De uitgave van Litouwse terminologische woordenboeken in de jaren 1998–2008

JOLANTA GAIVENYTĖ-BUTLER

Instituut voor de Litouwse taal

Sinds 1900, toen het eerste Litouwse terminologische woordenboek werd gedrukt, is het aantal publicaties over de Litouwse terminologie geleidelijk steeds sneller gegroeid. In de afzonderlijk uitgegeven bibliografische index Litouwse terminologische woordenboeken (Gaivenytė-Butler, Keinys, Noreikaitė 2008) en in de jaarlijkse bibliografische indexen Terminologija die in het tijdschrift worden gepubliceerd, Nieuwste Litouwse terminologische woordenboeken (Gaivenytė-Butler 2007, Gaivenytė-Butler 2008), zijn meer dan 500 uiteenlopende publicaties over Litouwse terminografie geregistreerd die vóór 2009 zijn verschenen¹ – terminologische woordenboeken, afzonderlijk als boekjes uitgegeven terminologielijsten, school- en leerwoordenboekjes met termen, encyclopedieën over uiteenlopende vakgebieden, medische nomenclaturen en registers van dier- en plantnamen (zie diagram 1). Sommige van deze publicaties werden uitsluitend door specialisten op een zeer beperkt vakgebied gebruikt of voorzagen alleen in de behoeften van een bepaalde periode; andere groeiden uit tot grotere woordenboeken en legden de basis voor de ontwikkeling van Litouwse terminologie op verschillende gebieden.

Na het herstel van de onafhankelijkheid begon de Litouwse terminografie snel te groeien. In het onafhankelijke Litouwen verschenen meer dan 370 terminologische woordenboeken, waarvan er ongeveer 240 in de jaren 1998–2008 werden uitgegeven. In elk jaar van dit decennium verschenen gemiddeld meer woordenboeken dan in het gehele decennium van de jaren zestig (zie diagram 2).

De uitgave van Litouwse terminologische woordenboeken in het afgelopen decennium werd in belangrijke mate beïnvloed door het eind 1995 goedgekeurde Programma van de Republiek Litouwen voor het gebruik en de bevordering van de staatstaal in de jaren 1996–2005, waarin was voorzien in de ontwikkeling van het beheer van Litouwse taaltermen, de verspreiding van Litouwse terminologie, de samenstelling en uitgave van terminologische woordenboeken en andere terminologische publicaties, en het uitvoeren van

¹ In het artikel worden de in 2008 verschenen terminologische woordenboeken genoemd waarvan de bibliografische index in dit nummer van het tijdschrift „Terminologija” is opgenomen.

252 Jolanta Gaivenytė-Butler | Lietuviškų terminų žodynų leidyba...

Diagram 1. Uitgave van terminologische woordenboeken in de jaren 1900–2008²

Diagram 2. Uitgave van terminologische woordenboeken in de jaren 1990–2008

terminologische woordenboeken, normen en andere terminologieverzamelingen taalkundig en vakinhoudelijk te beoordelen. Deze werkzaamheden ter ontwikkeling van de terminologie bleven ook behouden in het nieuwe Programma voor de normering, het gebruik, de bevordering en de verspreiding van de staatstaal in de jaren 2006–2015. In 1996 verschenen de eerste publicaties met het kenmerk van dit programma, waaronder Duits-Litouws, Litouws-Duits woordenboek van autotechnische termen van A. Žitkutė. In 1997 nam de Staatscommissie voor de Litouwse taal (VLKK) de goedkeuring van terminologische woordenboeken op zich (tot dan toe werd dit werk verricht door de afdeling Terminologie van het Instituut voor de Litouwse taal). Begin 1997 werden de Terminų

² De terminologielijsten die als afzonderlijke cahiers werden uitgegeven door instituten van de Litouwse Academie van Wetenschappen van de Litouwse SSR, „Technische termen: ter bespreking” (1960–1969, 29 cahiers), en de terminologielijsten „Octrooitermen: ter bespreking”, uitgegeven door het Republikeins Instituut voor Wetenschappelijke en Technische Informatie en Propaganda (1970–1973, 8 cahiers), zijn als één woordenboek geteld.

Terminologija | 2009 | 16

253

regels voor de goedkeuring van woordenboeken. In hetzelfde jaar verschenen de eerste terminologische woordenboeken met goedkeuring van VLKK: het door Z. Kudirka, A. Mačernius, K. Paulauskas, J. Riaubūnas, B. Stulpinas, D. Šveikauskienė en R. Valatkaitė samengestelde Informatika: lietuvių–anglų–rusų–vokiečių kalbų terminų žodynas, het door D. Ramonienė samengestelde Krikščioniškosios ikonografijos žodynas en het door V. Valiukėnas en P. Žilinskas samengestelde Tarptautinis pagrindinių ir bendrųjų metrologijos terminų žodynas.

