A ū As Judžen is. Ajougamosis ligação so ie as
ocupação emposos Li uãos sin aksês abalhos 133
A ū As Judžen is
Academia de Ciências da Li uânia V uble skių
biblio eka doi.o g/10.35321/bkalba.2022.95.08
P iJungiAmAsis ligação
soVie as okuPAciJos LAikų
Li uViu sin Aksės dA buose esminiAi pala asAi: p ijungimas, de inação,
ges ão, šliejimas, Vy au as Am b azas, Jonas balke ičius, P anas gailiūnas,
Česma dumašiū ė, Zelys g enda, b onius kalinauskas, Vi as Labu is, Vy au as
si a žiu as, Juozas.
Ano AciJA a igo esumi -se-á, como so ias okupação empos, ap oximadamen e
a pa i do XX a. meados a é o 9o dezmecio inal, abalhos de sin aksês Li uãs
desc ibiam p ijun gimo modos. Começando a pa i Juozo žiugždas Lie u ių kalbos
g ama ikos (1945), e e minando Vy au o si au o e Česio g endos ado ėliu al as
escolas pa a Lie u ių kalbos sin aksė (1988). examinadas p ijungimo modos de
concei os, api b ėžimas e seu aplicação desc e endo pala as de elacionamen o
mú uo, pala as conjun os, desc e endo pa e da ase.
Abs Ac he a icle analyzes, how he ypes o syn ac ic ela ions a e desc ibed in
he wo ks on Li huanian syn ax, du ing he so ie occupa ion, du ing he yea s be
ween he middle o he 20 h cen u y an he end o eigh ies. he in es iga ion opens
wi h he G amma o he Li huanian language (1945) by Juozas žiugžda and ends wi h
manual o highe schools Syn ax o he Li huanian language (1988) by Vy au as
si au as and Česys g enda. he concep and de ini ion o subo dina ion ypes and
hei applica ion when desc ibing ela ions be ween wo ds, wo d g oups and
sen ence pa s a e aken in o accoun .
ĮVAdAs es e esumo con inua-se a in es igação da desc ição de ligações
sin aksá ias linguo y a li uanos, iniciada anks esnėmis au o iaus publicações:
Sin aksinis eiksno e na a ino conexão: concep ua os kai a (Judžen is 2020) e
P ijungiamasis conexão em abalhos de sin aksés li uãos (XX a pi moji pusė)
(Judžen is 2021).
134 bend inė kALbA | 95 isnag inėjus XX a. p imei a me ade abalhos de
sin akses li uanas, es abeleceu-se que nelas se ala apenas sob e duas
p ijungimen o espécies de inação e con ole, embo a mui as ezes elas ainda
não sejam suben endidas como p ijungimen o (ou pe enimen o) a mai nos
(Judžen is 2021). de inação minimas em odos os abalhos da sin aksês li uãs
daquele pe íodo, nelas ala-se sob e ação e a inho de inação, pažy minio
de inação com sinalimuoju pala a. Con amação a amen e quando
pe cebe-se como sin ác ico elacionamen o. ele ge almen e ou
absolu amen e não menção, ou menciona-se apenas alando sob e espécies
suplemen á ias. pe íodo conside ado ca ac e iza-se po elações
sin ác icas não sepa a em de suas aiškos mo ologicas (de inama gimine,
asmeniu, skaičiumi; aldomi links niai). além disso, especialmen e no caso de
con ole, sin aksinė pala as o yšio p igin is neski iama do seu undamen o
semân ico (linksniai são exigujami). nes e a igo, explicando, como se o mou
ainda e ago a ebe y aujan e de ês p ijunimo a mainos ha monização,
con ole e šliejimo sis ema, espelham-se signi ica i esni a igos da
occupação so ié ica, li os escola es e supe io es das escolas, monog a ias
e g ama icas acadêmicas. P a dedama a pa i Juozo žiugždas Lie u ių kalbos
g ama ikos (1945), e e mina-se Vy au o si au o e Česio g endos ado ėliu
al as escolas pa a Lie u ių kalbos sin aksė (1988).
so ie os sąjungai ocupa os Li uânia e a mui os dos li uãos kalbininkų pa
si aukus pa a Occiden us, Li uães kalbo y a, como e oda a nação,
sob e i eu du kius empos. Os es an es cien is as i e am a adap a -se
às okupacinių i eni mo e pensamen o condições, à no a ideologia disposições.
neilgaius, li e ians sin aksės mokslui ambém e e adap a -se à usų kalbos
sin aksės eiškinių desc ição e explicação de o dem. Pa adoxal, po ém nep i
ou idas Li uans sin aksės ciência adições na ocupada na Li uânia pa laikė e
assim es e ensino como i ação mokykloje p a ęsė um dos ideólogos do
egime ocupa cinio J. žiugžda.
P o eguiu ce ca de dois dezmeios, que os Li uães alo y a pe misse usos
kalbininkų de inições sin aksinių elícios e desi s imen o. es e abalho
começou o seu bene b onius kalinauskas, po ém pa a as escolas secundá ias o
adap ou P anas gailiūnas, e pa a al assias Jonas balke ičius. assim dos albo
Li uãos y oje do sé imo décmecio meadosie adqualuiu ina is sin aksinių
ligamen os desi s amen o. Pa ece-se que b. kalinauskas, baseando-se
p incipalmen e ussos kal bininkų abalhos, Li uães kalbo y oje se á
изga sinęs e pala as de conjunções y imo bem desc ição di eção. Mais
a de a omou e p incipalmen e desen ol eu Vi as Labu is e acadêmicas
A ū As Judžen is. P ijungiam-se ligação so ié icas ocupação empos de
Li uães sin aksês abalhos em 135 pa XX a. galo. ou a sin axe de pesquisas
e desc ição di eção, ado ada de não pe encen es Li uânia empos, pa e do
enunciado. Jã oi pos e io men e desen ol ido p incipalmen e Vy au as
si au as. pa es do enunciado examinadas, po eles língua li ú ias
dispu ijamasi a é šiol.
g amá icas da língua li uãs. es e ema oi i o a é sin aksiniai ligações
au o iaus pe cebidos como seman inais elações be si emian is sin aksės
ní el eiškinys, ge almen e eiškiamas mo ologi nėmis o mas. dis inguem
duas econjun o de e anche con ole (komple men a im) e ca ac e ização
(modi icação). Go e nimo chama-se al ligação sin ác ica, quando uma pala a
po causa do signi icado exige ou a pala a. al conexão, quando nem
signi icância, nem pon o de is a sin aksês joks complemen o à pala a não é
essencial, po ém ele com aquela pala a sin aksialmen e é elacionado,
chamado de desc ū dinimu. sin axisnios yšius sugges lau es i amen e
sepa dos seus g ama icas aiškos. dis inguem duas ais espécies aiškos
aleg ia o ma de escolha e de ini mas. No p imei o caso, a o ma do
dependomio pala a esquece-se de aco do ma g indino pala a sin ác icas e
seman ines p op iedades. Segundo caso, uma o ma de pala a se escolenkama de aco do mo ologicos de ou o, seman icamen e ligado, pala a.
