scieee Open visual document viewer

Die Landkarte des Schlossgebietes Bērzaune vom 17. Jahrhundert und die baltische Hydronymie

Ojārs Bušs; Renāte Siliņa-Piņķe

Full text

S aipsniai / A icles 101 OJĀRS BUŠS Ins i u o pa a le ice língua da uni e sidade Le lands Cien í icas Fo schungs ich ungen: le ische Onomas ik, allgemeine heo e ische Onomas ik, Lexikologie. RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE Ins i u o pa a le ice língua da uni e sidade Le lands Cien í icas Fo schungs ich ungen: le ische his o ische Onomas ik, his o ische Lexikog aphie, le isches his o isches Wö e buch, deu sch-le ische Sp achkon ak . DIE LANDMAPTE DES SCHLOSSGEBIETES BĒRZAUNE VOM 17. JAHUNDERT UNDHR DIE BALTISCHE HYDRONYMIE1 XVII a. Be zaunės pilies apylinkės žemėlapis i bal ų hid onimija ANNOTATION A p imei a ex ensa coleção dos opônimos da Le ônia é com a i idades econômicas da Suécia (a pa e se en ional da Le ônia pe encia a isso) no 17. Cen ená io conec ado. Os esul ados dessas a i idades são (1) p o ocolos da Landes e ision, que uma g ande quan idade de le ones nomes de assen amen o, e (2) os mapes de e edão, que bas an e mui os le ones águas e lu names con enham. ische (le ische ) He kun , z. B. as Flussnamen Ackman ups (= *Akmeņupe), Roabesche Die Ka e des Schlossgebie s Bē zaune (en s anden um 1680–1685) zeig meh als 70 Hyd onyme. Die e ymologische Analyse zeig : die meis en on ihnen sind Namen bal- 1 O a igo é o iginado no âmbi o do p oje o S udies o he La ian language in he con ex o 21s cen u y science no S aa lichen Fo schungsp og amm Le onics: his o y o La ia, languages, cul u e and alues. OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE 102 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII ups (= *Robežupe). De ame Plaxen Siö (ago a Plaksis ou Plaksnis) pode ia se en endido como nome onoma opoé ico de o igem. O i e sname Plising Ri us pode da la ica aiz plīs-/plēš- ‘b echen; ißen abde ido se . As do amo Sa abgelei e en Hyd onyme (Sa ins ups, Sawi z Lacus, ago a Sa ī e, Sa ī es eze s) são embo a apa en emen e aos indoeu opeos hyd onymen e do indoeu opäischen Wu zel *sh2e- ‘schü en, egnen semelhan e, mais são os nomes mas os see innischen o igins, gl. es nisch sau, sa i ‘Ton, lehm. Os semelhan es sono an es nomes em Sā - (ago a Sā ī e, Sā ienas eze s) êm p o a elmen e como e ymon o la ice dialec ale pala a sā a ‘die Na be. SCHLÜSSELWÖRTER: Onomas ik, Hyd onymie, 17. século, Schlossbezi kska en, Li land. ANNOTATION The i s ample collec ion o ancien oponyms o La ia had been connec ed wi h economic ac i i ies in Sweden in he 17 h cen u y when he no he n pa o La ia belonged o his coun y. Resul s o hese ac i i ies a e he ma e ials o land e ision, which ep esen a la ge numbe o La ian oikonyms as well as su eying maps o he educ ion o he es a es ha con ain qui e a lo o La ian hyd onyms and mic o oponyms. The map o he Bē zaune cas le dis ic (ap . 