Įž algos / Insigh s 175
PIETRO U. DINI
Uni e sidade de Pisa
Mokslinių pesquisas di eções: his ó ia do idioma, bal ų
kalbų is o ija, kalbo y os is o iog a ija, p ūsis ika.
DOI: h ps://doi.o g/10.35321all-0982/
KATALON VIDUTINIO
DYJIO KALBA
(GALIMOS PARALELS SU
LETUVI KALBA)1
0. INŽANGA Nes a e isão p e endo um obje i o es ei o e limi ado. Em p imei o
luga ap esen a ei a eal das línguas ca alonas e a miná di e sidade mui o
comuns aožais, pos e io men e sin e iicamen e ilus uosi a his ó ia des a
língua e de enho-me a alguns poleminių momen s, pa icula men e a linguis ica
polemica en e kas ilieços e ca alonas línguas ep esen an es sob e o uso da
língua na ida pública. Essa polêmica pe du ou odo o igésimo século e chegou a
nossos dias2.
Po im analisa ei a língua ca alãoas p esen e e u u o pe í ulo indicada
concepção, ou seja, como de amanho médio linguagem, e e elleisi o que naquele
pon o de is a esconde.
Pa a indica o esumo ge al con ex o, ale olha pa a a si uação linguís ica do eino da Espanha, ou
seja, em mul idiakalbę Espanha, que em qua o línguas, e apenas uma única á a é conside ada
o icialia em odo o es ado kas iliečių kalba, e ou as são conside adas koo iciali, po ém só em ce os
e i ó ios, ou seja: galegų, baskų e nomeadamen e ka alonų. Reco do que Ando a kunigaikš ys ėje
ka alonų kalba é o icial língua do es ado. 1 P anešimen o lido em Vilniuje, Li u ians kalbos ins i u e,
26-osios Jablonskio kon e encijos p oga, 2019 m. ou ub o 3 d. Au o ius dėkoja J. Sabaše ičiū ei po
ans imą i akad. p o . G. Blažienei po ajuda edi o ial. Es apasnyje conscienciosamen e man êm-se
ca ac e ís icas de es ilo de comunicação o al. 2 Šią p oblemiką i ia, p z. : Ba bou , Ca michael 2002;
Jö g 2013; K aus 2015.
PIETRO U. DINI
176 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXII
1 PAV. Á ea da língua ca alão
1. TRUMPI APRAXYMAI
Ka alonų kalbos a ealas apima isą Vidu žemio jū os dalį – Ka aloniją (Ca-
alunya), Valenciją (València), F anją de Ponen (pa ibys su A agona), Ando ą
(Ando a), Balea ų salas (Illes Balea s), No e Ka aloniją P ancūzijoje
(Ca alunya No d) e Alge ą Sa dinijoje (Algue ).
Ca alonų kalbinę comunidade é compos a em algumas egiões esiden es e comum
língua usando pessoas, cujos kalbinė aiška e ela acompanhan e discu so social em
cada egião di e em. Ca alonicamen e ala ce ca de 9 milhões de alan es na
Eu opa e mais 350 000 na Amé ica do Sul. Ta minė ka alonų kalbos idinė klasi ikacija
baseia-se um c i é io geog á ico en e eas e n e aka ų a mių i pa a mių, que
em sua ez baseado baseado em one iniais ski s ymi. Especialmen e impo an e é
conside ada neki čiuo o em posição de som a neu alização. Com al classi icação
conco da an o adicional dialec ologia, po exemplo, Manuel Milà i Fon anals (XIX
a.), quan o ino o iškesnė, po exemplo, Joan Veny (XX a.). Além disso, ainda são
conhecidas e ce a ansinamasios a mės à A agono, à oksi anas e k . Algumas
ou as línguas ambém são conhecidas, mas hoje delas não há, como e.g. Alžy e,
Sicilijoje, Neapolyje, Sa dinijoje (be Alge o).
