scieee Open visual document viewer

Katalonų „vidutinio dydžio“ kalba (galimos paralelės su lietuvių kalba)

Pietro U. Dini

Full text

Įž algos / Insigh s 175 PIETRO U. DINI Uni e sidade de Pisa Mokslinių pesquisas di eções: his ó ia do idioma, bal ų kalbų is o ija, kalbo y os is o iog a ija, p ūsis ika. DOI: h ps://doi.o g/10.35321all-0982/ KATALON VIDUTINIO DYJIO KALBA (GALIMOS PARALELS SU LETUVI KALBA)1 0. INŽANGA Nes a e isão p e endo um obje i o es ei o e limi ado. Em p imei o luga ap esen a ei a eal das línguas ca alonas e a miná di e sidade mui o comuns aožais, pos e io men e sin e iicamen e ilus uosi a his ó ia des a língua e de enho-me a alguns poleminių momen s, pa icula men e a linguis ica polemica en e kas ilieços e ca alonas línguas ep esen an es sob e o uso da língua na ida pública. Essa polêmica pe du ou odo o igésimo século e chegou a nossos dias2. Po im analisa ei a língua ca alãoas p esen e e u u o pe í ulo indicada concepção, ou seja, como de amanho médio linguagem, e e elleisi o que naquele pon o de is a esconde. Pa a indica o esumo ge al con ex o, ale olha pa a a si uação linguís ica do eino da Espanha, ou seja, em mul idiakalbę Espanha, que em qua o línguas, e apenas uma única á a é conside ada o icialia em odo o es ado kas iliečių kalba, e ou as são conside adas koo iciali, po ém só em ce os e i ó ios, ou seja: galegų, baskų e nomeadamen e ka alonų. Reco do que Ando a kunigaikš ys ėje ka alonų kalba é o icial língua do es ado. 1 P anešimen o lido em Vilniuje, Li u ians kalbos ins i u e, 26-osios Jablonskio kon e encijos p oga, 2019 m. ou ub o 3 d. Au o ius dėkoja J. Sabaše ičiū ei po ans imą i akad. p o . G. Blažienei po ajuda edi o ial. Es apasnyje conscienciosamen e man êm-se ca ac e ís icas de es ilo de comunicação o al. 2 Šią p oblemiką i ia, p z. : Ba bou , Ca michael 2002; Jö g 2013; K aus 2015. PIETRO U. DINI 176 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXII 1 PAV. Á ea da língua ca alão 1. TRUMPI APRAXYMAI Ka alonų kalbos a ealas apima isą Vidu žemio jū os dalį – Ka aloniją (Ca- alunya), Valenciją (València), F anją de Ponen (pa ibys su A agona), Ando ą (Ando a), Balea ų salas (Illes Balea s), No e Ka aloniją P ancūzijoje (Ca alunya No d) e Alge ą Sa dinijoje (Algue ). Ca alonų kalbinę comunidade é compos a em algumas egiões esiden es e comum língua usando pessoas, cujos kalbinė aiška e ela acompanhan e discu so social em cada egião di e em. Ca alonicamen e ala ce ca de 9 milhões de alan es na Eu opa e mais 350 000 na Amé ica do Sul. Ta minė ka alonų kalbos idinė klasi ikacija baseia-se um c i é io geog á ico en e eas e n e aka ų a mių i pa a mių, que em sua ez baseado baseado em one iniais ski s ymi. Especialmen e impo an e é conside ada neki čiuo o em posição de som a neu alização. Com al classi icação conco da an o adicional dialec ologia, po exemplo, Manuel Milà i Fon anals (XIX a.), quan o ino o iškesnė, po exemplo, Joan Veny (XX a.). Além disso, ainda são conhecidas e ce a ansinamasios a mės à A agono, à oksi anas e k . Algumas ou as línguas ambém são conhecidas, mas hoje delas não há, como e.g. Alžy e, Sicilijoje, Neapolyje, Sa dinijoje (be Alge o). Ka alonų „ idu inio dydžio“ kalba (galimos pa alelės su lie u ių kalba) Įž algos Insigh s 177 / 2 PAV. Ca alonų língua de língua 2. ISTORIJOS PILIULĖS Mui o sin e icamen e ale lemb a que a a ian e linguís ica que su giu do la im ulga iosa sob e séculos XI adqui iu os aços ca ac e ís icos da língua ca alana e ao longo de á ios séculos sua á ea não mudou mui o3. 