In besluit nr. 59 van VLKK van 30 januari 1997, Over de goedkeuring van terminologische woordenboeken, staan de volgende bepalingen: ‘1. Terminologische woordenboeken die gereed zijn voor druk en in een oplage van meer dan 100 exemplaren worden uitgegeven, moeten ter goedkeuring worden voorgelegd aan de Staatscommissie voor de Litouwse taal. 2. Uitgevers zijn verplicht woordenboeken aan de Staatscommissie voor de Litouwse taal voor te leggen’ (KK 1997). In 2001 werd de eerste bepaling als volgt gewijzigd: ‘gedrukte of elektronische terminologische woordenboeken die voor verspreiding worden voorbereid, moeten ter goedkeuring worden voorgelegd aan de Staatscommissie voor de Litouwse taal’ (KK 2001). In 2004 werden nieuwe Beoordelingsregels voor terminologische woordenboeken aangenomen. In het besluit van VLKK, Over de beoordelingsregels voor terminologische woordenboeken, blijven de eerder geldende vereisten van kracht: gedrukte en elektronische terminologische woordenboeken die voor openbare verspreiding worden voorbereid, moeten ter beoordeling aan de Staatscommissie voor de Litouwse taal worden voorgelegd; uitgevers zijn verplicht terminologische woordenboeken aan de Staatscommissie voor de Litouwse taal voor te leggen (KK 2004). Aan deze eis wordt niet altijd voldaan. Het derde diagram toont de verhouding tussen de woordenboeken die VLKK in 1998–2008 goedkeurde en die zonder goedkeuring verschenen. Bij de door VLKK goedgekeurde woordenboeken zijn ook de woordenlijstjes met plantennamen meegerekend die door de Terminologie-subcommissie van VLKK zijn behandeld.

Diagram 3. Aantal woordenboeken dat in 1998–2008 zonder goedkeuring verscheen en aantal door VLKK goedgekeurde woordenboeken

254

Jolanta Gaivenytė-Butler | Lietuviškų terminų žodynų leidyba...

DOOR VLKK GOEDGEKEURDE WOORDENBOEKEN

De meeste grotere en belangrijkere terminologische woordenboeken van het afgelopen decennium hebben deze goedkeuring ontvangen. In totaal heeft VLKK in deze periode bijna zeventig terminologische woordenboeken positief beoordeeld.

De overgrote meerderheid van de goedgekeurde woordenboeken betreft de techniek en de natuurwetenschappen. Er verschenen vooral door VLKK goedgekeurde woordenboeken op het gebied van de natuurkunde, scheikunde, techniek en aanverwante vakgebieden: de tweede, herziene editie (1998) van het door V. Valiukėnas en P. J. Žilinskas samengestelde Tarptautinio pagrindinių ir bendrųjų metrologijos terminų žodyno, het vijftalige Elektrotechnikos terminų žodynas van R. J. Mukulys, V. Aleksa, R. Balsys, P. Baršauskas, K. Danilevičius, R. P. Deksnys, S. Getys, P. Kostrauskas, K. Kriščiūnas, K. Masiokienė, A. St. Navickas, A. Smilgevičius, A. Vaškys en St. Žebrauskas (1999), het door V. Valiukėnas, E. Makariūnienė en G. Morkūnas samengestelde Jonizuojančiosios spinduliuotės ir radiacinės saugos terminų žodynas (1999), het door K. Baškys en V. Šulga samengestelde Anglų–lietuvių kalbų hidrotechnikos terminų žodynas (2000), het vijftalige Radioelektronikos terminų žodynas van K. Gaivenis, G. Juška, V. Kalesinskas, A. Kaulakienė, St. Keinys, J. Matukas, V. Palenskis, A. Petravičius, St. Sakalauskas, Algirdas Stabinis, Vytautas Valiukėnas en V. Žalkauskas (2000), het vijftalige Statybos terminų žodynas van A. Kudzys, A. Rosinas en B. Kudzienė (2002), de tweede, herziene en aangevulde editie (2003) van het door K. Daukšas, J. Barkauskas, V. Daukšas, E. Daumantas, M. Kabailienė, A. Kareiva, Z. Mačionis, L. Naruškevičius, S. Sasnauskienė en V. Skučas samengestelde Chemijos terminų aiškinamojo žodyno, het door V. Valiukėnas, R. Sabaliauskaitė, J. Gabijūnienė en R. Andriušaitis samengestelde Aiškinamasis telekomunikacijų terminų žodynas (2004), het door P. Švenčianas, A. Adomavičius, K. Buinevičius, J. Gylys, J. Gudzinskas, G. Miliauskas, St. Šinkūnas en V. Vasiliauskas samengestelde Aiškinamasis šiluminės ir branduolinės technikos terminų žodynas (2004), het door V. A. Geleževičius, A. Kaulakienė, St. Marcinkevičius, R. Pocius, A. J. Poška, R. Rinkevičienė, Z. Savickienė en K. Slivinskas samengestelde Automatikos terminų žodynas (2004), het door N. Juškaitė, St. Keinys en K. Sakalauskas samengestelde Aiškinamasis geležinkelių transporto terminų žodynas (2006), het door V. Valiukėnas en P. J. Žilinskas samengestelde Penkiakalbis aiškinamasis metrologijos terminų žodynas (2006), en de tweede, herziene en aangevulde editie (2007) van het door V. Palenskis, V. Valiukėnas, V. Žalkauskas en P. J. Žilinskas samengestelde Fizikos terminų žodyno.

Er waren heel wat door VLKK positief beoordeelde pogingen om de terminologie van de Litouwse computerwetenschappen te ontwikkelen en te ordenen: het door Z. Kudirka, A. Mačernius, K. Paulauskas, J. Riaubūnas, B. Stulpinas, D. Šveikauskienė en R. Valatkaitė samengestelde Informatika: lietuvių–anglų–rusų–vokiečių kalbų terminų žodynas (1999),

Terminologija | 2009 | 16

255

K. V. Paulausko Aiškinamasis kompiuterijos terminų santrumpų žodynas (2000), V. Šidlausko Anglų–lietuvių kompiuterijos terminų žodynėlis (2001), V. Žalkausko Šiuolaikinių kompiuterių programų ir tinklų žodynas (2003), V. Žalkausko Linux žodynėlis (2004), V. Žalkausko Microsoft Windows žodynėlis (2004), V. Žalkausko Biuro programų žodynėlis (2005), V. Dagienės, G. Grigo ir T. Jevsikovos Enciklopedinis kompiuterijos žodynas (2005) ir jo pataisytas bei papildytas antrasis leidimas (2008).