O esumo obje i o paiscko i uns dos p incipais XX a. sin akses li uãs concei os
de i akos, pasiciona , como susida é ainda e ago a ebe y aujan i sin ak sinių
ligações noção. exsikêlus al obje i o, em si mesmo cla i ica e a e as:
desc e e cada sin aksês eikalo a ibuídos sin aksinius yšius, compa a i
eles com desc i omasi anks esniuose (pe imamumo em elação) e ėlesniuo se
(po en e e ei o) abalhos, em yškin i numan eo inių kilmę pag indų. ambém
o ima pai a , como XX a. meadosje línguao y a li a ians sekėsi a ibui
seman icas, sin aksés e mo ologias desc ição bei nag inėjimo ní eis.
mé odos de abalho habi uais a abalhos de semelhan e na u eza. em
p imei o luga sepa adamen e abo da-se cada um dos esumé eis abalhos,
depois disso ele é compa ado com cedo esnias e mais a deis abalhos, com o
obje i o de e mina seu luga no desen ol imen o da eo ia sin aksês,
inalmen e me amo-se gene essis olho em abalhos do pe íodo in es iga i o,
dis inguiam-se ca ac e ís icas do desen ol imen o sin aksís ica da men e, eó icos undamen os cai os polinkas.
a igo, sem in odução, cons i ui es as seções: Nep iklausomas Lie u os
sin aksės mokslo adições ąsa e usiškojo sin aksinių yšių ski s ymo
pe ėmimas, Sin aksiniai yšiai kaip žodžių junginių suda omasis pama as i
Sin aksiniai yšiai kaip sakinio dalių sa ybė. e mina-se summend inho a igo.
136
bend inė kALbA | 95
1.neP ikLAusomas Lie uVos sin Aksės moksLo AdiciJų sA e usiško
sin JoAksinių yšių ski s ymo Pe ėmimAs escolas des inadas Juozo
žiugždos Lie u ių kalbos g ama icos 1945 m. edição sin aksiniai (ou pala as)
as elações ha monização e ges ão desc i i em alguns luga es. e dade,
ligações sin aksiniais eles não chamam, conside am-se se man inių pala as
modos de exp essškos de elações in e io. sob e a ha monização ala-se no
chí culo Fundamen ais ha monização de pa es da ase (žiugžda 1945: 1415).
Nele di o, que g ynasis a inys ou sudu inio e su es inio a inho junção
com eiksniu, exp ess eikš u a dininko linksniu, de inama asmeniu e
skaičiumi. sem isso, nomininė compu inio pa e do con o com al ac o
combinada núme o e aleg niu, po ém kinine eles podem se e nãoo deni i,
exemplo., Ša ka paukš is. é impo an e que a combinação da pa e
nomina i a do con o com agen e não se dis ingue em nada do pu o con o ou
sum es ino e sudu ino junção do con o com agen e. Sob e o go e no
esc e e-se no chancel Modo de go e no Žodžių (žiugžda 1945: 1920). P endama
a pa i do a o de que mui as pala as go e nam não um aleg niji, po ém
den e aqueles domínios galinho domínio é o mais impo an e, po an o al
domínio é chamado di e o. Ele é [V]isualmen e necessá io pelo que que o ação
da pala a semnia sem galininko semp e se á como nebaig inė, neaiški.
ou os aleg nių domínio é chamado secundá io. Ele é [n]e semp e
indispensá el po que que o sen ido do a omazodia e sem menė ųes linksnių,
só com galininko suplemen á io, pode se oda aiški, como baig inė. o
con ole di e o do secundá io a ibui-se não de aco do aleg nio ma cação, e
de aco do bū inumą. š ai būd a dis plnos di e amen e go e no kilmininką,
palankus naudininką. e pequenos ações, e adje i os de con ole di e o pode e
de odo não e em, [J]ie e sem suplemen o es i su icien emen e cla os. à
ges ão indi e a chama-se p ielinksninis linksnių ges ão. A i a-se a a enção,
que man i e pode e alguns daik a a džiai, nume a džiai, pa a eles
necessa iamen e i a iniais. ejopas di isão de go e no oi li uãos
sin aksês ciência no ícia. Jį omou a masus kalinauskas. Sob e alguma que
seja a e cei a a mai nã das elações das pala as nes a g ama icana não
ala-se.
G amá ica da língua Li uânia 1954 m. ediçãoime J. žiugžda es endė ė e pe
a kė sky elį sob e go e namen o. Incluiu em ele conhecimen os sob e
pala as de yšius, de inação e nomeou Pala as elacioniação em sakinyje.
Ha monização e ges ão (žiugžda 1954: 1617). Au o iaus opinho, o mas de
pala as eiškiami seman iniai elações: pala as sakinyje ienus com ou os iša suas signi icação, e signi icações
A ū As Judžen is. Ajujamosse ligação so ie as ocupação empos de
Li u ians sin aksė abalhosas 137 elação sakinyje eiškiasi suas o mas.
dis inguam-se duas a mainos de elações de pala as: jodžių sa i a pio
elacionamen o modos são dois: pala as de de inação e pala as de
ges ão. aigi, de inação e ges ão pe cokiam como pala as seman inių
elações aiškos modos.
Fo necidas essas manei as de inições. jo ização de pala as é al combinação de
pala as san ykiação, onde uma pala a (būd a dis, skai a dis, į a dis, daly is)
semp e ganha aquela o ma, que em ou a pala a (daik a a dis). além disso,
econheceu mas e eiksmažodžių ( a inių) combinação com į a džiais (be ne
daika a džiais) eiškiamais eiksniais. Mandamen o de pala as na ase é al sua
san ykiação, quando uma pala a ganha aquela o m (linksnį), qual ou a pala a
exige de aco do signi icado. Go e na podem açõesmajodžiai e alguns ad e bios.
ambém como e em an e io es edições g ama icais dis ingue o con ole di e o,
indi e o e indi e o. al di isão e desc ição de ligações sin aksicas ( iks liau,
seman ines elações aiškos būdų) pe sis iu e em 1960 m. saíndoame edição des a
g amá ica (plg. žiugžda 1960: 1618). des inadas aos p o esso es na imp ensa
naqueles mesmos anos oi publicado B oniaus Kalinausko a igo Pala as e
pala as do g upo sakinyje (1954), no qual encaminha-se sob e ês pala as de
ligações a mains: de ização, con ole e p šlijimą. A úl ima a ai a dos li uanos é
mencionada bene p imei a ez isso indica e o p óp io au o : Apie p išlijimą lie u ių
kalbos g ama ikos ado a dios a é šiol não e a alado (kalinauskas 1954: 18).
baseado ao lado des e ligamen o nomeamen o p šlijimas indicadou usišku
a i ikmeniu p imykanije e pa usada li e a u a, pode-se pensa que ina is
p ijungiamųjų ligamen os modelis em lie u ių kalbos sin aksės da bus oi
pe meado do usų kalbo y os. . Vas kelai ė disse ação sob e modelos de
sin aksinių yšių lie u ių kalbo y oje ge okai a sa gesnė: ela spėja, que usų
kalbos sin aksės mokslas podia só pa em i e čio lie u ių kalbos žodžių yšių ipo
sky imą (Vaskelai ė 2009: 69). de inimu b. kalinauskas conside a p esen e duas
pala as g ama ical elaçãoia imą, quando aquelas pala as uma com a ou a são
ha monizadas psmeniu, skaičiumi, links niu ou gimine (kalinauskas 1954: 18). a igo
au o iaus (ou seus au o es e as) pe cokiama sin aksinė enominio p igim is
žodžių g ama inis san y kia imas, ela ligajama com ce os mo ologinių o mų
eikšmių sude ini mu. de lis adas ca ego ias e , que combinado, sua opinião, pode
se não só ca ac e a dis com daik a a džiu, mas e eiksmažodis com
daik a a džiu ou į a džiu. Go e nimen o a igo o au o chama al elação de
pala as en e si, quando nuo de uma pala a pe ence ou a o ma de pala a
(kalinauskas 1954: 18). como is o, na de inição ambém emiamasi mo ologine
yšio aiška, sob e sin aksinea enominio na u i a į aqui ainda não alama.
