ca es como Schlossgebie ska en no escala 1:48.000 ou 1:57.600 o am
conjugados. Há pa a o a ual Le land mais de in e ais Schlossgebie ska en, z. B. das
Schlossgebie en Cēsis (d . Wenden), Koknese (d . Kokenhusen), Mālpils (d . Lembu g), Rauna (d .
2 Em alemão ambém le isches Li land ou Südli land chamado, em con as e com o
nó dicamen e localizado es nisco Li land.
OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE
104 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII
Ronnebu g), Sun aži (d . Sunzel) un Madliena (d . Sissegall) u. a. Pa a oponomas as são
es es mapas, sob e udo em azão dos insc i os hid onyme, como ambém de alguns
mic o oponyme de g ande impo ância. Es es Schlossgebie ska en encon am-se no
His o ischen S aa sa chi Le lands (le . La ijas Vals s ēs u es a hī s, LVVA
Fonds 7404, desc ição 3, Ak en 130). Alguns em o exille ische his o iado Edga s
Dunsdo s em Aus ália publicados e analisados (Dunsdo s 1974). Já esse, embo a ABB.
1. Ös liches Bal ikum no 17. Século. h p://commons.wikimedia.o g/wiki nenhum linguis a,
em a impo ância desses ca ões jus amen e pa a as hid onimie o schungen
File:Sw_Bal icP _17cen.jpg
S aipsniai A icles 105 /
Die Landka e des Schlossgebie es Bē zaune om 17.
Jah hunde und die bal ische Hyd onymie
econhecido: Fu nome o sche de e ia a hid onimie em os ca ões de in e esse se ,
que equen emen e des ia dos a uais nomes (Dunsdo s 1974: 8). Desde essa
p onunciação são mais de qua en a anos passados, e só nos úl imos anos em […]
p elimina men e bas an e modes a […] análise linguís ica desses ca ões começado. A
esses landmaps pe ence ambém a mapa do ce ca de 1500 km2 g ande
châ eaugebie es Bē zaune. O Schlossgebie encon a-se no ös lichen Li land e inclui a
á ea das selonischen munda en em Vidzeme3 (s. Abb. 2). É, como a pa i do mapa
isí el, mui o lussund seen ich. To almen e são 70 hyd onyme e idos4 nomes
ma inhos unbedeu ing mais do que lussnamen. en on es his ó icas conhecido.
Pa ece impossí el ou, odo caso, hipo e icamen e possí el, as co esponden es
a uais obje os hid og a icos de e mina . No p esen e desconhecidos i e s nomes
E wa 15 de beleg en Hyd onyme sind wede aus den heu igen noch aus ande-
são Ackman ups, an ing ou , Baben ups, mellone z, Monke uppe, Mudsa Ri us, Plising
Ri us, Roabesche ups, desconhecidos Seenames Ines Siö, In Siö, Ka ps Siö, Ka i Siö,
Loda z, Paslois, Siogos. Em dez lagos nes e mapa dis inguem-se os nomes de suas
a uais (ou pelo menos das a uais o iciais) be enções, z. B. Asening (ago a Pudulu eze s),
Be en Siö (ago a Salu eze s, como sinônimo ambém Siö (G ī u eze s), Plaxen Siö
(Rāceescu eze s, como sinônimo ambém Plaksis), Sawi z Lacus (Kaņepēnu eze s, como
sinônimo ambém Sa ī es eze s), Syles Siö (S i neze s), Wi z Siö (Kalsna as eze s).