Biologen waren actief bezig met het ordenen van de terminologie binnen hun vakgebied. De volgende publicaties kregen de goedkeuring van VLKK: het door R. Jankevičienė samengestelde Botanikos vardų žodynas (1998), het door O. Rupainienė samengestelde Trumpas anglų–lietuvių ir lietuvių–anglų kalbų augalų biologijos terminų žodynas (1998), het door N. Lapinskienė samengestelde Aiškinamasis rizologijos terminų žodynas (2001), en drie publicaties samengesteld door D. Kisielienė, I. Grigienė en A. Grigas: Kultūrinių augalų ir piktžolių vardynas (1998), Dendrologijos vardynas (2001) en Dekoratyvinių augalų vardynas (2007). Z. Gudžinskas stelde talrijke lijsten met plantennamen op (van citrusplanten en hun vruchten, oliehoudende planten en de daaruit geperste olie, graangewassen en hun producten, noten en de planten waaraan ze groeien, eetbare zaden en de planten die deze voortbrengen, graangewassen en hun producten, kruiden, fruit en de planten waaraan het groeit, groenten, en planten opgenomen in het Verdrag inzake de internationale handel in bedreigde in het wild levende dier- en plantensoorten). Deze lijsten werden goedgekeurd door de Terminologie-subcommissie van VLKK en als afzonderlijke boekjes uitgegeven. VLKK keurde ook woordenboeken uit andere vakgebieden van de natuurwetenschappen goed: het door L. Daugnora, A. Padaiga, A. Vitkus, M. Paunksnienė, A. Daugėla, V. Babrauskienė, I. Alionienė en G. Liutkevičius samengestelde Veterinarinės anatomijos, histologijos ir embriologijos terminus = Nomina anatomica, histologica et embryologica veterinaria (1998), het drietalige Aplinkos apsaugos terminų žodyną van V. Raškauskas, K. Jankevičius en P. Zajančkauskas (2000), het door V. Vainauskas samengestelde Kartografijos ir geodezijos terminų aiškinamąjį žodyną (2000), de door L. Daugnora, R. Budrys en R. Trainienė samengestelde Paukščių anatomijos terminus = Nomina anatomica avium (2002), het door P. Bluzma, R. Mažeikytė, E. Mickevičius, J. Prūsaitė, K. Baranauskas en R. Baleišis samengestelde Žinduolių pavadinimų žodyną (2002), het door V. Juodkazy, V. Kemėšis en G. Žalūdienė samengestelde Enciklopedinį hidrogeologijos terminų žodyną (2003), het door S. Paltanavičius samengestelde Vakarų Palearktikos paukščių vardyną (2004), het door V. Stravinskienė samengestelde Ekologijos ir aplinkotyros žodynėlį (2004), het door J. Virbickas samengestelde Žuvų pavadinimų žodyną (2005), en het door A. Paulauskas, K. Jankevičius, R. Liužinas, V. Raškauskas en P. Zajančkauskas samengestelde Ekologijos terminų aiškinamąjį žodyną (2008).

Drie medische woordenboeken werden goedgekeurd: het door G. Jonutienė samengestelde Duits-Litouwse

256

Jolanta Gaivenytė-Butler | Lietuviškų terminų žodynų leidyba...

medicinos terminų žodynas (2000), A. Vitkaus, K. Baltrušaičio, A. Vitkaus, J. Luby tės ir J. Žukienės Medicininės histologijos ir embriologijos vardynas = Nomina histologica et embryologica (2001) bei J. Klumbienės, J. Petkevičienės, A. Tamošiūno, V. Grabausko, I. Misevičienės, Ž. Milašauskienės, Ž. Padaigos, L. Šumsko, A. Zaborskio, S. Domarkienės ir J. Dudzevičiaus Pagrindinės epidemiologijos sąvokos: mokomasis žodynas (2001).

In deze periode verschenen heel wat juridische en economische woordenboeken. Het is jammer dat de samenstellers van woordenboeken voor deze belangrijke vakgebieden, die niet alleen voor specialisten van belang zijn, niet naar goedkeuring door VLKK streven. In tien jaar tijd werd in elk van deze vakgebieden slechts één woordenboek goedgekeurd: V. Bitinaitės Mokomasi anglų–lietuvių kalbų teisės terminų žodynas (1998) en B. Martinkaus, B. Neverausko, A. Sakalo, R. Venskaus en V. Žilinsko Aiškinamasis įmonės vadybos terminų žodynas (2000).

Er verschenen vier goedgekeurde militaire woordenboeken: E. Kisino Apsaugos nuo naikinimo priemonių enciklopedinis žodynas (2002), E. Kisino Artilerijos enciklopedinis žodynas (2004), de derde, herziene editie van J. Norgėlos, V. Bukausko, R. Matulio, R. Sturono en E. Petrausko NATO terminų aiškinamojo žodyno (2006) en P. A. Čiočio, J. Janukevičiaus, E. Jasiulionio, E. Kisino, R. Kopūsto, R. Lapinsko, J. Norgėlos, A. Venckaus en P. Žario Enciklopedinis karybos žodynas (2008).

Er werden drie woordenboeken over kunst en architectuur goedgekeurd: Dailės žodynas (eindredacteur J. Mulevičiūtė (1999)), L. Kitkauskienės en N. Kitkausko Anglų–lietuvių kalbų aiškinamasis architektūros žodynas (2004) en de vertaling van Cyril M. Harris’ Iliustruotas architektūros istorijos žodynas: anglų–lietuvių kalbomis (samengesteld en wetenschappelijk geredigeerd door A. Jankevičienė, 2007).