2.1. Sézio e XIV a língua ca aloná alcançou sua akmun. Naquela época ela e a consumida em amplo a eale da p óp ia Kunigaikš ys ės da Ca alônia a é a ual Sul da F ança, A agone e Valencijoje, Balea ų ilhas e ambém Sul I ália, No e Á ica e G écia. A é século XV es a língua p ospe a a li e a u a (p adžioje d auge su p o ansalų) e iloso ia (lemb ou um Ramoną Lulą (12321316)). século XVI começa-se a demukimen o polí ico da Ca alônia. Ne enkama al á ea como, po exemplo, Rosiljonas e ainda ou os. Ao mesmo empo c esce a o ça polí ica de Cas ilhia. Lem inga da a é 1714 ano, quando e minam Pa eldėjimo ka as, e a cidade de Ba celona 3 De ido à ques ão discu ida nes e capí ulo plg. sin ezes, p z. : Ta ani 1994; Nadal, P a s 2001, e o e e encis eical é duplos Nadal, P a s 1982; 1996; F ancés, Amo ós 2011. PIETRO U. DINI 178 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXII p alaimi de Cas ilhia e F ança союзных a mijoms. P asideda dinas ia Bo bonas e Ca alonija pa e gimen o pe íodo. O p ocesso de cas ilijonizações ęsiasi pe eninanços amžius, a língua ca aloná pe de seu p es ijão e suas a iações a mines doosi cada ez gilesnės. Ca alonas língua e cul u a smukim êx is a é a chamada Renaixença. Renaixenços sąjūdis nasce como poé ico mo imen o empos do oman ismo. Sob ilgico e simbólico a o de ins i uição Renaixenços sąjūdžio o nou-se em 1833 o poe a Bona en u a Ca les A ibau i Fa iols (17981862) uma poesia inspi ada do a de oman ismo Oda a la pa ia, ou seja Odė ė ynei (1832 m.). 2.2. Renaixença lie u iškai se ia a gimimen o an o li o jiamen e, quan o e his o icamen e. Se en a mos con inua a compa ação, encon a emos não poucas in e essan es pa alelas exis indo en e Li uânia e ca alonas si uações. Ambas lingubinhas comunidades li uãs e ca alonas ap oximadamen e no mesmo pe íodo sen i am o abandono da língua das mais al as classes sociais; ambos o am e ec uadas ape u as apicu ei an es de es ilo, emas e o mas usadas; enho em men e poe as, como po exemplo, Jonas jų kalbą; abi išugdė a idų dėmesį i neabejingumą ekokalbinėms idėjoms. Ge- ai pažiū ėjus nė a sunku as i in elek ualių li e a ų asmenybių, panašių sa o Mačiulis (18621932), sace do e, melho conhecido como Mai onis, ambém sace do e, mossèn Jacin Ve dague (18451902) ou Simonas Daukan as (17931864), Mo iejus Valančius (18011875) e, po exemplo, Josep Yxa 21895), Joaquim Casas-Ca bó (18581943) e Ca les Riba (18531959); ambém que o en a iza semelhanças en e Jono Jablonskio (18601930) bend inês de linguagem cons u o e analogiško Pompeu Fab a (18681948) abalhos. Pa elhimen os pode ia se e mais... No en an o é p eciso e cla amen e dize , que ao lado a gumen uadas pa ên eses en e Li uânia e Ca alônia são ambém e gilios di e imen os: sua his o ijoje Li uânia nunca não conheceu impo an es classes de g ande bu žuazia como Ca alonia (de pa e como e Li onija, embo a oi e na Alemanha população compos a nas mãos) e po isso semp e icou p essa à o igem zemdi biška an o social como cul u almen e. 2.3. O momen o impo an e de ecupe a a sua língua e se e o na aos ca alães oi Jocs Flo als (lie . Žiedų žaidimai), isso é são e balines poesia a žybos, que o am mui o papli usios e popula ios. Inciden emen e, não é di ícil no a mui os pa