Ka alonų „ idu inio dydžio“ kalba
(galimos pa alelės su lie u ių kalba)
Įž algos Insigh s 177 /
2 PAV. Ca alonų língua de língua
2. ISTORIJOS PILIULĖS
Mui o sin e icamen e ale lemb a que a a ian e linguís ica que su giu do la im
ulga iosa sob e séculos XI adqui iu os aços ca ac e ís icos da língua ca alana
e ao longo de á ios séculos sua á ea não mudou mui o3. 2.1. Sézio e XIV a língua
ca aloná alcançou sua akmun. Naquela época ela e a consumida em amplo a eale da
p óp ia Kunigaikš ys ės da Ca alônia a é a ual Sul da F ança, A agone e
Valencijoje, Balea ų ilhas e ambém Sul I ália, No e Á ica e G écia.
A é século XV es a língua p ospe a a li e a u a (p adžioje d auge su p o ansalų) e iloso ia
(lemb ou um Ramoną Lulą (12321316)). século XVI começa-se a demukimen o polí ico da Ca alônia.
Ne enkama al á ea como, po exemplo, Rosiljonas e ainda ou os. Ao mesmo empo c esce a o ça
polí ica de Cas ilhia. Lem inga da a é 1714 ano, quando e minam Pa eldėjimo ka as, e a cidade de
Ba celona 3 De ido à ques ão discu ida nes e capí ulo plg. sin ezes, p z. : Ta ani 1994; Nadal, P a s
2001, e o e e encis eical é duplos Nadal, P a s 1982; 1996; F ancés, Amo ós 2011.
PIETRO U. DINI
178 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXII p alaimi de Cas ilhia e F ança союзных
a mijoms. P asideda dinas ia Bo bonas e Ca alonija pa e gimen o pe íodo. O
p ocesso de cas ilijonizações ęsiasi pe eninanços amžius, a língua ca aloná
pe de seu p es ijão e suas a iações a mines doosi cada ez gilesnės. Ca alonas
língua e cul u a smukim êx is a é a chamada Renaixença. Renaixenços sąjūdis
nasce como poé ico mo imen o empos do oman ismo. Sob ilgico e simbólico a o
de ins i uição Renaixenços sąjūdžio o nou-se em 1833 o poe a Bona en u a
Ca les A ibau i Fa iols (17981862) uma poesia inspi ada do a de oman ismo Oda a
la pa ia, ou seja Odė ė ynei (1832 m.). 2.2. Renaixença lie u iškai se ia a gimimen o
an o li o jiamen e, quan o e his o icamen e. Se en a mos con inua a
compa ação, encon a emos não poucas in e essan es pa alelas exis indo en e
Li uânia e ca alonas si uações. Ambas lingubinhas comunidades li uãs e ca alonas
ap oximadamen e no mesmo pe íodo sen i am o abandono da língua das mais
al as classes sociais; ambos o am e ec uadas ape u as apicu ei an es de
es ilo, emas e o mas usadas; enho em men e poe as, como po exemplo, Jonas
jų kalbą; abi išugdė a idų dėmesį i neabejingumą ekokalbinėms idėjoms. Ge-
ai pažiū ėjus nė a sunku as i in elek ualių li e a ų asmenybių, panašių sa o
Mačiulis (18621932), sace do e, melho conhecido como Mai onis, ambém
sace do e, mossèn Jacin Ve dague (18451902) ou Simonas Daukan as (17931864),
Mo iejus Valančius (18011875) e, po exemplo, Josep Yxa
21895), Joaquim Casas-Ca bó (18581943) e Ca les Riba (18531959); ambém que o
en a iza semelhanças en e Jono Jablonskio (18601930) bend inês de linguagem
cons u o e analogiško Pompeu Fab a (18681948) abalhos. Pa elhimen os pode ia
se e mais... No en an o é p eciso e cla amen e dize , que ao lado a gumen uadas
pa ên eses en e Li uânia e Ca alônia são ambém e gilios di e imen os: sua
his o ijoje Li uânia nunca não conheceu impo an es classes de g ande bu žuazia
como Ca alonia (de pa e como e Li onija, embo a oi e na Alemanha população
compos a nas mãos) e po isso semp e icou p essa à o igem zemdi biška an o
social como cul u almen e.