Verder zijn de volgende door VLKK goedgekeurde woordenboeken uit diverse andere vakgebieden het vermelden waard: Aiškinamasis medienos terminų žodynas (eindred. B. Papreckis, 1998), het Aiškinamasis tekstilės terminų žodynas: su vokiečių, anglų, prancūzų ir rusų kalbų atitikmenimis van R. Čiukas, J. Katunskis, A. Kaulakienė, A. Kijauskas, A. Lukošaitis, A. Matukonis, V. Milašius, D. Petrulis, K. Pietaris, S. Stanis, B. Tvarijonavičienė, V. Vasiliauskas en A. Vitkauskas (2001), J. Pričinausko’s Aprangos žodynas (2002), het Socialinės apsaugos terminų žodynas van S. Angele, A. Dobravolskas, St. Keinis, L. Murauskienė, R. Sakalaitė en H.-D. Steinmeyer (1999), de tweede, herziene en aangevulde editie van S. Stonkaus’ Sporto terminų žodyno (2002), Europos žodynas Eurovoc (vertaald door O. Armalytė, D. Didžiulytė, G. Karpuvienė, L. Pažūsis, R. Sakalaitė en D. Tekorienė, 2004), V. Žemaičio’ Etikos žodynas (2005), V. Gudelio’s Lietuvos pajūrio žuvėjų marinistikos įvardai (2006), L. Jovaišos’ Enciklopedinis edukologijos žodynas (2007), Poli-

Terminologija | 2009 | 16

257

tikos mokslų enciklopedinis žodynas (ats. redaktorius A. Jankauskas, 2007). Keturis VLKK aprobuotus žodynus išleido Lietuvos darbo rinkos mokymo tarnyba – D. Andriuškevičienės, A. Tamulevičiaus ir V. Valiukėno Vadovai ir vadybininkai: dvikalbis aiškinamasis žodynėlis (2003), Vadovai ir vadybininkai: trik albis aiškinamasis žodynėlis (2006) bei Inžinieriai, technikai ir technologai: trikalbis aiškinamasis žodynėlis (2005) ir R. Gataučio, R. Gudau sko, O. Gurskienės, T. R. Jovaišos, R. Laužacko, J. Stravinskienės, V. Tūtlio ir V. Valiukėno Aiškinamasis kvalifikacijų sistemos terminų žodynas (2008).

In 1998–2008 verschenen meer dan tien schoolwoordenboeken en -woordenlijstjes, maar slechts drie daarvan kregen goedkeuring van VLKK: K. Ponelienės Mokyklinis istorijos ir mitologijos terminų žodynėlis: Senovės Graikija ir Roma (1998), K. Čuprinskos en I. Slavinskos Lietuvių–lenkų, lenkų–lietuvių kalbų matematikos terminų žodynas (2001) en P. Aleknos, A. Bakščio en A. Baškienės Mokyklinis matematikos žodynėlis (2003).

Goedkeuring door VLKK wordt doorgaans nagestreefd door docenten aan Litouwse universiteiten en medewerkers van onderzoeksinstituten die terminologische woordenboeken samenstellen. Veel van deze terminologen zetten het werk aan terminologievorming en -ordening voort dat hun leermeesters — de geograaf V. Gudelis, de natuurkundige P. Brazdžiūnas, de chemici K. Daukšas en Z. Mačionis, de botanicus J. Dagys en anderen — enkele decennia geleden begonnen.

In de besproken periode stelden medewerkers van het Botanisch Instituut en het Instituut voor Wiskunde en Informatica verscheidene reeds eerder genoemde goedgekeurde woordenboeken samen.

Technische universiteiten in Litouwen besteden veel zorg aan het samenstellen van terminologische woordenboeken. Alle woordenboeken die de afgelopen tien jaar door de Kaunas University of Technology zijn uitgegeven of door haar medewerkers zijn samengesteld (de eerder genoemde Aiškinamasis medienos terminų žodynas (1998), Elektrotechnikos terminų žodynas (1999), Aiškinamasis įmonės vadybos terminų žodynas (2000), Aiškinamasis tekstilės terminų žodynas (2001) en Aiškinamasis šiluminės ir branduolinės technikos terminų žodynas (2004)) zijn door VLKK goedgekeurd. VLKK heeft vier van de zes terminologische woordenboeken die tussen 1998 en 2008 door de Vilnius Gediminas Technical University zijn uitgegeven of door haar medewerkers zijn samengesteld positief beoordeeld (de eerder genoemde Anglų–lietuvių kalbų hidrotechnikos terminų žodyną (2000), Automatikos terminų žodyną (2004), Anglų–lietuvių kalbų aiškinamąjį architektūros žodyną (2004) en Aiškinamąjį geležinkelių transporto terminų žodyną (2006)).

In de besproken periode stelden medewerkers van de Universiteit van Vilnius ongeveer vijftien woordenboeken op uiteenlopende vakgebieden samen. Negen daarvan kregen goedkeuring van VLKK; drie van de goedgekeurde woordenboeken werden samen met andere instellingen voor hoger onderwijs of

258

Jolanta Gaivenytė-Butler | Lietuviškų terminų žodynų leidyba...

onderzoeksinstituten (genoemd worden Vokiečių–lietuvių kalbų medicinos terminų žodynas (2000), Radioelektronikos terminų žodynas (2000), Medicininės histologijos ir embriologijos vardynas = Nomina histologica et embryologica (samen met de Kaunas-universiteit voor geneeskunde, 2001), Paukščių anatomijos terminai = Nomina anatomica avium (samen met de Litouwse Veterinaire Academie, 2002), de tweede, herziene en uitgebreide editie van het Chemijos terminų aiškinamojo žodyno (samen met andere instellingen, 2003), Žuvų pavadinimų žodynas (2005), Penkiakalbis aiškinamasis metrologijos terminų žodynas (2006), de tweede, herziene en uitgebreide editie van het Fizikos terminų žodyno (2007) en Politikos mokslų enciklopedinis žodynas (2007)).