P išlijimo de inição
138 gene inė kALbA | 95 a igo não é ap esen ada, apenas lis am-se seus casos
( eiksmažodžio e aplin kybinių žodžių, sen inio pala as e į e p inių žodžių,
k eipinių, jaus ukų, neigino elações), que, . Vaskelai ės opinião, mos a iam,
que p išlijimu siekiama ap êp i aqueles pala as do sen inio, aos quais não
econhecido conexão com ou as pala as (Vaskelai ė 2009: 69). mais
de alhadamen e sin aksiniai ligações (chamados g ama inais) desc i os
B oniaus Kalinausko a igo Ve odžių junginys kaip sin aksės objek as (1961).
inicialmen e eles di idem-se em p ijungiamucios e conjungiamucios.
pos e io men e p jungiam-se em ês espécies de inação, con olo e p šlijimą.
De inim de pala as é conside ado daik a a džių, būd a džių, skai a džių, į a
džių, p ijungimen o de pa icipan es à daik a a džių, onde p ijung asse a
pala a adqui e ele p ijungusio o mas da pala a (kalinauskas 1961: 31). como ê,
ala-se apenas sob e daik a a džių e būd a diškųjų pala as combinamen o.
embo a mencionem es e ínculo elacionadas pala as, o p óp io ínculo é
associado com suas mo ologine aiška (g a ma inais o mas). dis ingue-se a
combinação comple a (quando se adqui em odas as o mas de pala a
p ijungido) e a combinação incomple a (quando se adqui e apenas algumas
o mas de pala a p ijungido). domínio de pala as é conside ado oks
a dažodžių p ijungimen o à e bma pala as, ou os a dažodžių e alguns
p e eiksmių, onde p ijung ois pala a adqui e ais o mas, quais exigų ele
p ijungido pala a signi icado (kali nauskas 1961: 31). nes a de inição ambém
emiamasi yšio siejamų peo džių da língua dalimis. yšio pobūdis é ansmi ido
sua aiška, que é de e minada da pala a p incipal signi icado (e não
ca ac e ís icas g ama icas). Fo mis c i alus ijus de iniçãoime ge okai pe
pla us: con ole eiškiamas dependomojo da pala a linksniu, que é só uma das
o ma deda i os. como e J. žiugždas g ama icas, dis ingue-se íopa manejo de
pala as: di e o, secundá io e p elinksninis (ou indi e o). li e al do empo mas
ais p dazodžių linksnių p ijungimen o, que go e nandoim pala apagal
signi icado são necessa iamen e necessá ios, mais comuns, ge almen e us oja
mi (kalinauskas 1961: 3132). di e amen e man idos podem se aleg nios do galinho,
kilmininko, naudininko e įnagininko. alguns e bmajodijos podem di e amen e
con ola dois aleg nios (pg.: pedi , pe gun a ). la e al aldy mas isso
p ijungimen o desses a dažodžių linksnių, que àqueles go e nados pala as
segundo o signi icado não é bū ini, são apenas second aeiliai (kalinauskas 1961: 32).
es a de inição con adiz a au o a dada de domínio em ge al samp a ai: pois o
domínio é a ibuído de aco do com o p incipal conjun o de pala as
signi ica i as le an ada exigência, que a ende a o ma do dependom de pala a...
abaixo lis am-se não zmai açõesmajodzes (p.: i caminho, lūž i obuoliais, gulė i
A ū As Judžen is. Ajunham-se ligação so ié icos ocupação empos de Li uães
sin aksês abalhos 139 ho as) e daik a a džių (p z.: dėdės pasaka, ugių
sėjimas, mokslo žmogus, šilko ska elė; me gai ė š iesiomis kasomis) exemplos de
con ole la e al. Pa galiau, p ielinksninis, ou indi ec o, domínio isso aleg nio
domínio pe p ielinksnį. não adminis amen o de cons uções p ielinksninių, e
nomeadamen e aleg nių adminis amen o pe medipininką p ielinksnį. embo a
econheça-se que o go e nado pala a aleg nis depende do p elinksnio... b.
kalinausko a igo pa ap esen a um in e essan e chy el sob e p elinksnino e
nep ielinksnino elações de go e no, no qual pa odiada, que algumas pala as
podem se mandomi e um, e ou o modo, exemplo.: mo e de ame e mo e de
ome. pala as apšlijimu chama-se somen e po ligações semân icas baseadas,
com o ma de mudança não liguês manei a de pala as p ijungimo (kalinauskas
1961: 34). Apib ėži mas coloca dú idas de ido des a ligação a maina na u eza
sin ác ica. a ibui-se plenos e pa cial p šlijimas. Pilnu iniu p išlijim
conside am-se ais casos, quando nekai omi ou kai omi pala as explicam apenas
uma pala a sen encial. pa cial p išli jim chama-se al jodžių in e io elaçãoção,
onde o mesmo pala a de uma pala a é dominado ou com ele ha monizado, e à
ou a pala a p šlijęs (kalinauskas 1961: 34). Fo necem-se os seguin es exemplos:
Ka ė a ikėlusi apsiž algė; Gand as pa lėkė di e ido; P óximo angos šiapus
slenksčio es á de pé a mãe. ma y i, que isso, o que b. kalinauskas chama de pa cial
p išlijimu, mais a de la os albo y oje oi conside ada simplesmen e šliejimu
(um dos d igubų ou d ilypių a ininio pažyminio sin aksinių yšių) ou seman iniais
ikslinimo ( ikslinamosios aplinkybės) elações, e do pa il p išlijimo concep o
abandonada. a igo segue a discu i a conjunção de pala as ligação, pelo qual
elacionados lygia eisiai sindicio memb os (kalinauskas 1961: 35). emos que mesmo
api b ėžime pa a o e inys de usų língua. Alguns anos depois apa eceu no
a igo de B oniaus Kalinausko Pala as e pala as conjuniniai sakinyje (1963)
ambém são dis inguidos ês p ijungi mo modos: ha monização, domínio e
p šliejimen o (kalinauskas 1963 5: Suas dispo e de ini -se, o au o epe ia suas
de inições a igo an e io e em essencial seka e dokijos galkinosFedo uk
pa eng a usų kalbos g ama ika (So emennyj usskij jazyk. Sin aksis, mosk a,
1957, § 3). de inimo como e no a igo an e io é conside ado só a ce as pa es da
linguagem peculia p ijungimen o a daik a a džių, quando p ijung ais pala a
adqui e ele p ijungido pala a o mą, e dis ingue-se o comple o e impe ec o de
pala as combininação (kalinausk 1963: 5). neminação de ma e dio de i nimas com
accionio indoancio daik a a džiu. A de inição de ges ão ambém coincide com a
dada no a igo an e io (kalinauskas 1963: 6). Go e na , b. kalinausko opinião, pode
não só eiksmažodžiai, mas e naqueles mesmos anos saídaame Zelmos
dumašiū ės a igo Po pa es do enunciado e suas elações mú uas (1963)
desc úbendo pa e do enunciado conside a-se e em suas sin axinais yšius. Juos
140 bend inė kALbA | 95 a dažodžiai e alguns p ie eiksmiai. a ibui-se di e o e
ne iesio ginis (i. y. p ielinksninis) domínio. como e , não deixou dú idas kėlusio
de con ole la e al, isoli o no a igo p ecocei. Apib ėžian apšliejimen o,
ambém segama an e io an e io a igo e apš liejimo conside ado e
apenas semân icas elações baseados , com o mų kai a nesusijęs pala as
p ijungimas. P išliejami pode se não só nekai omi, mas e kai omi pala as, só
jie sua o ma nekeičia, i. i. sua o ma do p išliejimo não depende. ambém se
dis inguem dois modos de adšlie jimo: o o al e o pa cial (kalinauskas 1963: 9).
ce s ydinando, au o ė ėmėsi chekų cien is as (p z., P. m azeko) abalhosis.
dis inguem-se ês p incipais eikšmi nių pa es da ase ipos de elação:
p edikacija, de e minacija e koo dina cija (dumašiū ė 1963: 237248). coo denação
au o ė elaciona com sujungiama essais elações, e p edikação e de e minação
com p ijungiamaisiais. P edi kação conside am p edika o (na inio) elações com o
agen e (dumašiū ė 1963: 242), e de e minacija ab angendo objec inos (supildinio),
a ibu inos (pazy minio) e ambien ais elações (dumašiū ė 1963: 242243). de e mina
cia casos uma pa e da ase logiamen e eng andecia alguma ou a pa e da
ase (um e bo ou a pala a) e desse modo o ma ce os conjun os de
pala as (dumašiū ė 1963: 243). ê-se que as elações signi ica i as cla amen e
não se dis inguem dos sin aksinių, elas plunjam em uma (plg. de e minação
de inição). sin aksinius yšius Z. dumašiū ė di i s o segundo mo ologinha aišką.