Bē zaunes eze s), Damis Siö (je z Šūmānu eze s), Nygas Siö (Lau e es eze s), Malz
Alguns dos mencionados (como ambém á ios ou os no mapa ocupeg o) hid onymes pa ecem
os see innischen, e en ualmen e li ischen ou es nischen o igem a se , z. B. Kuja ( gl. Laansalu
2014), Mudsa Ri us. A maio ia dos hid onyme é, no en an o, bal ico, em p imei a linha le ão de
o igem. Às ezes é a conexão aos le ões appella i os ób io ou quase ób io, z. B., Ackman ups =
*Akmeņupe ( gl. le . akmens ‘S ein‘), Roabesche ups = *Robežupe ( gl. le . obeža ‘G enze‘),
Ka ps Siö = *Ka pas eze s (ou Ka pis?; gl. le . ka pa ‘Ka p en‘). O úl imo nome pe ence
na u almen e não aos an igos hid onímes bal icos o igem, daí seu e ymon, a Fischbezeichnung
ka pa, uma en leennung do alemão é (ME II 197 s. . kã pa I; Sehwe s 3 O e i ó io inclui
ap oximadamen e as comunidades Bē zaune, G os ona, Kalsna a, Lazdona, Lubāna, Lubeja,
Ļaudona, Mā ciena, Mei āni, Mē iena, P auliena, Saika a, Sā iena, Vēja a, Viesiena, como ambém
a pa e o ien al da comunidade Ves iena (no mapa não ma cado). Em Abb. 2 são as on ei as
municipais de 1939 ep esen adas. 4 Há ambém ios e lagos, que sem nome es ão insc i os no
mapa.

OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE
106 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII
1936: 47; Laumane 1973: 105106), e en ualmen e em pa e sob e o Russische
emp es ado (Ka ulis 1992: I 384). Isso no 17. Século belegado hyd onym pe mi e a
en lehnungszei do appella i o mais a de com o 16. Século, mui o
p o a elmen e mas ainda an es, a da a . As ôn e es de Laumane (1973: maskuline
105) egis ie en sch i lichen Belege en s ammen dem 18. Jah hunde , die
Va ian e Ka pis is mas já no Wö e buch de Geo g Elge (1683) ixiado (Ka ulis
1992: I 384).
En e os e imologicamen e anspa en es hid onymen pode ainda o peculia
lussname an ing om se chamado (s. Abb. 3). Ele é a é ago a só a pa i des e
Schlossgebie ska e conhecido. A en ada designa um bas an e cu o luisschen
(ou apenas um luss eil) e pode mais p openso como An iņa auss (‘An iņš ́ Oh ‘). Se
essa lei u a é ce a, esse nome en iquece os mui os casos conhecidos, em que
pa es humanas do co po se em como base pa a in e p e ações oponimicas. Ele
ilus a es a endência uni e sal na o mação dos onónimos com um menos ípico
exemplo o apella i o auss ‘Oh ‘ é na o mação opônimos le ões apenas a amen e
usado e não pe ence aos pa a a oponymia ca ac e ís icos ana ômicos Te mini
(Rapa 2014: 63). No p imei o olume do O snamenbuches Le lands de Jānis
Endzelīns não há nenhum (!) opônimo, cuja o igem cla amen e ABB. 2. As
ap oximadas on ei as do schlossgebie es (g a ado de Liene sob e o appella i
auss a ibuí el se ia ( . Endzelīns 1956: 5556, Lemma a em aus-). Apenas a segunda
Ma kus-Na ila)
S aipsniai A icles 107 /
Die Landka e des Schlossgebie es Bē zaune om 17.
Jah hunde und die bal ische Hyd onymie
componen e do opônimo é de o igem bal ica. A p imei a componen e o le ão
An h oponym An iņš (< An on) é g echisco ou la inisco de o igem (HdV I, 177; Siliņš
1990: 62) e d onyms no odo le ão oponomas ic con ex o le a a uma ce a
ince eza, se o nome não ainda di e en e le e/ou in e p e a de e se .
ha nu einen indi ek en Bezug zu Hyd onymie. Die Einmaligkei dieses Hy-
Há, na u almen e, mui o poucos hid onymes e imologicamen e inequí ocos an o em Le land
em ge al, como ambém nes e mapa. Na maio ia dos casos, eque uma análise e imológica.