Drie goedgekeurde militaire woordenboeken – Apsaugos nuo naikinimo priemonių enciklopedinis žodynas (2002), Artilerijos enciklopedinis žodynas (2004) en Enciklopedinis karybos žodynas (2008) – zijn samengesteld aan de Generolo Jono Žemaičio Lietuvos karo akademija.

Elk één goedgekeurd woordenboek zijn samengesteld door de Vilniusacademie voor Beeldende Kunsten (Dailės žodynas (1999) (samen met het Instituut voor Cultuur en Kunst)) en de Litouwse Academie voor Lichamelijke Opvoeding (Sporto terminų žodynas (2002)).

In 1998–2008 kregen alle negen terminologische woordenboeken die waren uitgegeven door het Instituut voor Wetenschappelijke en Encyclopedische Uitgeverij de goedkeuring van VLKK. Ook de encyclopedieën die door deze instelling zijn uitgegeven, gelden als belangrijke publicaties in de Litouwse terminografie: de inmiddels voltooide driedelige Žemės ūkio enciklopedija (voorzitter van de wetenschappelijke redactieraad A. Kusta, 1998–2007) en Muzikos enciklopedija (voorzitter van de wetenschappelijke redactieraad J. Antanavičius, 2000–2007), de edities uit 1999 en 2008 van de eendelige Lietuvių kalbos enciklopedijos van V. Ambrazas, A. Girdenis, K. Morkūnas, A. Sabaliauskas, V. Urbutis, A. Valeckienė en A. Vanagas, en de vierdelige Technikos enciklopedija, die sinds 2000 wordt uitgegeven (voorzitter van de redactieraad E. K. Zavadskas).

WOORDENBOEKEN UITGEGEVEN ZONDER GOEDKEURING VAN VLKK

De Litouwse instellingen voor hoger onderwijs hebben een aanzienlijk aantal niet-goedgekeurde woordenboeken uitgegeven. Bij sommige instellingen is in de loop van een decennium geen enkel goedgekeurd terminologisch woordenboek of woordenlijst samengesteld.

In 1998–2008 stelde V. Bitinaitė, docent aan de Mykolas Romeris-universiteit, het enige goedgekeurde rechtswoordenboek samen dat hiervoor voor deze universiteit is vermeld. De vier andere woordenboeken van deze universiteit (V. Janulevičienė, I. Darginavičienė, N. Burkšaitienė, A. Liuolienė en V. Vaičiūnienė, Mokomasis anglų–lietuvių kalbų teisėtvarkos žodynas (2001), L. Addo, L. Dantienė, I. Sagaitienė en

Terminologija | 2009 | 16 259

N. Slaminskienės Vokiečių–lietuvių kalbų teisėtvarkos žodynas (2004), D. Užpalienės Muitinės terminų anglų–lietuvių kalbų mokomasis-aiškinamasis žinynas (2007) ir A. Buračo Statistikos terminai: anglų–lietuvių–prancūzų–rusų–vokiečių kalbos: žodynas (2008)) išėjo be VLKK aprobuotos. Lietuvos veterinarijos akademijos darbuotojai parengė du aprobuotus anatomijos ir tris neaprobuotus veterinarijos žodynus (V. Nečiūno, V. Nečiūnienės ir A. Leonavičienės Lexicum veterinarium breve = Veterinarijos terminų žodynėlis (2007) bei R. Micikevičienės ir A. Sederevičiaus Veterinarijos anglų–lietuvių ir lietuvių–anglų žodynas bei Iliustruotas veterinarijos anglų–lietuvių kalbų žodynas (abu 2008)). Neaprobuotas A. Gailiūnienės ir R. Želnienės žodynas Pagrindinės biochemijos sąvokos (2007) parengtas Lietuvos kūno kultūros akademijoje. Aprobuotos neturi maždaug trečdalis Vilniaus universiteto darbuotojų parengtų terminų žodynų: R. Bartaškos ir E. Zaikausko Anglų–lietuvių apskaitos terminų žodynėlis (1998), A. Buračo Enciklopedinis bankininkystės ir komercijos žinynas (1999), P. Kadziausko Stereochemijos sąvokos (1999), V. Vitkauskienės Dailės terminų žodynas = Dictionnaire des termes des beaux arts: prancūzų–lietuvių, lietuvių–prancūzų kalbomis (1999), V. Skučo Elektrochemija: enciklopedinis žinynas (2004) ir D. Ramanauskienės Anglų–lietuvių kalbų medicinos terminų santrumpų žodynas (2005). 1998–2008 m. Generolo Jono Žemaičio Lietuvos karo akademijoje parengta net dešimt karybos žodynų. Šalia trijų aprobuotų žodynų išleisti net septyni neaprobuoti verčiamieji žodynai su paantrašte eksperimentinis leidinys: G. Laugalienės ir M. Mironaitės Kar inis anglų–lietuvių kalbų žodynas (2003), Lietuvių–anglų kalbų karybos žodynas (2004) ir Mokom asis anglų–lietuvių ir lietuvių–anglų kalbų karybos žodynas (2008), M. Pukienės ir J. Rukštelienės Kar inis prancūzų–lietuvių kalbų žodynas (2003) ir Lietuvių–prancūzų kalbų karybos žodynas (2005), B. Gaidelienės Kar inis vokiečių–lietuvių kalbų žodynas (2003) ir Lietuvių–vokiečių kalbų karybos žodynas (2007). Lietuvos žemės ūkio universitete parengti trys neaprobuoti studentams skirti žodynėliai: N. Račkauskaitės Agronomijos terminų mokymosi praktika (1998), D. Skarbaliaus Aplinkosaugos ekonomikos pagrindinių terminų žodynėlis (2003) bei N. Petniūnienės, R. Bartkevičienės, R. Lapytės, N. Račkauskaitės ir S. Statkevičienės Mokom asis pagrindinių žemės ūkio terminų žodynas: lietuvių–anglų–rusų–vokiečių kalbomis (2003). Du neaprobuoti žodynai parengti Vilniaus Gedimino technikos universitete: G. Bureikos, A. Pelėdienės ir Š. Mikaliūno Aiškinamasis transporto inžinerijos terminų ir santrumpų žodynas anglų kalba (2004) bei R. E. Katalynaitės ir L. Dubikaltytės-Raugalienės Mokom asis prancūzų–lietuvių kalbų verslo žodynas (2005).