Vie ni, suas pala as dizendo, sin aksiniai pala as elações ( aldimas e de inação)
eiškiami pe enomųjų pala as mo ologine o ma, elas exigem pag in dinis
pala a. ou os (šliejimas) nãoiškiami. šliejimo baseia-se apenas pala as se
man iniu elaçãou (p iklausomasis pala a elacionada com o p incipal só
signi icadome), e sua o ma mo ologinė sin axiano yšio não signi ica, lieka isai
lais a (du mašiū ė 1963: 243). aigi, aiška mo ologine o ma do dependomio é o
p incipal undamen o des e dis in o de sinaksinių ela ó ios. Au o ė az
conclusão: <...> a condicionalidade da o ma mo ológica de quaisque pala as
indica apenas ce as elações sin ác icas [con amen o e de iação A. J.] e po
isso não pode se conside ado c i é io de odas as elações sin ác icas
(dumašiū ė 1963: 243). aigi, au o ė sin aksiniais conside a e ais pala as yšius,
que meios de mo ologia não são eiškiamos, baseia-se apenas semân icas
pala as elações. na mesma época saído da pa a as escolas supe io es Jono
Balke ičiaus Daba inės lie u ių kalbos sin aksėje (1963) ês pala as p i
A ū As Judžen is. P ijungiamasse ligação so ie as okupação emposas
Li u ians sin aksė abalhos em 141 modos de conexão sex am simila men e
como b. kalinausko abalhos. como com a o ma mo ologine do dependomio
desusijęs de ine-se apêlijamen o, mesmo e o e mo é o mesmo: žodžių
apêlijimen o é só loginiais elacionamen os pa g įs as, com o mų kai a
nesusijęs žodžių p ijungimo būdas (balke ičius 1963: 35). P išliejami pode se não
só nekai omi, mas e kai omi pala as. e como b. kalinausko, dis ingue-se o al e
pa cial apšliejimo (balke ičius 1963: 36). ha monização e con ole es ão
elacionados com a mudança da o ma do dependomio. De aco do com aquela
in e ace na u eza e é a ibuída coo denação do con ole. de inim de pala as
chama-se oks aleg niuojančių žodžių <...> p ijungimen o à daik a a džių, onde
p ijung asis pala a įgaina ele p ijungusio o ma da pala a (balke ičius 1963:
28). e , que de inimu J. balke ičius conside a só daik a a džių conexão com
būd a diškaisiais pala as. como e b. kalinausko nos abalhos, dis ingue-se
o al e pa cial combinação (balke ičius 1963: 28). domínio de pala as de ine-se
como oks daik a a džių e ou os aleg niuo jamųjų pala as p ijungimen o a
açõesmažodžių, a dažodžių e p ie eiksmių, onde p ijung asse a pala a įgaina
al o ma (linksnį), segundo qual signi icado exige ele p ijungês pala a
(balke ičius: 1963 29). isso só quan o e is ado b. kalinausko de inição. a exigência
signi ica i a insepa a elmen e ligada com a o ma (linksnio) con ole. como J.
žiugždos e b. kalinausko nos abalhos, dis inguem ês a mainos de con ole
di e o, secundá io e p ielinksninis (balke ičius 1963: 29). secundá io domínio é
p ijungimen o desses nome da pala a linksnių, que con olam à pala a segundo
o signi icado não é necessa iamen e eika lingi (balke ičius 1963: 29). al domínio é
ca ac e ís ico não só às ações de ge ma dji (p.ex.: Ten di bau ilgesnį laiką;
Mokiniai sažia o a os ogų), mas ambém a coisas a a dji, que ao domínio
secundá io jun am kilmininku ou įna gininkuamą eiški pažyminį (p.ex.:
Sub aškėjo eg sausų šakelės; Bū ia osi y aiškais š en iis d abužiais). do
con ole secundá io concei o he dada de an e io es b. kalinausko abalhos.
e , que a base des a di isão é compos a. Em p imei o luga , o domínio baseia-se
numa exigência semân ica (a pala a ge ida não é da pala a-cha e exigida).
mo ológica da o ma do domínio é de e minada da pala a p incipal como e no
caso de ha monização, só ela não copaçina (ben em pa e) com a o ma da
pala a p incipal como caso de ha monização, mas é ob ida (pa enkama). e e cia
lis adas con olam as pa es da língua das pala as (di ididas po signi icado e
aišką). sin aksês da língua Lie u ių ciência ino ações inalmen e, passados
dezmeciui desde sua publicação b. kalinausko a igo, o am ans e idas e em
escolas secundá ias des inada à Juozo žiugždos Lie u ių kalbos g ama iką. Ela
a nau jin a, po eco e a ajuda cod aau o į P aną Gailiūną. me acessí eis
148 gene inė kALbA | 95 pa es undamen ais da ase músuis conexão,
az-se a conclusão de que [V]eiksnį não in enlu conside a apenas
dependomoio (ou nep iklausomuoju) do con o ak an u (si au as, g enda
1988: 8586). 3.Sin AksiniAi yšiAi kAiP pala as de Junginių sudA omAsis
PAmA As in e esse de pala as junginių ema em língua li a iansy ą
okupacijos są lygomis eio p incipalmen e pe usų kalbo y ą.
nomeadamen e de us língua g a ica abalhos des e a igo já esumid os
b. kalinausko (1954, 1961 e 1963) a igosnias mui os concei os, e minos e
classi icações oi pe kel a pa a Li u ians kalbo y ą. sin aksinais ligações
nelas discu i como cons i uom sis pala as de undamen os de conjunções.
conjun os de pala as b e emen e desc e eu e em ien isá ios e
compos os Daba inės lie u ių kalbos sin aksėje (1963) su ski s ė J.
balke ičius.
B oniaus Kalinausko p epa oje mokomojoje p iemonėje Lie u ių kalbos
žodžių junginių sin aksė (1972) ainda pa ikshin a klasi ikacija sin aksinių yšių.