2.3. O momen o impo an e de ecupe a a sua língua e se e o na aos ca alães oi
Jocs Flo als (lie . Žiedų žaidimai), isso é são e balines poesia a žybos, que
o am mui o papli usios e popula ios. Inciden emen e, não é di ícil no a mui os
pa alelismos e semelhanças com o que oco eu na p óp ia Li uânia ap oximadamen e na mesma epochoje
(plg. Dainos š en es).
No século XIX segunda me ade e especialmen e ainda amžių sandū oje, quando
Ca alonijoje susi o mou mode ni indus inė isuomenė, mesmo Renaixenços
sąjūdis adqui iu cla esnius e s ip esnius iden idades bem como poli inius aožus,
cla o, no ole uojamus Espanhaijas Ka alys ės. O p imei o sinal de iden idade e a
Ka alonų „ idu inio dydžio“ kalba
(galimos pa alelės su lie u ių kalba)
língua e p ecisamen e an es da língua Įž algos Insigh s 179 oi di ecionada censu a
do es ado. / A pa i des e pe íodo e a pa i dessas i ências pode da a -se o
su gimen o do mo imen o pa ió ico do po o ca alão. Es as idéias o am
desen ol idas e ap esen adas em dois li os, que ainda emain undamen ais
ca alanismo sąjūdžio esc i os, seja Valen í Almi all i Lloze o (18411904) Lo
ca alanisme (1866) e En ic P a de la Riba (18701927) edi a o li o La Nacionali a
Ca alana (1892). Elas cla amen e es abelecida a men i a, que a língua é o p incipal
sinal de iden idade de inindo a nacionalidade ca alonês. 3 PAV. Valen í Almi all i
Lloze e sua capa do li o. Colbis as Pompeu Fab a e
An oni Alco e
Desde 1914 ano as p incipais p o íncias adminis a i as da Ca alônia
(dipu ações) chamadas Ba celon, Gi ona, Ta agona e Le ida g upuojam e
conhecidas pelo nome Mancomuni a de Ca alunya. Mancomuni a inha nemažą
alo poli ina, po que após os acon ecimen os de 1714 ano Reino da Espanha pela
p imei a ez econheceu a Unidade e i o ial da Ca alônia.
Mancomuni a inha ainda maio impo ância ao a gimimen o da cul u a ca alão.
Especialmen e ale lemb a que naquela época oi undado o Ins i u dEs udis Ca alans, . y.
PIETRO U. DINI
180 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXII
Ins i u o de Es udos Ka alonos, cujo uma das p incipais a e as e a no min i a
língua. Codi icação da língua ca alãoas inha espčiai g aças a Pompeu Fab a
(18681948) que começou a e o ma da o og a ia baseandois-se p incípio
e imologico. Pompeu Fab a desempenhou compa in ina com Jono Jablonskio
(18601930) um papelmenu. Inciden emen e, dois linguis as no min ojai i iam
ap oximadamen e naqueles mesmos anos. Ainda menciona-se que nesses anos
An oni Alco e (18621932) esc e eu undamen á io leksikog a inį eikalą
Dicciona i ca alà- alencià-balea , . y. Ca alonų alensijiečiųbalea ų diccioná io.
Que de imedia o odos seja cla o, é p eciso en a iza , que sua impo ância es e
eico apela-se Kazimie o Būgos (18791924) iniciado ao maio dicioná io da língua Li uânica.
2.4. As p e ensões polí icas e nacionais ca alãs semp e o am in imamen e
elacionadas com a língua e linguine sa imone. Pode-se dize que a língua e
li e á ia adição o am es a dimensão polí ica dados mac oscopiais. Pa i o
concei o de his ó ia da li e a u a ca alão oi ma u inama, baseado na segunda
me ade do século XIX oman izmo idėjimas. Línguas bem como papel da li e a u a
c iando ca alonas iden idade é um discu so polí ico, que começou com Renaixença
e num ce o sen ido ebesi ęsia a é es es dias.
Pe amžius d iekėsi ling is inė polemika, se aos ca alonos in eliga usa ca alonas
língua, se de a ca alonas esc i o es esc e e suas ob as ca aloniškai, ou não lhes
se ia in eligen e enuncia aos ca alonas linguagem e usa só kas ilieços língua...