260

Jolanta Gaivenytė-Butler | Lietuviškų terminų žodynų leidyba...

De Vilnius Pedagogische Universiteit, de Universiteit Klaipėda en de Universiteit Šiauliai hebben geen enkel woordenboek samengesteld dat door VLKK is goedgekeurd. Aan de Vilnius Pedagogische Universiteit zijn vijf niet-goedgekeurde leerwoordenboeken samengesteld: J. Bagdanavičius, P. Stankevičius en L. Lukševičius, Ekonomikos terminai ir sąvokos (1999), S. Gecevičiūtė en J. Lukšėnas, Zoologo ABC (1999), V. Kuklys en V. Blauzdys, Kūno kultūros teorijos ir metodikos terminai bei sąvokos (2000), Istorijos žodynas (voorzitter van de redactiecommissie V. Pukienė, 2003) en R. Bacevičiūtė, Fonet ikos terminai (2008). Aan de Universiteit Klaipėda zijn drie niet-goedgekeurde woordenboeken samengesteld: J. Banaitis, Anglų–lietuvių kalbų jūrų technikos, laivybos, žvejybos žodynas (2001), V. Milvydienė, Pažintinė choreografijos abėcėlė (2008), en G. Misiukevičienė, Pažintinė muzikos abėcėlė (2008). De Universiteit Šiauliai heeft zeven niet-goedgekeurde woordenboeken uitgegeven: Anglų–lietuvių kalbų specialiojo ugdymo žodyną (samensteller en eindredacteur J. Petruševičius, 2002), A. Garalis, Logistikos terminų aiškinamąjį žodyną (2003), R. Kvašytė, Mokomąjį terminologijos žodynėlį (2005), het leerwoordenboek van R. Urniežius, Instrumentuotės terminai (2007), V. Gudonis, Enciklopedinį tiflologijos žodyną (2008), het woordenboek van G. Čepaitienė, G. Mažeikis en J. Lukšytė, Lyčių studijos ir tyrimai (2008), en N. Feldmanaitė, Vokiečių–lietuvių kalbų dujų ūkio terminų žodynėlį (2008).

Vanaf 2004 is een opleving zichtbaar in de uitgave van terminologische woordenboeken aan hogescholen. Aan de hogeschool Panevėžys zijn zeven woordenboeken samengesteld: Z. Kasperūnienė, Trum pas aplinkos apsaugos anglų–lietuvių, lietuvių–anglų kalbų žodynėlis (2005), R. Kurpavičiūtė, Medicinos terminų prancūzų–lietuvių kalbų žodynas (2006), A. Rimkuvienė, R. Pagirienė en R. Kurpavičiūtė, Socialinių terminų žodynėlis: (lietuvių–anglų–prancūzų–vokiečių kalba) (2006), J. Varnauskienė, Lotynų–lietuvių, lietuvių–lotynų kalbų žodynas: [biomedicinos studijų srities neuniversitetinių studijų studentams] (2007), S. Juškienė, Žodynėlis studentams, būsimiems pedagogams (2007), A. Valickienė en Z. Kasperūnienė, Mokom asis lietuvių–anglų–rusų kalbų verslo žodynas: verslo laiškų ir pokalbių pavyzdžiai (2008), en R. Gabrėnienė en I. Petrauskienė, Muzikos terminų žodynėlis (2008). Aan de hogeschool Šiauliai zijn de tweede, herziene en uitgebreide editie van het Fiziologijos žodyno van E. Kairienė en J. Žižienė (2004) en het Vokiečių–lietuvių, lietuvių–vokiečių kompiuterinės leksikos žodynas van Ž. Gerulaitienė (2006) samengesteld; aan de hogeschool voor bosbouw en milieutechniek Kaunas het Miško apsaugos terminų žodynėlis van H. Stravinskas (2007) en het Vokiečių–lietuvių, lietuvių–vokiečių kalbų žodynas: rekreacijos terminai van Ž. Bazarienė (2008), en aan de hogeschool Vilnius het Socialinio darbo terminų žodynėlis van M. Andrašūnienė (2007).

Terminologija | 2009 | 16

261

en V. Buivydienė en R. Žukienė Verklarende woordenlijst van de belangrijkste literaire en taalkundige termen (2008), aan het Kaunas College – V. Čepulkauskienė Verklarend woordenboek van Frans-Litouwse medische termen (2008), en aan het Marijampolė College – L. Kazlauskienė Duits-Litouws, Litouws-Duits woordenlijst: voor studenten van de studieopleiding organisatie van de voedingssector (2007). Helaas is geen van deze publicaties goedgekeurd. Sommige van deze woordenboeken hebben aanzienlijke tekortkomingen en zijn waarschijnlijk zelfs voor de studenten van deze scholen niet erg nuttig.