16801685) con ains mo e han 70 hyd onyms. Thei e ymological esea ch shows ha mos o hem a e names o Bal ic (La The lake name Plaxen Siö (now Plaksis o ian) o igin, e.g., he i e names Ackman ups (=*Akmeņupe), Roabesche ups (=*Robežupe). Plaksnis) is mos likely o be ea ed as a name o onoma opoe ic o igin. The i e name Plising Ri us could be de i ed om he La ian s em plīs-/plēš- ‘ o b eak, o ea . The hyd onyms de i ed om he s em Sa - (Sa ins ups, Sawi z Lacus, now Sa ī e, Sa ī es eze s), al hough seemingly compa e wi h he Indo-Eu opean hyd onyms o igina ing om he oo ide. *sh2e- ‘ o pou , o ain, a e mos likely he names o Finno-Ug ic o igin, c . Es onian sau, sa i ‘clay. Simila names wi h -ā- (now Sā ī e, Sā ienas eze s) a e p obably an e ymon o he La ian dialec wo d sā a ‘sca . KEYWORDS: onomas ics, hyd onymy, 17 h cen u y, maps o cas le dis ic s, Li onia. A es o çamen o de hid onyme bal ische é longo ainda não esgo adamen e ealizado. Mui os hid onymes bál icos ainda não êm nenhuma acei á eis in o mações de o igem e nenhum inequi ocan e con ex o e hnolinguís ico. Pa icula men e mui os un esol ed ä sel são no âmbi o das e imologias le ische hyd onyme ica am. Es es unsol idos p oblemas e imológicos são ambém uma das S aipsniai A icles 103 / Die Landka e des Schlossgebie es Bē zaune om 17. Jah hunde und die bal ische Hyd onymie azões, po que um dicioná io e imológico das hyd onyme Le lands ainda não apa eceu, e em empo a issá el p o a elmen e ambém não apa ece á. Pa a as a e as da pesquisa pe ence ainda ainda a ex ensão do hid onymenko pus. Es a a e a é nem simples nem übe schauba , uma ez que se sob e udo no His o isches S aa sa chi Le lands (La ijas Vals s ēs u es a hī s) em documen os não publicados a é ago a desconhecidos i e sund nomes de ma es se escondem. Es e a igo pe segue dois obje i os: (1) a admissão de indi iduais elhos, hoje esquecidos hid onymes na linguís ica e onomas ica discussão, (2) a he ança análise de alguns an o conhecidos, como ambém menos conhecidos hyd onymes. O p imei o pe íodo in ensi o egis o do opônimo é em Le land com os in e esses econômicos do eino da Suécia conec ado ( . Abb. 1). Ve so im do 17. oi no nó dico século Le land (le . Vidzeme2), que desde 1629 pe encia o icialmen e à Suécia, a assim chamada Gü e eduk ion ealizada. Já em mais an igas on es his ó icas, especialmen e com o 13. Século começando, são nume osos assen amen o-, Flu und águe names ocupados, no 17. Século es es egis os alcançam, po ém, um no o quan i a i o e quali a i o ni eau. Pa a a egulamen ação do pagamen o do impos o nos ecém-adqui idos e i ó ios e am in o mações sob e as Lände eias e habi an es necessá ias. Po es a azão, oi uma Landes e ision, a assim chamada sueca Haken e ision, ealizada, em cujos p o ocolos nume osos siedlungsnamen es ão ocupados. As e isões o amumangangüis e no ano 1638 (publicado em Dunsdo s 1940, 1938, 1941), como ambém ainda ezes 1688. A planejada Gü e educção p ecisa a mas p ecisos mapes de á ias egiões Li lands. Os ca óg a os den meh mals o ganisie , die e s e schon wäh end des polnisch-schwedischen K ieges im Jah 1601 ( e ö en lich bei Š ābe 1933), dann 1617, 1624, 1630, die suecos pe enciam no 17. século aos líde es em Eu opa. 49 land e mede s suecos êm nos anos 1681 a 1684 e 1687 a 1696 a oda a sueca Li land medido (Vidzemes ka es 1996: 7). Como esul ado, esul a am nume osos mapas de indi iduais bens, que en ão em os assim chamados Quín e-Teil-ca es como Schlossgebie ska en no escala 1:48.000 ou 1:57.600 o am conjugados. Há pa a o a ual Le land mais de in e ais Schlossgebie ska en, z. B. das Schlossgebie en Cēsis (d . Wenden), Koknese (d . Kokenhusen), Mālpils (d . Lembu g), Rauna (d . 