alelismos e semelhanças com o que oco eu na p óp ia Li uânia ap oximadamen e na mesma epochoje (plg. Dainos š en es). No século XIX segunda me ade e especialmen e ainda amžių sandū oje, quando Ca alonijoje susi o mou mode ni indus inė isuomenė, mesmo Renaixenços sąjūdis adqui iu cla esnius e s ip esnius iden idades bem como poli inius aožus, cla o, no ole uojamus Espanhaijas Ka alys ės. O p imei o sinal de iden idade e a Ka alonų „ idu inio dydžio“ kalba (galimos pa alelės su lie u ių kalba) língua e p ecisamen e an es da língua Įž algos Insigh s 179 oi di ecionada censu a do es ado. / A pa i des e pe íodo e a pa i dessas i ências pode da a -se o su gimen o do mo imen o pa ió ico do po o ca alão. Es as idéias o am desen ol idas e ap esen adas em dois li os, que ainda emain undamen ais ca alanismo sąjūdžio esc i os, seja Valen í Almi all i Lloze o (18411904) Lo ca alanisme (1866) e En ic P a de la Riba (18701927) edi a o li o La Nacionali a Ca alana (1892). Elas cla amen e es abelecida a men i a, que a língua é o p incipal sinal de iden idade de inindo a nacionalidade ca alonês. 3 PAV. Valen í Almi all i Lloze e sua capa do li o. Colbis as Pompeu Fab a e An oni Alco e Desde 1914 ano as p incipais p o íncias adminis a i as da Ca alônia (dipu ações) chamadas Ba celon, Gi ona, Ta agona e Le ida g upuojam e conhecidas pelo nome Mancomuni a de Ca alunya. Mancomuni a inha nemažą alo poli ina, po que após os acon ecimen os de 1714 ano Reino da Espanha pela p imei a ez econheceu a Unidade e i o ial da Ca alônia. Mancomuni a inha ainda maio impo ância ao a gimimen o da cul u a ca alão. Especialmen e ale lemb a que naquela época oi undado o Ins i u dEs udis Ca alans, . y. PIETRO U. DINI 180 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXII Ins i u o de Es udos Ka alonos, cujo uma das p incipais a e as e a no min i a língua. Codi icação da língua ca alãoas inha espčiai g aças a Pompeu Fab a (18681948) que começou a e o ma da o og a ia baseandois-se p incípio e imologico. Pompeu Fab a desempenhou compa in ina com Jono Jablonskio (18601930) um papelmenu. Inciden emen e, dois linguis as no min ojai i iam ap oximadamen e naqueles mesmos anos. Ainda menciona-se que nesses anos An oni Alco e (18621932) esc e eu undamen á io leksikog a inį eikalą Dicciona i ca alà- alencià-balea , . y. Ca alonų alensijiečiųbalea ų diccioná io. Que de imedia o odos seja cla o, é p eciso en a iza , que sua impo ância es e eico apela-se Kazimie o Būgos (18791924) iniciado ao maio dicioná io da língua Li uânica. 2.4. As p e ensões polí icas e nacionais ca alãs semp e o am in imamen e elacionadas com a língua e linguine sa imone. Pode-se dize que a língua e li e á ia adição o am es a dimensão polí ica dados mac oscopiais. Pa i o concei o de his ó ia da li e a u a ca alão oi ma u inama, baseado na segunda me ade do século XIX oman izmo idėjimas. Línguas bem como papel da li e a u a c iando ca alonas iden idade é um discu so polí ico, que começou com Renaixença e num ce o sen ido ebesi ęsia a é es es dias. Pe amžius d iekėsi ling is inė polemika, se aos ca alonos in eliga usa ca alonas língua, se de a ca alonas esc i o es esc e e suas ob as ca aloniškai, ou não lhes se ia in eligen e enuncia aos ca alonas linguagem e usa só kas ilieços língua... P ieš a a imai já há mui o conhecidos. Mui as ezes na his ó ia meno es cul u as, dependendo das