De grote Litouwse uitgeverijen publiceren in grote oplagen populaire, meestal vertaalde encyclopedische woordenboeken: Woordenboek van de klassieke oudheid („Alma littera“; 1998), Handboek moderne literatuurtheorie („Tyto alba“; 1998), Universeel kunstwoordenboek („Šviesa“; 1998), Belangrijkste begrippen van de moderne literatuur („Tyto alba“; 2000), Filosofisch woordenboek („Alma littera“; 2002), Woordenlijst van psychoanalytische termen („Vaga“; 2003), Educatieve wiskunde-encyclopedie („Šviesa“; 2007). Zonder goedkeuring verschenen twee medische woordenboeken: de vertaling van L. Piiskopel Engels-Litouws medisch vakwoordenboek („Šviesa“; 2002) en het woordenboek van D. Ramanauskienė en E. Zagorskaitė Engels-Litouws medisch vakwoordenboek („Žodynas“; 2006). Woordenboeken over recht, economie en bedrijfsleven worden meestal zonder goedkeuring uitgegeven. In het afgelopen decennium verschenen er daarvan wel een dozijn: O. Armalyte en L. Pažūsis, Engels-Litouws juridisch woordenboek („Alma littera“; 1998), E. Volungevičienė, Duits-Litouws, Litouws-Duits woordenboek van juridische termen („Žodynas“; 1998), J. Karužienė, Begrippen uit de algemene en de juridische psychologie („Judex“; 2002), R. Mockevičius, Woordenboek van begrippen die in de wetten van de Republiek Litouwen worden gebruikt (Juridisch Informatiecentrum, 2002), Y. Goldammer en S. Plaušinaitis, Duits-Litouws woordenboek voor juristen (TEV, 2005) en Litouws-Duits woordenboek voor juristen (TEV, 2006), S. Mitkus, Handboek met bouwrechtelijke termen („Eugrimas“; 2006), E. Volungevičienė, R. Laurūšonienė en R. Tamošaitienė, Vijftalig woordenboek: economie, politiek, recht (Juridisch Informatiecentrum, 2006), Y. Goldammer, S. Plaušinaitis en P. Jurčys, Duits-Litouws woordenboek voor economen, juristen en ondernemers („Arx Baltica“; 2007), R. Vainienė, Woordenboek van economische termen („Tyto alba“; 2005 en 2008), de vertaling Verklarend Engels-Litouws economisch woordenboek (eindredacteur H. Pragarauskas, TEV, 2006), en de vertaling Thematisch Engels-Duits-Litouws zakenwoordenboek („Alma littera“; 2008).

Opmerkelijk is dat sommige niet-goedgekeurde woordenboeken, vooral die welke door universiteiten en grote uitgeverijen zijn gepubliceerd, behoorlijk goed zijn samengesteld en enigszins verbeterd

262

Jolanta Gaivenytė-Butler | Lietuviškų terminų žodynų leidyba...

hadden een goedkeuring van VLKK kunnen krijgen. Sommige niet-goedgekeurde woordenboeken zijn geen echte terminologische woordenboeken: een deel is eerder samengesteld volgens algemene lexicografische dan terminografische beginselen, maar de meeste lemma’s erin zijn termen uit een bepaald vakgebied. Een aanzienlijk aantal niet-goedgekeurde terminologische woordenboeken wordt niet aangeduid als terminologische woordenboeken of eenvoudigweg als woordenboeken. Terminologische woordenboeken gaan schuil achter titels die het vakgebied aanduiden en woorden bevatten als termen, termen en uitleg, terminologieleer in de praktijk, termen en begrippen, begrippen, kernbegrippen, educatief verklarend handboek of zelfs alfabet. Soms worden zulke combinaties als ondertitel toegevoegd. Andere terminologische woordenboeken en woordenlijstjes, vooral die welke door onderwijsinstellingen zijn uitgegeven, hebben als ondertitel methodisch hulpmiddel, aanvullend methodisch materiaal, educatieve publicatie, leerboek, leermiddel, educatief woordenboek, methodisch studieboek, studieboek. Er zijn enkele publicaties met de titel ‘handboek’ verschenen die qua opzet meer op woordenboeken lijken: Handboek moderne literatuurtheorie (1998), Schoolhandboek geschiedenis (1999), Handboek van douanetermen (2002), Elektrochemie: encyclopedisch handboek (2004), Handboek met bouwrechtelijke termen (2006), Educatief verklarend Engels-Litouws handboek van douanetermen (2007). Beknopt handboek van medische chemietermen (2007). Voor niet-terminologische woordenboeken is goedkeuring niet verplicht. Bij het doorbladeren van zulke publicaties rijst daarom de vraag of de samenstellers ze werkelijk niet als terminologische woordenboeken beschouwen en of de keuze voor dergelijke titels niet slechts een poging is om de goedkeuringsprocedure voor woordenboeken te omzeilen.

Een beoordeling van de publicatie van Litouwse terminologische woordenboeken in 1998–2008 laat zien dat de kwaliteit tijdens deze periode van terminografische bloei nog steeds achterblijft bij de kwantiteit. Jonas Klimavičius merkte bij zijn overzicht van terminografische publicaties uit het eerste decennium van de onafhankelijkheid op dat „er meer dan één terminologisch woordenboek is verschenen dat in de terminografie geen enkel nieuw woord heeft gezegd“ (Klimavičius 2003: 27). Helaas geldt hetzelfde voor sommige terminologische woordenboeken die in 1998–2008 zijn verschenen. De problemen blijven dezelfde. Er is een tekort aan verklarende terminologische woordenboeken. Terminografisch werk wordt niet als wetenschappelijk beschouwd, hoewel VLKK zich in 1997 tot de Litouwse Wetenschapsraad wendde met het voorstel om het schrijven van terminologische woordenboeken voor de techniek en andere vakgebieden gelijk te stellen aan wetenschappelijk-methodisch werk. In 2000 werd de aandacht van de rectoren gevestigd op de noodzaak om het samenstellen en recenseren van terminologische woordenboeken en andere terminologische werkzaamheden te stimuleren. Voorgesteld werd de criteria voor terminologische activiteiten op te nemen in de voorschriften voor de beoordeling en selectie van docenten en wetenschappelijk personeel aan instellingen voor hoger onderwijs. De jongere generatie specialisten uit verschillende vakgebieden maakt vaak alleen gebruik van het werk van oudere collega’s en haast zich niet om bij te dragen aan de terminologie van het eigen vakgebied