P ieš a a imai já há mui o conhecidos. Mui as ezes na his ó ia meno es cul u as,
dependendo das ci cuns âncias, oi pa agin os usa di e en es g andes cul u as
lingubinas aiškos kodus isso é consequência da hegemonía cul u al. Po jei o, na
mesma his ó ia da língua li uânica não al a casos semelhan es. A expe iência de
mui os nedidelių ė ynių ensina uma ma é ia, que é impo an e epe i e a alia : a
impo ância do a o da linguagem, i. i. o e ligação en e a consciência nacional e
do linguino conscien imen o. Cada li e a u a em seu início c iou mí ico laço com a
língua do po o; a p óp ia nação é o undamen al e mudeičian e elemen o, isso é
pakeliui esan is, dinamiškas apa ybės pažadas.
3. LINGVISTINS POLÉMICA
A segui ale a pena ap esen a alguns desses episódios de polêmica linguís ica ao
longo dos úl imos séculos, po que eles e ela ão a eal elação de o ça en e os
Ka alonų „ idu inio dydžio“ kalba
(galimos pa alelės su lie u ių kalba)
dois Įž algos Insigh s 181 mencionados línguas hispanoas na sociedade, ambém nos
le a á di e o ao p esen e e às suas con adições4.
4 PAV. Leopoldo Alas Cla ín, En ic P a de la Riba, Miguelis de Unamuno,
Eugeni dO s
3.1. O p imei o momen o digno de a enção é a polêmica en e cas ilieços esc i o
Leopoldo Alas Cla ín (18521901) e ca alonas cul u ais ac uou En ic P a de la Riba
(18701917). Ano Cla ín, a língua ca aloná oi apenas a mė, nemcaim nãoseligada
com signi ica i amen e pode esnhas línguas, como an ai kas iliečių, p ancūzų ou
i alų. Cla ín opinião, a língua ca aloná oi da winis iicamen e en e ais a mių,
que não ganhou (en e los dialec os que no han p e alecido) e po an o ka alonás
esc i o es de e ia esc e e só kas ilie iamen e, especialmen e ob as de p osa.
Linguis iciamen e olhando Cla ín abo dagem, cla o, não sa is az, po ém al
con ap ieça lhe inha p incipalmen e alo polí ico. Aqui u ima em in enção não
a mės, kiek kalbos / galios san ykis. Ši aip bu o ka ą i inama p igim inė
kas iliečių kalbos „glo o aginė“ eisė „su algy i“, . y. išs um i i inko po uo i,
an o da língua ou as línguas de aco do conhecinomá An onio de Neb ija
(14411522) iziją, que kalba 4 Nes e capí ulo especialmen e e e amasi Rigobon 2018. /
PIETRO U. DINI
182 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXII é impe iais bend ažygė (la lengua es
compañe a del impe io), se p eciso usando e ginklus. Já mencionado P a de la Riba
eplica podia se só i oniška. Sua isão e a, de si mesma, in ei amen e di e en e.
Ele nem quan o não du idou da impo ância da língua c iando ca alonas nação. Mas
mui o em oz al a isso dize e a, cla o, pe igoso.
3.2. Ou o in e essan e momen o polémico oco eu en e o no á el cas ilieços
esc i o Miguelis de Unamuno (18641936) e seu amigo ca alanos esc i o Joan
Ma agall (18601911). E es a ez a nussi agem é cla amen e hegemoniás ico e
ca alães são pa e nalis iicamen e con idados a enuncia à sua língua e
consumi a mais espalhada língua kas ilieços.