À desc ição de ligações sin aksá ias publicada em abalhos an e io es o
au o ac escen ou olesnį da dis ibuição de con ole pagal seman iką, i. e. de
aco do de pala a dominado seman inos laços com ele con olando com a
pala a (kali nauskas 1972 3): com base nes e c i é io, o domínio é di ido em s i
p ąjį, aqueles alguns dos quais a dažodžių linksniai ieni ou com p ielinksniais
al den iniams pala as su gem de aco do com o signi icado são essenciais,
habi uais, mais equen emen e usados, quando, po alus aldan į žodį,
p incipalmen e associação com aquele linksniu ou p ielinksnine kons ukcija
(kalinauskas 1972: 3) e silpnąjį, quando, po alus aldan į žodį, nebū emen e
emkya kons ukcija asociacija s leismoniju ou p ielinksnie, y kai kai aldan
wo ds linksniai o os p ielinksninijais ie nie jes bū inis, są an aeilės
(kalinauskas 1972: 4). di isão em o eujoj e apnąjoj con ole baseia-se
pala as seman inais elações e suas psi chologiniu pe cepção. apnosis
con ole do pon o de is a de elações semân icas já não há con ole, po que
dependomasse pala a não é exigido. dedica es a al dimo a maná
p o a elmen e incen i ou exo icamen e semelhan e aiška, plg.: jaučiu
asa ą e g ažu asa ą (galininkas no p imei o caso é g ama ical, e no segundo
ju seman ino aleg nis). p esumi elmen e, pe cebendo in oduzido ino ação,
au o p i deda no ação: cay alguns lingüis as nosso chamadoam o silpnąjį
domínio conside am linksnių ou p elinksninių cons uções apšliegem, po que con olados pala as
A ū As Judžen is. Acoplan á el ligação so ié icas ocupação empos das ob as
de sin aksês li uanas 149 aqui já não esponde a pe gun as mais aleg as, e a
ci cuns âncias ou ma ciniu ha e dingus ques ões (kalinauskas 1972: 4). isso
indica que seman ino (sin ak sinis) e o malusis c i é ios de desag egamen o
são desajus ados. uma ez escolh a a dispos a segundo semân ica, isso
aldomoio pala a seman iniai elações com ele aldančiu pala a em odos os
casos são semelhan es ( aldomasis pala a é aldomas) e dispos amen o nes e
pag indo não é impossí el. sai i ų que ce os são aqueles cayá ios linguis as,
que apnoio go e no casos conside a am schliejimu. P išliejimo noção e
classi icação manualėly em quase não di e e do ap esen ado an e io men e
saído no a igo (kalinauskas 1972: 4). aigi, ina io sinaksních ligações de
cis ei io abalhos encon amos e a maio ia dos smulkesnių suas di e ências
( i mus e apnas, di e o e indi ec o con ole, o al e incompless combinação,
comple o e pa cial p šliejimo), p o a elmen e pe mi i ia do us língų i os, mais
a de nos abalhos so ii nios sin aksės kėlusių nemaža ginčų. ski s an
sin aksinius yšius, b. kalinausko baseamasi á ios c i ios: eikšme,
mo ologine aiška, p iklausymu daliai do idioma. isquila insolú el a apnoyo
con ole (e em essencial, em ge al con ole) e p šliejimo p e ecimo p oblema,
elacionado com ė mimusi signi icância lygmeniu.
Vi o Labučio mokomosios p iemonės Žodžių junginių p oblemos (1976) capí ulo de
Žodžių yšių eiškimo būdai dis inguidos já qua o pala as de yšių ipos:
de inação, ges ão, šliejimas e o mų koo dina imas. como e , de inação e
o mas coo denação V. Labu is conside a ski in gomi espécies de ligações
sin aksá ias. Elas di e em p incipalmen e do sa a ankiškumu das ca ego ias ai
komų das pala as ligadas ( u ima omeny, que de inamas a ib a diškųjų
pala as ca ego ias são nesa a ankiškos, e co esponden es ca ego ias de
e bmaodžų sa a ankiškos): žodžių de škas é a adap ação de o mabu es de
pala as que êm nesa a ankiš às ou as o mas de pala as (Labu is 1976: 29), e
[ž]odžių o mų koo dinacija é a possibilidade (mas não a necessidade) de pala as
que êm ki ka ego ijas de pala as (Labu is 1976: 31). além disso, a pa i
de inições ê-se que a ha monização é unila e al dependendis ligação, e o mų
coo dinação abipusis. escliaus os indica que a coo denação de o mas é possí el,
mas nebū inas conexão sin ác ica. es a obse ações não à ha monização, só
disse-se que [d]e inização não é in ei amen e o mas supanašinimas, mas só
escolha de aco do daik a a diškojo pala a o mas (Labu is 1976: 29). V. Labučio
bem zaciuop as condiginis de inimo pobūdis, embo a só saki nyje e ec uado
aidmens pon o de is a: de inimas pa odo, com o qual o ma pala a
būd a diškais e bos, mas nada não diz sob e yšio con inio: de inama ais
mesmos anos isėjusiame sin aksei des inado ao e cei o omo da g ama ikos do
150 bend inė kALbA | 95 sis a pala a pode se pažyminys, nominė pa e do
con o e a é ci cuns ância (La bu is 1976: 29). coo denação de o mas de
pala as dis inguem duas a aias: não só a iniu e na a in co en es
pala as, mas e apoziciniu ligsiu elacionadas o mäo de daik a a dzes
coo denação (Labu is 1976: 31). A de inição do domínio di e e mas pouco
di e en e das de inições, ap esen adas ou os au o esí: žodžių al
dymas é a escolha de uma pala a daik a a diškojo a ce a sin axine e
seman ina unção de aco do com ou a pala a ou algum ou o elemen o
seman ínio (Labu is 1976: 33). só sin ác ico e semân ico žo džių
elacionamen o bem dis inguido do seu signi icado o ma mais eliz. pouco
dis ingue si e shliejimo de inição: šliejimas de pala as é uma manei a de
elações de pala as, onde a elação mos a apenas ligamųjų pala as
signi icâncias, sem ajuda nenhuma o ma (Labu is 1976: 37).
idioma Lie u ių (1976), edaguo ame kazio Vy ydo, ul au o Amb azo e Ad
Valeckienė, sin aksiniai yšiai ambém são a ados no depa amen o de
combinações, como seus esminėji. smulkesnês suas espécies abo damadas
examinando p ijungiamuosius conjun os de pala as. in odu nê pala as de
junginiai seção pa e Sin aksiniai pala as de junginiai esc e eu A. Va leckienė.
dis inguamas (caos esc e a, ge almen e) ês p ijungiá eis pala as de
conjun os sin aksicos a mainos: de inação, maneio e šliejima. A sua classi icação
issencialmen e depende da p incipal [zodžių jungio] dėmen leksinių bei g ama inių
peculia idades (Lkg 1976: 11). de inação de ine-se, com base da o ma do
dependomio pala a pa iniu coincidência com a pala a p incipal: de inimu
chama-se p iside imen o da o ma do dependomio dėmens à o ma do p incipal
dėmens. mé odo de combinação jun a-se ais pala as que êm as mesmas
ca ego ias g ama icais: giminę, núme os e aleg niej (Lkg 1976: 11). ala-se e sob e
dois daik a nomes de de inação: de inimo manei a o mam-se conjuniniai de dois
daik a a dzes, exemplo.: esc i o a Žemai ė, sūnus Pe as. Eles combinam
aleg niu, núme oum, mui as e kinem. Vis po econhecido daik a a dzes da
combinação peculia idade: ačiau dois daik a a dzes da combinação é osu į
di e en e, negu būd a džio da combinação com daik a a džiu. dois ha moniza
doik a o zii só no seu signi icado um é subo dinuado ou o, e sin aksialmen e,
pode-se dize , não pe encem, mas ko e liuoja um com o ou o: eles podem em al
mesmo posição e um sem o ou o, plg. : Sūnus Pe as a endeu e Sūnus a endeu,
Pe as a endeu. po isso a elação de dois coisas ha monizadas come dões às
ezes é chamada de co eliação e é mais p óxima sujunimui, do que p ijungimui
(Lkg 1976: 11). Aqui dú idas c ia signi icminė daik a a džių subo dinação, an o
mais que e sua e e encija (žymimas dalykas) é a
A ū As Judžen is. P ijungiam-se ligação so ie as ocupação empos de Li uães
sin aksês abalhosas 151 mesma. no ní el de signi icação o mesmo obje o de
di e en es i ek a o zes nomea mas de di e en es aspec os (giminys ês
e e ência de elação e lhe a ibuído só inis nome). pode-se adi inha que
e e en ão segundo a elação de pa en ess és (sūnų) aibé em elação ao
alan e é meno do que o co esponden e e dadei o nome chamados (no s mais
eqüen e, pe haps, ao con á io ica). No en an o nes e caso e i ica is nome,
a indica, ma ca não odos os possí eis po ele in i ulados e e en us, mas só
ais, que elacionados com alado , aigi pa ikslina p imei oho daik a a džio
e e ência. Anaxi co elação inspecia-se en e não-imimimais há nomes algo,
quem é e k . (kažkas s e imas) e ca ac e a džių y iškosios giminės o mų bei
nea pib ėžiamųjų į a džių kas, kažkas, kažin kas, kas, iskas, šis as e k .