Terminologija | 2009 | 16 263

ontwikkeling. De meeste specialisten die deelnamen aan redactieteams van de belangrijkste woordenboeken van de afgelopen jaren of zelfstandig woordenboeken hebben geschreven, zijn wetenschappers van de oudere generatie. Het aantal niet-goedgekeurde woordenboeken neemt niet af. Bij het doorbladeren ervan blijkt dat veel samenstellers van woordenboeken onvoldoende kennis van terminografie hebben, maar dat zij zich niet snel tot taalkundige terminologen wenden. Uit de literatuurlijsten blijkt dat er vaak wordt vertrouwd op onbetrouwbare internetbronnen en dat reeds verschenen terminologische woordenboeken en algemene Litouwse woordenboeken weinig worden geraadpleegd. In de literatuurlijsten van slechts enkele woordenboeken zijn handboeken en monografieën uit het betreffende vakgebied te vinden. In 2007 stelde VLKK Algemene eisen voor het samenstellen van terminologische woordenboeken op (deze vervingen de sinds 1999 geldende Algemene eisen voor het samenstellen van terminologische woordenboeken), waarin de belangrijkste beginselen voor terminologievorming en -normering worden uiteengezet, de procedures voor de planning van een woordenboek, het verzamelen van materiaal en het schrijven van de tekst worden voorgesteld, de kenmerken van de opbouw van een terminologisch woordenboek en de eigenschappen van definities worden toegelicht, en de noodzakelijke onderdelen van een woordenboek worden beschreven³. Deze eisen gelden voor terminologische woordenboeken die worden samengesteld in het kader van het Programma voor de normering, het gebruik, de bevordering en de verspreiding van de staatstaal 2006–2015, maar ook samenstellers van alle andere terminologische woordenboeken zouden zich erop kunnen (en waarschijnlijk zelfs moeten) baseren.

Een goed terminologisch woordenboek samenstellen en het met goedkeuring van VLKK publiceren is niet eenvoudig. Het ter goedkeuring voorgelegde woordenboek wordt door twee deskundigen gerecenseerd: een vakspecialist en een taalkundige; vervolgens wordt het besproken in de subcommissie Terminologie. De recensie en bespreking van een woordenboek vergen tijd; de aangeboden termen kunnen aanleiding geven tot discussie en daardoor loopt de voorbereiding voor publicatie onvermijdelijk vertraging op. Toch moet goedkeuring door VLKK worden beschouwd als een na te streven kwaliteitskenmerk van een woordenboek, en niet als een verplichting die men probeert te vermijden.

LITERATUUR EN BRONNEN

Gaivenytė-Butler J. 2007: Naujausi lietuviški terminų žodynai. – Terminologija 14, 209–215.

Gaivenytė-Butler J. 2008: Naujausi lietuviški terminų žodynai. – Terminologija 15, 262–270.

Gaivenytė-Butler J., Noreikaitė A., Keinys St. 2008: Lietuvių kalbos terminų žodynai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas.

KK 1997 – Besluit van de Staatscommissie voor de Litouwse taal bij de Seimas van de Republiek Litouwen Over de goedkeuring van terminologische woordenboeken (nr. 59, 30 januari 1997. Gepubliceerd in: Valstybės žinios, 1997-02-07, nr. 12–257). Online beschikbaar: <http://www3.lrs.lt/dokpaieska/forma_l.htm>.

KK 2001 – Besluit van de Staatscommissie voor de Litouwse taal bij de Seimas van de Republiek Litouwen Over de gedeeltelijke wijziging van besluit nr. 59 van de Staatscommissie voor de Litouwse taal bij de Seimas van de Republiek Litouwen van 30 januari 1997, “Over de goedkeuring van terminologische woordenboeken” (nr. 1 (77), 29 maart 2001. Gepubliceerd in: Valstybės žinios, 2001-04-04, nr. 29–962). Online beschikbaar: <http://www3.lrs.lt/dokpaieska/forma_l.htm>.

³ Plačiau dar žr. Umbrasas 2008.

264 Jolanta Gaivenytė-Butler | Lietuviškų terminų žodynų leidyba...

KK 2004 – Besluit van de Staatscommissie voor de Litouwse taal Over de goedkeuring van de beoordelingsregels voor terminologische woordenboeken (nr. N-8 (97), 3 juni 2004. Gepubliceerd in: Valstybės žinios, 2004-06-10, nr. 92-3395). Online beschikbaar: <http://www3.lrs.lt/dokpaieska/forma_l.htm>.

Klimavičius J. 2003: Lietuvių terminografija: praeities bruožai, dabarties sunkumai ir uždaviniai. – Terminologija 10, p. 9–32.

Umbrasas A. 2008: Atnaujinti Terminų žodynų rengimo bendrieji reikalavimai. – Terminologija 15, p. 216–225.

Ontvangen op 2009-12-21

Jolanta Gaivenytė-Butler Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas: [email protected]

Terminologija | 2009 | 16

265