Reco demos anedo á sob e Miguelį de Unamuno, que ao mesmo empo e
se iamen e, e šmaikščiai pe gun ou seu amigo Joan Ma agall, po que em ez de
u ilizado kas iliecio mauze į, p e e iu escolhi ka alonų spinga dą (XIV século
išanks iniu įž algumu a sakė uo me u mažai žinomas ka alonų jaunas ašy ojas
ginklą). com Eugeni dO s (18811954): Teisus é Unamuno: como seu impe ialismo ginklą
kas ilie is enkasi mauze į. No en an o, ou as gue as do mundo são necessá ias
ou os mauze ías, mauze iškesni que kas iliečio, nes ce pas, my dea ? (po
exemplo, de odo não sabendo, Eugeni dO s já a ojo eu opan ą ( . y. di b inė
adminis ações da União Eu opeia a o a miš i kalba!)). 5 PAV. Julián Ma ías 6
PAV. Mau ici Se ahima 3.3. Do século passado F anco na Espanha no amen e oi
le an ada a ques ão, po que zazsispy ę esc i o es ca alonos usa am a língua
ca alonas... Ago a os ca alonás não são explíci iamen e con idados a muda seus
idiomas, mas diz-se que a língua ca alonã de e ainda assim se es i a. O
ep esen an e do Es ado cen o a ualmen e é o mais conhecido ilóso o José
O ega y Gasse aluno Julián Ma ías (19142005). Ele apodik ialmen e e
insis en amen e a i mou que Ca alonija nunca oi nação (Ca aluña no ha sido
nunca una nación) e ap esen ou o chamado ling is inio casa a gumen , i. i. ka alonų
namas consis e de dois al os, no p imei o al o i e na língua ka alonų pa a odos
os amilia es e uncionais, e no segundo al o i e dia iamen e a língua cas iliečių Į
Ka alonų „ idu inio dydžio“ kalba
(galimos pa alelės su lie u ių kalba)
pa a odas as ou as unções. Amus uso da língua ca alãoas pode ia o na -se um
a o da ibe anização da Ca alonia, po an o Julián Ma ías p opôs
desime iškojo biling ismo solução semelhan e a diglosiją e ao mesmo empo
exo ou os ca alanos a au o limi ação, ou seja, delibe adamen e não o i de sua
língua em mui as unções, embo a econheça p io idade da língua ca alanoas na
ida amilia e poesia...
Ka alonų eplica e šįsyk podia se só a sa gi e polagi. Ją en ou su o mula
Mau ici Se ahima (19021979), ep esen an e do ka alikiškojo ca alonismo e po
isso acei á else F anko puoselėjamai à nacional ka alikiškaja ideologia. Mau ici
Se ahima abo dagem diame ialai oponen e Julián Ma ías. Ca alonai é uma
nação, eles são de na u eza monolingbiai, kas iliečių kalba jems são išmok oji
(sup ask: p imes a) kalba e inalmen e ka alonų ašy ojas que esc e e seu
lingua, adenasi, ka aloniškai.
3.4. Como ê, de F anco (de pa e e pós F anco) na Espanha p e aleceu o mono eísmo
linguís ico. Em odas as discu idas ocasiões ca alonas esc i o es não al a am
chamadas, que eles lançassem sua chamada localina língua e pe ei ų em chamada
uni e salesnę língua, supinasi, kas iliečių. De eles oi insis in amen e exigido
pasaiškin i ou pas imeisin i, po que eles con inua am a usa am sua na i a língua...
su p eenden emen e e ao mesmo empo su p eendendo, que ainda em 2007, quando a
Ca alonia e a F ank u e ki abų mugės iešnia, oi le an ada a ques ão, se é
possí el c ia li e a u a ka alonų kas iliečių kalba... Tu bū ų komen a ne eikia.
4. KATALONŲ „VIDUTINIO DYDŽIO“ KALBA
IR EUROPOS SĄJUNGA
Ago a ale ia a pena olha pa a a si uação na a ual União Eu opeia5. Nele línguas
são dis inguidas em dois g upos p incipais, de um lado das línguas o icialmen e
econhecidas ( aip sakan , pi ma ūšės kalbos) e de ou o lado das línguas
egionais e mino i á ias ( aip sakan , an a ūšės kalbos), que são eo icamen e
p o egidas de aco do com o documen o do Ano Eu opeu das línguas egionais e
mino i á ias 1992 (plg. Ca a 1992). A língua Ka alonų pe ence à segunda g upo.
Po ou o lado a si uação das línguas no Reino de Espanha (ce ca de 47 milhões)
di e e o emen e da si uação das línguas em ou a pa e da Eu opa, po
exemplo, da Suíça Con ede ação (8,5 milhões) ou ainda em ou a pa e, po exemplo, no Canadá (ce ca de 38 milhões).
5 Nes e capí ulo e e em-se pa icula men e Vila, B e xa 2013; Bas a das i Boada, Boix-Fus e ,
To ens Gue ini 2018.