(kažkas nauja, kažką nauja) nomininko bei galininko i be be giminės būd a džių:
būdjamis só seman iicamen e é subo dinuo o a não-imima į a dži. Ele mais
sucock e ina ao nome o que signi ica ao concei o mais amplo. sin aksiicamen e
es a espécie conjun os būd a dis é quase an o ão sa a ankiškas, como
daik a a dis. Ele aqui é pa ecido em sudaik a a dėjusį būd a dį (Lkg 1976: 1112).
po causa seman ís ica subo dinação aqui, pa ece, klys ama. Junginiai algo
es anim e algo no a em elação ao signi icado suscep í el, aí e pag in dinis
memb o, ma y, é um a ibu ido da conc e a signi icação, e não inde inėž es
signi icações (i e e ências) in ou ido.
à união sin ác ica, pa ece que se opõem elações sin ác icas de con ole e
schleição (ca u omados). Os úl imos êm em comum isso, que eles dau geliu
casos ajuda a sepa a pe enomojo dėmen o ma. ma agem mui as ezes é
conside ada al ligação, quando ao p incipal es imen o jun a-se ne ie sioginis
de i ik a a dzes aleg nis ou p elinksninė kons ukcija, e šliejim al ligação,
quando ao p incipal es imen o jun a-se nelinksniuojamoji o ma (Lkg 1976: 12).
No en an o, en a iza-se que p iklausomojo dėmens mo ologinė o ma não
semp e ajuda p ecisamen e a dis ingui pala as sin aksinius yšius. Po
exemplo, es e y ą lijo e es e y lijo signi ica os mesmos elacionamen os
sin ác icos, e dependomo de dėmens o ma mo ológica di e en e. o mesmo
po que o do mi e que o do mi (Lkg 1976: 12). Aqui emos polinkį al dymą do
šliejimo pa a apenas de aco do de dependomoio pala a pa idalą, po ém al
base de di isão au o ė negaigiam. a pa i dadas exemplos escla ece-se que
p o a elmen e mais impo an es são conside adas as signi ica i as elações
de pala as do conjun i o. A ges ão de ine-se como ligação, quando o p incipal
demem exige ce a o ma de demem dependen e (p dependomasse demem
o malmen e es á de inido do p incipal demem) (Lkg 1976: 12). e que de inezimo
baseado é omado o malus pe encimen o ou o ma da pala a p iklau symas,
i. i. al pe encimen o, que é ma cado da o ma da pala a linksniu schliegim
152 bend inė kALbA | 95 ou p ielinksnine aze. A p óp ia pe ença aqui, pa ece
se pe cebida sin ak siškai, e não seman iškai ( yšys dis inguido pala as de
junginių sky iuje). De aco do com a o ça de con ole ou da signi icância
dependen e bū inumą dis inguem-se necessá io (ou o eus) e não necessá io
(ou apnas) con ole (Lkg 1976: 12). a čiau de imedia o indica-se, que seus
limi es ne yškios, semp e há casos pe einamųjų. apnai con olamos
açõesmaodzes leksinei signi icadomei apildy i necessa iamen e conc e iei
aleg niai, quan idade, exclusy imą, compa igimą e k . eiškiančios p ielinks
ninės azės (Lkg 1976: 13). nes e caso g ama icane, como e b. kalinausko
abalhos, nuei a ydingu keliu, pasidua a o malios aiškos (linksnių) į aigai.
ala-se ambém de complexo, ou g adual, domínio, quando jun a a p esença
mais eliz ao e bo e so como condiciona ou a mais eliz p esença ao mesmo
e bo e so, ex., d ožia lazdą pa a c iança (Lkg 1976: 1314). isso é e ada
in e p e ação sin aksinių ligações e suas aiškos in e p e ação: ambos
daik a a džiai seman iicamen e e sin aksiquemen dependem do
accionmajo adio, e suas aiška ie na de ou a nep iklauso.
chamada ligação, quando p iklausomosis dėmuo jun a-se ao p incipal, do úl imo
não eque ido; ele é o malmen e inde inido, só logiš quando ligado a um p incipal
dėmeniu (Lkg 1976: 12). Apib ėžian emia masi não só o malia sin aksinio yšio
aiška, mas e seman ine (logine) compoinho dėmenų sąsaja. isso pa a a
de inição des e yšio é no a.
4. AbieJų k yPČių suLieJimo AP Aiškos p incipalmen e esc i o pelos cien is as
do Ins i u o de Lí u ias e Li e a u a e V. Amb azo edaguo o na
uni a omėje lie u ių kalbos g ama ikoje usų kalba G amma ika li o skogo
jazyka (1985) luga mui a mais a enção é dedicada a desc e e conjunções de
pala as, po ém nela é dedicada, especialmen e ap a shan is uni ino
sanda ino, e sanda ino pa imes. g ama icale dis ing nes a mos ês emaços
sin aksíní: p ijungima, in e conhecia e sujunção (gLJ 1985: 417). De aco do
sin ác ico yšio ipoá suski s y i e pala as conjuniniai. P ijungimo
a mainas a ibuídas p ijungiciais junções depa amen o. de inimo chama-se
a econciliação (upodoblenie) da o ma na io do compos o dependen e com a
o ma na io p incipal (gLJ 1985: 422). Pd êlio koo di nação com a pala a
p incipal é conside ada uma especial a iada de ha monização, ambém e
não-namimųjis in oduzções elação com a iškosios ou nieka osios
giminės bū d a džiais e pa icipan es (gLJ 1985: 422). Conside a-se
ge enciamen o a escolha de uma o ma kai omóide de uma pala a
dependen e di e en e do que a p óp ia g indinho, a ese olhando pa a as p op iedades léxicas e g ama icais da pala a base (gLJ 1985: 422).
A ū As Judžen is. P ijungiamasse ligação so ie as okupação empos de
Li u ians sin aksė abalhos 153 dis inguido p ielinksninis e nep ielinksninis,
o alussi e apnassi con ole. Con olimo é conside ado o e, quando exp essa
essencial (žodžių a pusa io), e apnuoju nebū inąjį, ge almen e ad e bialinį, yšį
(gLJ 1985: 422423). Valdom é conside ado e a ibu ó io kilminink, ex.: abalho homem,
miško paukš is (gLJ 1985: 423). šliejimu chama-se p ijungiamojo sin axiño yšio
a mai na, ne eiškiama dependomoio da pala a kai omosiomis o mas (gLJ 1985:
423). shliejimu ge almen e eiškiam ad e bialinhas seman inais elações. alguns a
alguns eiksmajodjis ca ac e ís ico o eis šliejimo, exemplo.: começou a
abalha , que o le , oi aqui, a odė g ažiai, elkis y iškai. ais conjun os de
pala as exp essam obje i as e komple y inos elacionamen os semân icos (gLJ
1985: 424). No p og ama ó io V. Amb azo a igo Li uães da língua sen ini
sin aksines e seman inas es u u as une ai (1986), p epa eng ame apibend i nan
usiškos lie u ių kalbos g ama ica esc i osimo expe iência, apž elg i mais
impo an e si sen inio sin aksines e seman ines sanda os dalykai. Į ade au o iaus
mui o co e amen e en a izada, que nos abalhos dos pesquisado es sin aksės
da língua li uânica ei kė ų es o ça -se o mais cla amen e de ini e um
undamen o a ibui pelo menos as mais impo an es ca ego ias de o ma e
semân ica ní eis (Amb azas 1986 4: po ém já e nes a ci ação is a a p incipal
de iciência do a igo buscando pa ikslin i algumas essenciais li uãos kalbininkų
usado sin aksės e semân ica concei os, a mesma sin aksinė kalbos sanda a
cons an emen e con undida com mo ologiniu aiškos lygmeniu. Paci uo ame
eiginio em ez de o mos ( . y. mo ologias) ní el au o iaus p o a elmen e
u ė as omenyje sin aksės ní el ou sin aksė (caip e mo ologija) pe cebida como
ní el de linguagem aiškos. V. Amb azas sin axinais ligamen os sob e udo di ide
em p ijungiamucios, conjungiamucios e mú uo dependimen o, ou junções
(Amb azas 1986: 7). Os úl imos di e em dos dois p imei os naquilo que são abipusiai.