ci cuns âncias, oi pa agin os usa di e en es g andes cul u as lingubinas aiškos kodus isso é consequência da hegemonía cul u al. Po jei o, na mesma his ó ia da língua li uânica não al a casos semelhan es. A expe iência de mui os nedidelių ė ynių ensina uma ma é ia, que é impo an e epe i e a alia : a impo ância do a o da linguagem, i. i. o e ligação en e a consciência nacional e do linguino conscien imen o. Cada li e a u a em seu início c iou mí ico laço com a língua do po o; a p óp ia nação é o undamen al e mudeičian e elemen o, isso é pakeliui esan is, dinamiškas apa ybės pažadas. 3. LINGVISTINS POLÉMICA A segui ale a pena ap esen a alguns desses episódios de polêmica linguís ica ao longo dos úl imos séculos, po que eles e ela ão a eal elação de o ça en e os Ka alonų „ idu inio dydžio“ kalba (galimos pa alelės su lie u ių kalba) dois Įž algos Insigh s 181 mencionados línguas hispanoas na sociedade, ambém nos le a á di e o ao p esen e e às suas con adições4. 4 PAV. Leopoldo Alas Cla ín, En ic P a de la Riba, Miguelis de Unamuno, Eugeni dO s 3.1. O p imei o momen o digno de a enção é a polêmica en e cas ilieços esc i o Leopoldo Alas Cla ín (18521901) e ca alonas cul u ais ac uou En ic P a de la Riba (18701917). Ano Cla ín, a língua ca aloná oi apenas a mė, nemcaim nãoseligada com signi ica i amen e pode esnhas línguas, como an ai kas iliečių, p ancūzų ou i alų. Cla ín opinião, a língua ca aloná oi da winis iicamen e en e ais a mių, que não ganhou (en e los dialec os que no han p e alecido) e po an o ka alonás esc i o es de e ia esc e e só kas ilie iamen e, especialmen e ob as de p osa. Linguis iciamen e olhando Cla ín abo dagem, cla o, não sa is az, po ém al con ap ieça lhe inha p incipalmen e alo polí ico. Aqui u ima em in enção não a mės, kiek kalbos / galios san ykis. Ši aip bu o ka ą i inama p igim inė kas iliečių kalbos „glo o aginė“ eisė „su algy i“, . y. išs um i i inko po uo i, an o da língua ou as línguas de aco do conhecinomá An onio de Neb ija (14411522) iziją, que kalba 4 Nes e capí ulo especialmen e e e amasi Rigobon 2018. / PIETRO U. DINI 182 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXII é impe iais bend ažygė (la lengua es compañe a del impe io), se p eciso usando e ginklus. Já mencionado P a de la Riba eplica podia se só i oniška. Sua isão e a, de si mesma, in ei amen e di e en e. Ele nem quan o não du idou da impo ância da língua c iando ca alonas nação. Mas mui o em oz al a isso dize e a, cla o, pe igoso. 3.2. Ou o in e essan e momen o polémico oco eu en e o no á el cas ilieços esc i o Miguelis de Unamuno (18641936) e seu amigo ca alanos esc i o Joan Ma agall (18601911). E es a ez a nussi agem é cla amen e hegemoniás ico e ca alães são pa e nalis iicamen e con idados a enuncia à sua língua e consumi a mais espalhada língua kas ilieços. Reco demos anedo á sob e Miguelį de Unamuno, que ao mesmo empo e se iamen e, e šmaikščiai pe gun ou seu amigo Joan Ma agall, po que em ez de u ilizado kas iliecio mauze į, p e e iu escolhi ka alonų spinga dą (XIV século išanks iniu įž algumu a sakė uo me u mažai žinomas ka alonų jaunas ašy ojas ginklą). com Eugeni dO s (18811954): Teisus é Unamuno: como seu impe ialismo ginklą kas ilie is enkasi mauze į. No en an o, ou as gue as do mundo são necessá ias ou os mauze ías, mauze iškesni que kas iliečio, nes ce pas, my dea ? (po exemplo, de odo não sabendo, Eugeni dO s já a ojo eu opan ą ( . y. di b inė adminis ações da União Eu opeia a o a miš i kalba!)). 