Como exemplo seguem dois hyd onyme em Pl-: o i e s Plising Ri us un de see Plaxen Siö. Pa a
o lago são ambém a uais sinonyme nomes como Plaksis // Plaksnis // Plakšeze s // Plakšņu
eze s, como ambém á ios de ou as aízes o mados nomes e idenciados ( gl. LVV 177). Já
1638 é na sueca haken e ision a o ma Plaxen (Dunsdo s 1941: 1159) ixiado, en ão idên ico com
o nome no mapa só sem a basewo d Siö ( gl. sueco sjö ‘See‘). Dado nas línguas
os see inenses acúmulos consonan es no início da pala a não êm a oco e 5, é bal ica
o igem inequi ocamen e p e e i . No e i ó io da Le ônia há embo a ambém opônimos de
o igem ge mânica e esla a, nes e caso é esla a o igem po azões a eais, po ém, pouco
p o á el, 5 Ra as são ais acumulações nas mais ecen es e alhamen os do 20. e 21. século
de e mina e maio i a iamen e eles só oco em na língua de ci culação. ABB. 3. an ing de em a
Schlossgebie ska e Bē zaune ( após Dunsdo s 1974)
OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE
108 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII du an e nomes de o igem ge mânica de e
pa a sob le ões siedlungsnamen, não mas com mui o poucas exceções en e os
mais an igos aquesse names a encon a são. Na busca pelo E ymon pa a o nome
ma inho Plaksis // Plaxen Siö em p imei o a onoma opoe ica o igem se e wida. Do
pon o de is a oné ico pa ece es a a ian e mui o c edí el, daí em língua le ã
(são an o na língua pad ão, como ambém nos munda es) onoma opoe icas
e bas plakšē , plakšķē êm a oco e , especialmen e pa a a desc ição de leisen
Wasse ge äuschen, z. B. Ai i klakšķēja duļļos, ūdens plakšēja [lai ai] abās malās...
(And ejs Upī s; LLVV9). 23 A e en ual onoma opoe ica o igem dos oponyme em
Plakšis ambém em La ijas ie ā du ā dnīca (LVV 177 s. . Plakši), embo a sem
exaus i a análise, mencionado. Po ou o lado, há jus amen e na egião a ada
alguns lu names (Wiesenund Feldnamen) com a aiz Plak- (Plok-, Plôk-), cuja o igem
se mais com o egionalismo plôka ‘nied ig si uadas, le eles eld‘, plakaEbe ‘ung‘
pa ece como mo i a ion pa a um Seename ambém bas an e c edí el se . Como
compa ação seja só em os em Rússia, na Uc ânia e em Kasachs an ocu en es
ne, Niede ung‘ (LVV 175 s. . Plaka) und dem s anda dsp achlichen Adjek i
plakans ‘eben, lach‘ e klä en läss . Die Seman ik ‘eben, lach; Ebene, Niede -
nomes ma inhos Ploskoye oze o (li e almen e ‘de plana/e ano
See‘) e e idos. Vá ios ais lagos encon am-se não longe de Le land, no e i ó io
Psko , de uma egião com bal ico subs a na hid onimie. O hid onimo Ploskoye oze o
pe ence na u almen e não a es e subs a o, ele se e apenas como anulação pa a
conside ações sob e e en uais mú uas bál icas e sla icas in luências semân icas
na hid onimie. Jus amen e de pon o de is a semân ico ainda mais c edí el pode ia
se a compa ação com um ou o egionalismo le ão plasa ‘Hochwasse au de
Wiese‘ (ME III 320) . Dagen e alam mas os aspec os one icos e a eales. A
di icilmen e explicá el hipo é ica desen ol imen o -s- > -ksksende se ainda com a
con amina ion plasa + plaka pa a jus i ica en a . O maio obs áculo pa a es a
dedução de o igem é mas o di usãoa eal do egionalismo plasa e do dele o mados
oponyme ele inclui as egiões cul u alhis ó icas Zemgale e La gale6, não po ém
Vidzeme e pe manece a as ado da comunidade Lazdona e de o lago Plaksis // Plaxen
Siö ( gl. LV 182V183). Pode-se en ão pelo menos ês hipó eses pa a a e imologia
des e nome ma inho o mula . A mais c edí el deles pa ece se a onoma opoe ica
hipó ese. 6 En ão Mi el-, Südos und Os le land.