2 Em alemão ambém le isches Li land ou Südli land chamado, em con as e com o nó dicamen e localizado es nisco Li land. OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE 104 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII Ronnebu g), Sun aži (d . Sunzel) un Madliena (d . Sissegall) u. a. Pa a oponomas as são es es mapas, sob e udo em azão dos insc i os hid onyme, como ambém de alguns mic o oponyme de g ande impo ância. Es es Schlossgebie ska en encon am-se no His o ischen S aa sa chi Le lands (le . La ijas Vals s ēs u es a hī s, LVVA Fonds 7404, desc ição 3, Ak en 130). Alguns em o exille ische his o iado Edga s Dunsdo s em Aus ália publicados e analisados (Dunsdo s 1974). Já esse, embo a ABB. 1. Ös liches Bal ikum no 17. Século. h p://commons.wikimedia.o g/wiki nenhum linguis a, em a impo ância desses ca ões jus amen e pa a as hid onimie o schungen File:Sw_Bal icP _17cen.jpg S aipsniai A icles 105 / Die Landka e des Schlossgebie es Bē zaune om 17. Jah hunde und die bal ische Hyd onymie econhecido: Fu nome o sche de e ia a hid onimie em os ca ões de in e esse se , que equen emen e des ia dos a uais nomes (Dunsdo s 1974: 8). Desde essa p onunciação são mais de qua en a anos passados, e só nos úl imos anos em […] p elimina men e bas an e modes a […] análise linguís ica desses ca ões começado. A esses landmaps pe ence ambém a mapa do ce ca de 1500 km2 g ande châ eaugebie es Bē zaune. O Schlossgebie encon a-se no ös lichen Li land e inclui a á ea das selonischen munda en em Vidzeme3 (s. Abb. 2). É, como a pa i do mapa isí el, mui o lussund seen ich. To almen e são 70 hyd onyme e idos4 nomes ma inhos unbedeu ing mais do que lussnamen. en on es his ó icas conhecido. Pa ece impossí el ou, odo caso, hipo e icamen e possí el, as co esponden es a uais obje os hid og a icos de e mina . No p esen e desconhecidos i e s nomes E wa 15 de beleg en Hyd onyme sind wede aus den heu igen noch aus ande- são Ackman ups, an ing ou , Baben ups, mellone z, Monke uppe, Mudsa Ri us, Plising Ri us, Roabesche ups, desconhecidos Seenames Ines Siö, In Siö, Ka ps Siö, Ka i Siö, Loda z, Paslois, Siogos. Em dez lagos nes e mapa dis inguem-se os nomes de suas a uais (ou pelo menos das a uais o iciais) be enções, z. B. Asening (ago a Pudulu eze s), Be en Siö (ago a Salu eze s, como sinônimo ambém Siö (G ī u eze s), Plaxen Siö (Rāceescu eze s, como sinônimo ambém Plaksis), Sawi z Lacus (Kaņepēnu eze s, como sinônimo ambém Sa ī es eze s), Syles Siö (S i neze s), Wi z Siö (Kalsna as eze s). Bē zaunes eze s), Damis Siö (je z Šūmānu eze s), Nygas Siö (Lau e es eze s), Malz Alguns dos mencionados (como ambém á ios ou os no mapa ocupeg o) hid onymes pa ecem os see innischen, e en ualmen e li ischen ou es nischen o igem a se , z. B. Kuja ( gl. Laansalu 2014), Mudsa Ri us. A maio ia dos hid onyme é, no en an o, bal ico, em p imei a linha le ão de o igem. Às ezes é a conexão aos le ões appella i os ób io ou quase ób