ípiskais casos jais eles exp essiam o mas coo d imo (Amb azas 1986: 7). o mais
b ilhan e exemplo de al in e dependência es ando a união e bimo dial com
daik a a dício ou ídolo a dininku (bū en !): es a o ma do subs an i o
dependan e do e pequeno, po ém ela seu u no lemia o núme o do e bimo dial
(Am b azas 1986: 7). e es e ou os exemplos baseados que êm ligação de
in e ligação (a o ma de ação e ba i a e o na io do p da odinio que ai com o
agen e, a o ma de ação e ba i a que ai se de pessoa e com ela sieja s
a da odžių o mų, a é o nomeado em luga de nenan es nekai omų e bo odio
o mų e a iniu ein eiksma odžių) são e iden e sin aksis de ligação de pe gun a e
seu aiamen o mo ológico. V. Amb azo sabe que a ques ão de elações de
in e dependência pode se esol ida de ou a o ma, ele esboça á ios modos de
al solução (algumas delas impliquamen e indicam que é chamada
bend inė kALbA | 95 sis abipusis ligação é 154 di e en es ní eis de), po ém
escolhido lie u iškasis modo de solução do sujei o, po que abipusio memb os a
na u eza sin ác ica da ligação é bas an e cla a (Amb azas 1986: 10). sin axe e
mo ologia não dis inção dos ní eis ambém cla amen e is o e a pa i
p ijungiamojo yšio dis ibuição. Seus (i. y. sin aksinio enominio) a mainos
dis inguidas de aco do o maliąją (i. y. mo ologinou) aišką. em achados isso oi
di o ainda mais cla amen e: sin aksiniai elações o malmen e ealizá eis
de inimu e koo dina imu, con ole e schliejimu (Amb azas 1986: 35). saídai ų, que
lis adas sin aksiniu a mações de ligações são mo ologiniai eiškiniai... aiškos
pag undo dis inguem es adicionalinais apusios p ijungimo a mações:
combinamen o, al dymas e šliejimas (Amb azas 1986: 7). de inim chama-se
p ijung osios o mas de pala as adap ação a pa g indinea de aco do
mo ológica ca ego ia (Amb azas 1986: 8). Já o p óp io api b ėžimo pala a
adap ação neiš eiškia sin aksinio do signi icado do ipo. Api b a ima
apa en emen e indica mo osin aksínio (i. i. mo ologicas o mas eiškiamo
sin aksinės p igim ies) enómeno ca ác e , que nemkaip não pode se chamado
pu nai sin aksiniu. sa a ankiškas g ama ines ca ego ias con endo
daik a o dzes combinação, chamado koo dina im, V. Amb azo opinião, não de e
se obs áculo ele conside a a um ce o combinação po ūšiu (Amb azas 1986: 8).
Managemen chamado de p ijung ojo pala a o ma kai omas <...> escolha,
dependen e da pala a p incipal conjunjão e g ama icales peculia idades
(Amb azas 1986: 8). Vėlgi pala a escolha é kažin ou inka enómeno do sin ak sinei
p igimčiai eikš i, po ém de iniçãoimu e nesiekiama ica -se sin aksės ly
gmenyje d ąsiai einama in o mo ologiją ( e bio kai oma o ma), a si ela su
sin akse suda ų ieną kalbos sanda os e sua nag inėjimo lygmenį. šliejim
chama-se p ijungimen o, neiš eikš as pala as de kai ybinėmis leksijomis (Am
b azas 1986: 8). nes a de inição os ní eis de mo ologia e sin axe dis inguem
cla amen e. po ém ele nada passa a dize sob e sin ác ico des a ligação
a maina na u eza. em que šliejimo di e e de nekai omých o mas de ação- e bo
a sema io pe encimen o ligšio com o a ínio co ančiu eiksmažodžiu
(gy en i paky ėjo)? ainda mais dú idas c ia a po ūšio de s ip ioio šliejimo. A ele
a ibuem-se nepilna eikšmių açõesmažodžių e comuna ies elações: lio ėsi
abalha , en žiau ol a i, posso algy i (Amb azas 1986: 9). em que sin ác ico
dessas pala as o yšio pobūdis di e e de con ole (plg.: que o a ienês e que o
algy i)? No en an o, es e a igo conseguiu (mo o)sin aksínio sen ínio ní el
de análise sepa a do seman ino. po ém de inindo e dis i indo paças sin aksê
concei os em mui os casos não conseguiu esg ina suas na u eza sin aksínas,
o ní el sin aksê oi suplac ado com o ní el mo ologia.
A ū As Judžen is. Ajougamosis ligação so ie as
ocupação emposos Li uãos sin aksês abalhos 155
AP I B E N D R I N I M A S inicialmen e escola ina g ama ica e em condições de
ocupação ęsė nep iklauso mos adição da sin aksês li uana e di idiu só dois
p ijungiamojo yšio a mai nas de inação e con ole. Pa adoxalmen e, que es a
adição oi con inuada so luga es ideólogo do egime ocupacinio J. žiugždas
abalhos. desde 1964 m., quando J. žiugždai em ajuda eio abalhado no
minis é io da educação P. gailiūnas, mo kyklai oi adap ado cien í icas
g ama icas de usas kalbo y os já pe im as ina is p ijungiamojo yšio
skaidymo modelis ha monização, manejo e šliejima. J. žiugždai pe ence às
ês espécies de go e no di e o, indi e o e indi e o di isão, ambém mais
p o a elmen e pe meado do usų kalbo y os. ina į usų kalbos
p ijungiamojo yšio ski s ymo modelį 6uoju dešim mečiu i 7o dešim mečio
p adžioje į lie u ių kalbo y ą pe kėlė i e miniją pa inko daugiausia b.
kalinauskas. de ele ou di e amen e do usso língua es e modelo oi assumido e
secundá ias escolas adap ou P. gailiūnas, e aukš osioms J. balke ičius
(pas a asis al ez e pe la ių kalbo y ą). al p ungiamojo yšio desi amen o
o nou-se lingüo y os Li uães sa as imi, na qual įsi o alinęs i eu odo o
pe íodo de ocupação. es e modelo nas escolas e ciência lo abalhosos
enca a y auza e a é ago a...
b. kalinausko nos abalhos pela p imei a ez encon amos e mui os aos
sin axis de ligações a manas de di e ências (plena e incomple a combinação,
o e e apnasse manejo, plena e pa cial p ésliegamen o), ambém
p o a elmen e pe mi i ia dos us g ama ica abalhos, cujos a amen o
mais a de nos abalhos de sin akses li uanos nemažai de inie des a á ea
g ama ica campo de conside ações. Ajujiam-se sin aksiniai ligações no
pe íodo em ques ão desc i os em dois sen idos sin aksessa abalhos:
desc úbendo pa e do ase, como uma das pa es do ase peculia idades
(J. žiugždos, V. si au o nos abalhos), e examinando pala as conjun os,
como sua sanda os base (b. kalinausko, J. balke ičiaus, V. Labučio, A.