5 PAV. Julián Ma ías 6 PAV. Mau ici Se ahima 3.3. Do século passado F anco na Espanha no amen e oi le an ada a ques ão, po que zazsispy ę esc i o es ca alonos usa am a língua ca alonas... Ago a os ca alonás não são explíci iamen e con idados a muda seus idiomas, mas diz-se que a língua ca alonã de e ainda assim se es i a. O ep esen an e do Es ado cen o a ualmen e é o mais conhecido ilóso o José O ega y Gasse aluno Julián Ma ías (19142005). Ele apodik ialmen e e insis en amen e a i mou que Ca alonija nunca oi nação (Ca aluña no ha sido nunca una nación) e ap esen ou o chamado ling is inio casa a gumen , i. i. ka alonų namas consis e de dois al os, no p imei o al o i e na língua ka alonų pa a odos os amilia es e uncionais, e no segundo al o i e dia iamen e a língua cas iliečių Į Ka alonų „ idu inio dydžio“ kalba (galimos pa alelės su lie u ių kalba) pa a odas as ou as unções. Amus uso da língua ca alãoas pode ia o na -se um a o da ibe anização da Ca alonia, po an o Julián Ma ías p opôs desime iškojo biling ismo solução semelhan e a diglosiją e ao mesmo empo exo ou os ca alanos a au o limi ação, ou seja, delibe adamen e não o i de sua língua em mui as unções, embo a econheça p io idade da língua ca alanoas na ida amilia e poesia... Ka alonų eplica e šįsyk podia se só a sa gi e polagi. Ją en ou su o mula Mau ici Se ahima (19021979), ep esen an e do ka alikiškojo ca alonismo e po isso acei á else F anko puoselėjamai à nacional ka alikiškaja ideologia. Mau ici Se ahima abo dagem diame ialai oponen e Julián Ma ías. Ca alonai é uma nação, eles são de na u eza monolingbiai, kas iliečių kalba jems são išmok oji (sup ask: p imes a) kalba e inalmen e ka alonų ašy ojas que esc e e seu lingua, adenasi, ka aloniškai. 3.4. Como ê, de F anco (de pa e e pós F anco) na Espanha p e aleceu o mono eísmo linguís ico. Em odas as discu idas ocasiões ca alonas esc i o es não al a am chamadas, que eles lançassem sua chamada localina língua e pe ei ų em chamada uni e salesnę língua, supinasi, kas iliečių. De eles oi insis in amen e exigido pasaiškin i ou pas imeisin i, po que eles con inua am a usa am sua na i a língua... su p eenden emen e e ao mesmo empo su p eendendo, que ainda em 2007, quando a Ca alonia e a F ank u e ki abų mugės iešnia, oi le an ada a ques ão, se é possí el c ia li e a u a ka alonų kas iliečių kalba... Tu bū ų komen a ne eikia. 4. KATALONŲ „VIDUTINIO DYDŽIO“ KALBA IR EUROPOS SĄJUNGA Ago a ale ia a pena olha pa a a si uação na a ual União Eu opeia5. Nele línguas são dis inguidas em dois g upos p incipais, de um lado das línguas o icialmen e econhecidas ( aip sakan , pi ma ūšės kalbos) e de ou o lado das línguas egionais e mino i á ias ( aip sakan , an a ūšės kalbos), que são eo icamen e p o egidas de aco do com o documen o do Ano Eu opeu das línguas egionais e mino i á ias 1992 (plg. Ca a 1992). A língua Ka alonų pe ence à segunda g upo. Po ou o lado a si uação das línguas no Reino de Espanha (ce ca de 47 milhões) di e e o emen e da si uação das línguas em ou a pa e da Eu opa, po exemplo, da Suíça Con ede ação (8,5 milhões) ou ainda em ou a pa e, po exemplo, no Canadá (ce ca de 38 milhões). 5 Nes e capí ulo e e em-se pa icula men e Vila, B e xa 2013; Bas a das i Boada, Boix-Fus e , To ens Gue ini 2018.