io, z. B., Ackman ups = *Akmeņupe ( gl. le . akmens ‘S ein‘), Roabesche ups = *Robežupe ( gl. le . obeža ‘G enze‘), Ka ps Siö = *Ka pas eze s (ou Ka pis?; gl. le . ka pa ‘Ka p en‘). O úl imo nome pe ence na u almen e não aos an igos hid onímes bal icos o igem, daí seu e ymon, a Fischbezeichnung ka pa, uma en leennung do alemão é (ME II 197 s. . kã pa I; Sehwe s 3 O e i ó io inclui ap oximadamen e as comunidades Bē zaune, G os ona, Kalsna a, Lazdona, Lubāna, Lubeja, Ļaudona, Mā ciena, Mei āni, Mē iena, P auliena, Saika a, Sā iena, Vēja a, Viesiena, como ambém a pa e o ien al da comunidade Ves iena (no mapa não ma cado). Em Abb. 2 são as on ei as municipais de 1939 ep esen adas. 4 Há ambém ios e lagos, que sem nome es ão insc i os no mapa. OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE 106 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII 1936: 47; Laumane 1973: 105106), e en ualmen e em pa e sob e o Russische emp es ado (Ka ulis 1992: I 384). Isso no 17. Século belegado hyd onym pe mi e a en lehnungszei do appella i o mais a de com o 16. Século, mui o p o a elmen e mas ainda an es, a da a . As ôn e es de Laumane (1973: maskuline 105) egis ie en sch i lichen Belege en s ammen dem 18. Jah hunde , die Va ian e Ka pis is mas já no Wö e buch de Geo g Elge (1683) ixiado (Ka ulis 1992: I 384). En e os e imologicamen e anspa en es hid onymen pode ainda o peculia lussname an ing om se chamado (s. Abb. 3). Ele é a é ago a só a pa i des e Schlossgebie ska e conhecido. A en ada designa um bas an e cu o luisschen (ou apenas um luss eil) e pode mais p openso como An iņa auss (‘An iņš ́ Oh ‘). Se essa lei u a é ce a, esse nome en iquece os mui os casos conhecidos, em que pa es humanas do co po se em como base pa a in e p e ações oponimicas. Ele ilus a es a endência uni e sal na o mação dos onónimos com um menos ípico exemplo o apella i o auss ‘Oh ‘ é na o mação opônimos le ões apenas a amen e usado e não pe ence aos pa a a oponymia ca ac e ís icos ana ômicos Te mini (Rapa 2014: 63). No p imei o olume do O snamenbuches Le lands de Jānis Endzelīns não há nenhum (!) opônimo, cuja o igem cla amen e ABB. 2. As ap oximadas on ei as do schlossgebie es (g a ado de Liene sob e o appella i auss a ibuí el se ia ( . Endzelīns 1956: 5556, Lemma a em aus-). Apenas a segunda Ma kus-Na ila) S aipsniai A icles 107 / Die Landka e des Schlossgebie es Bē zaune om 17. Jah hunde und die bal ische Hyd onymie componen e do opônimo é de o igem bal ica. A p imei a componen e o le ão An h oponym An iņš (< An on) é g echisco ou la inisco de o igem (HdV I, 177; Siliņš 1990: 62) e d onyms no odo le ão oponomas ic con ex o le a a uma ce a ince eza, se o nome não ainda di e en e le e/ou in e p e a de e se . ha nu einen indi ek en Bezug zu Hyd onymie. Die Einmaligkei dieses Hy- Há, na u almen e, mui o poucos hid onymes e imologicamen e inequí ocos an o em Le land em ge al, como ambém nes e mapa. Na maio ia dos casos, eque uma análise e imológica. Como exemplo seguem dois hyd onyme em Pl-: o i e s Plising Ri us un de see Plaxen Siö. Pa a o lago são ambém a uais sinonyme nomes como Plaksis // Plaksnis // Plakšeze s // Plakšņu eze s, como ambém á ios de ou as aízes