Valeckienės nos abalhos). só V. Amb azo oi mais cla o i uk a em 1985 m.
isėjusioe lie u ių kalikoje bos g ama ica em ambas as di ecções suliejimo.
Todo o pe íodo em conside ação as elações sin aksá ias não sepa a de
elações seman íneas, especialmen e isso aci aizdu de inindo a elação de
con ole. e só na mesma in e alo de empo no inal (no p og amá ico V.
Amb azo a igo) oma a pe cebe es as de iciências de desc ição de ligações
sin ác icas, p e e i a sepa a cla amen e sin aksinius e se man inius une os.
No en an o sin ác ico ní el de julgamen o e con inua glau džiai sie as com
mo ologiniu ( aiškos) ní eleni (de inama gimine, asmeniu, skaičiumi; aldomi
linksniai), ambos eles conside ados pa i šiniais, aiškai p iski inais ní eis da linguagem.
156 bend inė kALbA | 95 de inação já no início do XX a. oi pe cebido como
aplicação de o mas mo ologicas, i. i. como aiškos, e não semân ica ou
sin aksės ní el eiškinys. Mais a de ele omou a chama e sin axinio
p ijungimo yšio a mainą, nãoesigilinando em seman inos elacionos, que es e
elacionamen o ansmi e. essencialmen e al plialypė inicialmen e em uma
suplakan a semân ica e mo ologiją, e mais a de ainda e sin aksę seu
concei o sob e i eu oda XX amžių, e em pa e dela aindabesilaikoma e hoje.
Go e namen o ainda independen e na Li uânia e sua sin aksés ciência adi cias
após gue a énsusias escola izadas J. žiugždos g amá icas de inido como
pala as seman inis elaçãois. além disso, seman ínico des e yšio pobúdis
suplak as com seu mo ologine aiška. al abo dagem mais a de oi
complemen ada sin aksine des a yšio a mainos in e p e ação. Anks y uoju
pe íodo de ocupação (a é mesmo acadêmica Li u ians língua g amá ica do
e cei o omo da emissão 1976 m.) o con ole e de inação sie i com do usijos
a ėjusiu in e essomėjimu pala as conjuninais como sua sanda os pama u.
šliejimas Li uães alo y oje dis inguido (pi mą ka ą b. kalinausko) como meios
mo ologijos ne eiškiamas seman inis, u bū e sin aksinis, pala as de
conexão. en ão ele ėmėsi só aiška, i. i. sua não im, e aiškaus sin ak sinio
con eúdo não inha. sin aksialmen e seu não oi possí el sepa a es i amen e
nem do con ole (quando dependomasis pala a eiškiamas suplemen á io
einančia nekai o mąja ly imi), nem do de ínio (quando nekai omoji ly is ai
eiksniu) casos.
Li e A ū A
Amb azas Vy au as 1986: Lie u ių kalbos sakinio sin aksinės i seman
inės s uk ū os iene ai. – Lie u ių kalbo y os klausimai 25: Lie u ių kalbos
sin aksės y inėjimai, 4–44.
balke ičius Jonas 1963: Daba inės lie u ių kalbos sin aksė, Vilnius: Vals
ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os leidykla.
dumašiū ė Zelma 1963: dėl sakinio dalių i jų a pusa io san ykių. –
Lie u os TSR MA da bai. A se ija 2(15), 237–248.
gailiūnas P anas, žiugžda Juozas 1969: Lie u ių kalbos g ama ika.
II dalis: Sin aksė, 2asis pa ais. leidimas, kaunas: š iesa.
gLJ 1985: G amma ika li o skogo jazyka, y . ed. V. Amb azas, 1985: Vilnius:
mokslas.
Judžen is A ū as 2020: sin aksinis eiksnio i a inio yšys: samp a os
kai a. – Bend inė kalba 93, 1–25. P ieiga in e ne e: h p://jou nals.lki.l /
bend inekalba/index.
Judžen is A ū as 2021: P ijungiamasis yšys lie u ių sin aksės da buo
se (XX a pi moji pusė). – Bend inė kalba 94, 1–15. P ieiga in e ne e: h p://
jou nals.lki.l /bend inekalba/index.
A ū As Judžen is. P ijungiamasis yšys so ie ų okupacijos laikų lie u ių sin aksės da buose
157
kalinauskas b onius 1954: žodis i žodžių g upės sakinyje. – Ta ybinė
mokykla 2, 17–25.
kalinauskas b onius 1961: žodžių junginys kaip sin aksės objek as. –
Ta ybinė mokykla 5, 31–39.
kalinauskas b onius 1963: žodžiai i žodžių junginiai sakinyje. – Kai
ku ie g ama ikos i s ilis ikos klausimai, kaunas: Vals ybinė pedagoginės li
e a ū os leidykla, 3–23.
kalinauskas b onius 1972: Lie u ių kalbos žodžių junginių sin aksė: mo
kymo p iemonė, Vilnius.
Labu is Vi as 1976: Žodžių junginių p oblemos, Vilnius: Vilniaus als ybi
nis uni e si e as.
Lkg 1976: Lie u ių kalbos g ama ika 3: Sin aksė, y . ed. k. ul ydas, Vilnius:
mokslas.
si au as Vy au as 1969 [2019]: Veiksmažodinis a inys daba inėje lie u-
ių kalboje, šiauliai: Li e a [Biblio heca ac o um humani a ico um uni e si a-
is Saulensis 18].
si au as Vy au as 1972: dėl de inimo są okos. – Kalbo y a 24(1), 108–110.
si au as Vy au as 1976a: dėl eiksnio i a inio san ykių. – Kalbo y a
27(1), 78–80.
si au as Vy au as 1976b: Sakinio dalys. P oblema ika, pag indinės są-
okos, šiauliai: šiaulių k. P eikšo pedagoginis ins i u as.
si au as Vy au as 1978: Pag indinių sakinio dalių de inimas (Vien isinio
sakinio g ama inės s uk ū os analizė), Vilnius: Lie u os s aukš ojo i
specialiojo idu inio mokslo minis e ijos Leidybinė edakcinė a yba.
si au as Vy au as 1981: Sakinio dalys. P oblema ika, pag indinės są okos,
kaunas: š iesa.
si au as Vy au as, g enda Česys 1988: Lie u ių kalbos sin aksė,
Vilnius: mokslas.
Vaskelai ė amunė 2009: Sin aksinių yšių modeliai lie u ių kalbos sin-
aksėje: humani a inių mokslų dak a o dise acija, Vilnius: Lie u ių kalbos
ins i u as, Vy au o didžiojo uni e si e as.
žiugžda Juozas 1945: Lie u ių kalbos g ama ika. II dalis: Sin aksė. P ogim-
nazijoms i gimnazijoms, kaunas: Vals ybinė pedagoginės li e a ū os leidykla.
žiugžda Juozas 1954: Lie u ių kalbos g ama ika. II dalis: Sin aksė. Vidu-
inėms mokykloms, 8asis leidimas, kaunas: Vals ybinė pedagoginės li e a
ū os leidykla.
žiugžda Juozas 1960: Lie u ių kalbos g ama ika. II dalis: Sin aksė, 14as
leidimas, kaunas: Vals ybinė pedagoginės li e a ū os leidykla.
ecebida 2022 03 20
Adop ado 2022 10 17