S aipsniai A icles 109 /
Die Landka e des Schlossgebie es Bē zaune om 17.
Jah hunde und die bal ische Hyd onymie
O lussname Plising Ri us, que como *Plīsiņode *Plisiņgelesen pode se , chama sua
ez cla as associações com o e bo le ão plīs ‘ eißen, spal en, b echen‘ dian e.
No Lexikon dos Toponyme Le lands La ijas ie ā du ā dnīca são ce ca de 15
Toponyme com a aiz Plīs- (LVV 244245) e idos, que mais és en do e b mencionado
descendem. Es as são mas lu names (z. B. Plīsa um campo na comunidade D abeši,
um bosque em Kā ļi, uma pas agem em Kūdums, uma wiese em Rāmuļi), há sob esses
nomes nenhum hyd onym. Uma ez que nosso Plising Ri us, como a pa i do mapa
e iden emen e, é um bas an e pequeno luissinho, seu nome pode e en ualmen e de
um lu name há mui o esquecido de i ado se 7. A ac escen a é que de plēs-, de uma
ou a ablau es u e des a aiz, o apella i o plēsums ‘die Rodung‘ é o mado, que
bas an e equen emen e como elemen o em opônimos le ões cóncompõe (s. LVV
223226). Uma conexão di e a en e es e apella i o e o hyd onym ses hyd onym em um
mais amplo con ex o indoeu opeu aze e com á ios oponymes na Eu opa
Plising Ri us is abe nich es zus ellen. Es bes eh jedoch die Möglichkei , die-
compa a . Há z. B. dois ios nomeens Plisa em Weiß ussland e o al p eußischen
o snamen Plissinges de 1284 (Ge ullis 1922: 125), que quase idên ica esc i a com
nosso hyd onym ap esen a. Mui os opônimos le ões e li auiche em Ples-, Plešund
Plēš- (Plėš-) são ambém com Plising Ri us e Plissinges e imologicamen e pa en es. A
o igem comum desses nomes le a à aiz indoeu opeana *pleh1k- ‘ab eißen‘ (s. LIV
483), o denominungsg und dos oponyme pode mas se di e en e:
1) o Roden, 2) a apa en e di isão da á ea pelo lusslau ,
3) das „Reißen“ de Felsen, de Landscha bei de En s ehung des Flussbe es,
wie auch ande e noch meh hypo he ische ode nu ekons uie ba e
Fa o es.
Ainda uma de pon o de is a e imológico p oblemá ico g upo des a egião são os hyd onyme (e um
oikonym) em Sa und Sā -. No mapa são os ios Sa ins ups e Sawe ups e os lagos Sawi z Lacus e
Sawen Lacus (hoje: Sa ī e, Sā ī e e Sa ī es eze s, Sā ienas eze s com mui os a ian es de
nome), e o He engu Sa wenho (hoje a aldeia Sā iena), de ou as on es e da li e a u a melho
conhecido como Sawensee (BHO II 550), o que apon a pa a a o igem do nome do assen amen o a
pa i do hid onimo (s. Abb. 7 Se nomes de pequenos luissos e lagos mesmo não a os lu names
(mik o oponymen) i essem de se con ados, é uma há mui o discu ida pe gun a, à qual nenhuma
espos a inequí oca pode se dada.
OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE
116 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII
Iš pi mo ž ilgsnio panašūs pa adinimai su -ā- (daba Sā ī e, Sā ienas eze s) ik iausiai
u ė ų bū i kildinami iš ki o e imono la ių kalbos a mės žodžio sā a ‘ andas.
Į eik a 2015 m. ko o 31 d.
OJĀRS BUŠS
LU La iešu alodas ins i ū s
Akadēmijas laukums 1, LV-1050 Rīga, La ija
oja[email p o ec ed]m
RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE
LU La iešu alodas ins i ū s
Akadēmijas laukums 1, LV-1050 Rīga, La ija
[email protected]