o mados nomes e idenciados ( gl. LVV 177). Já 1638 é na sueca haken e ision a o ma Plaxen (Dunsdo s 1941: 1159) ixiado, en ão idên ico com o nome no mapa só sem a basewo d Siö ( gl. sueco sjö ‘See‘). Dado nas línguas os see inenses acúmulos consonan es no início da pala a não êm a oco e 5, é bal ica o igem inequi ocamen e p e e i . No e i ó io da Le ônia há embo a ambém opônimos de o igem ge mânica e esla a, nes e caso é esla a o igem po azões a eais, po ém, pouco p o á el, 5 Ra as são ais acumulações nas mais ecen es e alhamen os do 20. e 21. século de e mina e maio i a iamen e eles só oco em na língua de ci culação. ABB. 3. an ing de em a Schlossgebie ska e Bē zaune ( após Dunsdo s 1974) OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE 108 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII du an e nomes de o igem ge mânica de e pa a sob le ões siedlungsnamen, não mas com mui o poucas exceções en e os mais an igos aquesse names a encon a são. Na busca pelo E ymon pa a o nome ma inho Plaksis // Plaxen Siö em p imei o a onoma opoe ica o igem se e wida. Do pon o de is a oné ico pa ece es a a ian e mui o c edí el, daí em língua le ã (são an o na língua pad ão, como ambém nos munda es) onoma opoe icas e bas plakšē , plakšķē êm a oco e , especialmen e pa a a desc ição de leisen Wasse ge äuschen, z. B. Ai i klakšķēja duļļos, ūdens plakšēja [lai ai] abās malās... (And ejs Upī s; LLVV9). 23 A e en ual onoma opoe ica o igem dos oponyme em Plakšis ambém em La ijas ie ā du ā dnīca (LVV 177 s. . Plakši), embo a sem exaus i a análise, mencionado. Po ou o lado, há jus amen e na egião a ada alguns lu names (Wiesenund Feldnamen) com a aiz Plak- (Plok-, Plôk-), cuja o igem se mais com o egionalismo plôka ‘nied ig si uadas, le eles eld‘, plakaEbe ‘ung‘ pa ece como mo i a ion pa a um Seename ambém bas an e c edí el se . Como compa ação seja só em os em Rússia, na Uc ânia e em Kasachs an ocu en es ne, Niede ung‘ (LVV 175 s. . Plaka) und dem s anda dsp achlichen Adjek i plakans ‘eben, lach‘ e klä en läss . Die Seman ik ‘eben, lach; Ebene, Niede - nomes ma inhos Ploskoye oze o (li e almen e ‘de plana/e ano See‘) e e idos. Vá ios ais lagos encon am-se não longe de Le land, no e i ó io Psko , de uma egião com bal ico subs a na hid onimie. O hid onimo Ploskoye oze o pe ence na u almen e não a es e subs a o, ele se e apenas como anulação pa a conside ações sob e e en uais mú uas bál icas e sla icas in luências semân icas na hid onimie. Jus amen e de pon o de is a semân ico ainda mais c edí el pode ia se a compa ação com um ou o egionalismo le ão plasa ‘Hochwasse au de Wiese‘ (ME III 320) . Dagen e alam mas os aspec os one icos e a eales. A di icilmen e explicá el hipo é ica desen ol imen o -s- > -ksksende se ainda com a con amina ion plasa + plaka pa a jus i ica en a . O maio obs áculo pa a es a dedução de o igem é mas o di usãoa eal do egionalismo plasa e do dele o mados oponyme ele inclui as egiões cul u alhis ó icas Zemgale e La gale6, não po ém Vidzeme e pe manece a as ado da comunidade Lazdona e de o lago Plaksis // Plaxen Siö ( gl. LV 182V183). Pode-se en ão pelo menos ês hipó eses pa a a e imologia des e nome ma inho o mula . A mais c edí el deles pa ece se a onoma opoe ica hipó ese. 6 En ão Mi el-, Südos und Os le land. S aipsniai A icles 109 / Die Landka e des Schlossgebie es Bē zaune om 17. Jah hunde und die bal ische Hyd onymie O lussname Plising Ri us, que como *Plīsiņode *Plisiņgelesen pode se , chama sua ez cla as associações com o e bo le ão plīs ‘ eißen, spal en, b echen‘ dian e. No Lexikon dos Toponyme Le lands La ijas ie ā du ā dnīca são ce ca de 15 Toponyme com a aiz Plīs- (LVV 244245) e idos, que mais és en do e b mencionado descendem. Es as são mas lu names (z. B. Plīsa um campo na comunidade D abeši, um bosque em Kā ļi, uma pas agem em Kūdums, uma wiese em Rāmuļi), há sob esses nomes nenhum hyd onym. Uma ez que nosso Plising Ri us, como a pa i do mapa e iden emen e, é um bas an e pequeno luissinho, seu nome pode e en ualmen e de um lu name há mui o esquecido de i ado se 7. A ac escen a é que de plēs-, de uma ou a ablau es u e des a aiz, o apella i o plēsums ‘die Rodung‘ é o mado, que bas an e equen emen e como elemen o em opônimos le ões cóncompõe (s. LVV 223226). Uma conexão di e a en e es e apella i o e o hyd onym ses hyd onym em um mais amplo con ex o indoeu opeu aze e com á ios oponymes na Eu opa Plising Ri us is abe nich es zus ellen. Es bes eh jedoch die Möglichkei , die- compa a . Há z. B. dois ios nomeens Plisa em Weiß ussland e o al p eußischen o snamen Plissinges de 1284 (Ge ullis 1922: 125), que quase idên ica esc i a com nosso hyd onym ap esen a. Mui os opônimos le ões e li auiche em Ples-, Plešund Plēš- (Plėš-) são ambém com Plising Ri us e Plissinges e imologicamen e pa en es. A o igem comum desses nomes le a à aiz indoeu opeana *pleh1k- ‘ab eißen‘ (s. LIV 483), o denominungsg und dos oponyme pode mas se di e en e: 1) o Roden, 2) a apa en e di isão da á ea pelo lusslau , 3) das „Reißen“ de Felsen, de Landscha bei de En s ehung des Flussbe es, wie auch ande e noch meh hypo he ische ode nu ekons uie ba e Fa o es. Ainda uma de pon o de is a e imológico p oblemá ico g upo des a egião são os hyd onyme (e um oikonym) em Sa und Sā -. No mapa são os ios Sa ins ups e Sawe ups e os lagos Sawi z Lacus e Sawen Lacus (hoje: Sa ī e, Sā ī e e Sa ī es eze s, Sā ienas eze s com mui os a ian es de nome), e o He engu Sa wenho (hoje a aldeia Sā iena), de ou as on es e da li e a u a melho conhecido como Sawensee (BHO II 550), o que apon a pa a a o igem do nome do assen amen o a pa i do hid onimo (s. Abb. 7 Se nomes de pequenos luissos e lagos mesmo não a os lu names (mik o oponymen) i essem de se con ados, é uma há mui o discu ida pe gun a, à qual nenhuma espos a inequí oca pode se dada. OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE 116 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII Iš pi mo ž ilgsnio panašūs pa adinimai su -ā- (daba Sā ī e, Sā ienas eze s) ik iausiai u ė ų bū i kildinami iš ki o e imono la ių kalbos a mės žodžio sā a ‘ andas. Į eik a 2015 m. ko o 31 d. OJĀRS BUŠS LU La iešu alodas ins i ū s Akadēmijas laukums 1, LV-1050 Rīga, La ija oja[email p o ec ed]m RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE LU La iešu alodas ins i ū s Akadēmijas laukums 1, LV-1050 Rīga, La ija [email protected]