Prijungiamasis ryšys sovietų okupacijos laikų lietuvių sintaksės darbuose
Abstract
Straipsnyje apžvelgiama, kaip sovietų okupacijos laikais, maždaug nuo XX a. vidurio iki 9-ojo dešimtmečio galo, lietuvių sintaksės darbuose aprašomi prijungimo būdai. Pradedama nuo Juozo Žiugždos Lietuvių kalbos gramatikos (1945), o baigiama Vytauto Sirtauto ir Česio Grendos vadovėliu aukštosioms mokykloms Lietuvių kalbos sintaksė (1988). Nagrinėjamos prijungimo būdų sampratos, apibrėžimai ir jų taikymas aprašant žodžių tarpusavio santykius, žodžių junginius, apibūdinant sakinio dalis.
Full text
A ū As Judžen is. Ajougamosis ligação so ie as
ocupação emposos Li uãos sin aksês abalhos 133
A ū As Judžen is
Academia de Ciências da Li uânia V uble skių
biblio eka doi.o g/10.35321/bkalba.2022.95.08
P iJungiAmAsis ligação
soVie as okuPAciJos LAikų
Li uViu sin Aksės dA buose esminiAi pala asAi: p ijungimas, de inação,
ges ão, šliejimas, Vy au as Am b azas, Jonas balke ičius, P anas gailiūnas,
Česma dumašiū ė, Zelys g enda, b onius kalinauskas, Vi as Labu is, Vy au as
si a žiu as, Juozas.
Ano AciJA a igo esumi -se-á, como so ias okupação empos, ap oximadamen e
a pa i do XX a. meados a é o 9o dezmecio inal, abalhos de sin aksês Li uãs
desc ibiam p ijun gimo modos. Começando a pa i Juozo žiugždas Lie u ių kalbos
g ama ikos (1945), e e minando Vy au o si au o e Česio g endos ado ėliu al as
escolas pa a Lie u ių kalbos sin aksė (1988). examinadas p ijungimo modos de
concei os, api b ėžimas e seu aplicação desc e endo pala as de elacionamen o
mú uo, pala as conjun os, desc e endo pa e da ase.
Abs Ac he a icle analyzes, how he ypes o syn ac ic ela ions a e desc ibed in
he wo ks on Li huanian syn ax, du ing he so ie occupa ion, du ing he yea s be
ween he middle o he 20 h cen u y an he end o eigh ies. he in es iga ion opens
wi h he G amma o he Li huanian language (1945) by Juozas žiugžda and ends wi h
manual o highe schools Syn ax o he Li huanian language (1988) by Vy au as
si au as and Česys g enda. he concep and de ini ion o subo dina ion ypes and
hei applica ion when desc ibing ela ions be ween wo ds, wo d g oups and
sen ence pa s a e aken in o accoun .
ĮVAdAs es e esumo con inua-se a in es igação da desc ição de ligações
sin aksá ias linguo y a li uanos, iniciada anks esnėmis au o iaus publicações:
Sin aksinis eiksno e na a ino conexão: concep ua os kai a (Judžen is 2020) e
P ijungiamasis conexão em abalhos de sin aksés li uãos (XX a pi moji pusė)
(Judžen is 2021).
134 bend inė kALbA | 95 isnag inėjus XX a. p imei a me ade abalhos de
sin akses li uanas, es abeleceu-se que nelas se ala apenas sob e duas
p ijungimen o espécies de inação e con ole, embo a mui as ezes elas ainda
não sejam suben endidas como p ijungimen o (ou pe enimen o) a mai nos
(Judžen is 2021). de inação minimas em odos os abalhos da sin aksês li uãs
daquele pe íodo, nelas ala-se sob e ação e a inho de inação, pažy minio
de inação com sinalimuoju pala a. Con amação a amen e quando
pe cebe-se como sin ác ico elacionamen o. ele ge almen e ou
absolu amen e não menção, ou menciona-se apenas alando sob e espécies
suplemen á ias. pe íodo conside ado ca ac e iza-se po elações
sin ác icas não sepa a em de suas aiškos mo ologicas (de inama gimine,
asmeniu, skaičiumi; aldomi links niai). além disso, especialmen e no caso de
con ole, sin aksinė pala as o yšio p igin is neski iama do seu undamen o
semân ico (linksniai são exigujami). nes e a igo, explicando, como se o mou
ainda e ago a ebe y aujan e de ês p ijunimo a mainos ha monização,
con ole e šliejimo sis ema, espelham-se signi ica i esni a igos da
occupação so ié ica, li os escola es e supe io es das escolas, monog a ias
e g ama icas acadêmicas. P a dedama a pa i Juozo žiugždas Lie u ių kalbos
g ama ikos (1945), e e mina-se Vy au o si au o e Česio g endos ado ėliu
al as escolas pa a Lie u ių kalbos sin aksė (1988).
so ie os sąjungai ocupa os Li uânia e a mui os dos li uãos kalbininkų pa
si aukus pa a Occiden us, Li uães kalbo y a, como e oda a nação,
sob e i eu du kius empos. Os es an es cien is as i e am a adap a -se
às okupacinių i eni mo e pensamen o condições, à no a ideologia disposições.
neilgaius, li e ians sin aksės mokslui ambém e e adap a -se à usų kalbos
sin aksės eiškinių desc ição e explicação de o dem. Pa adoxal, po ém nep i
ou idas Li uans sin aksės ciência adições na ocupada na Li uânia pa laikė e
assim es e ensino como i ação mokykloje p a ęsė um dos ideólogos do
egime ocupa cinio J. žiugžda.
P o eguiu ce ca de dois dezmeios, que os Li uães alo y a pe misse usos
kalbininkų de inições sin aksinių elícios e desi s imen o. es e abalho
começou o seu bene b onius kalinauskas, po ém pa a as escolas secundá ias o
adap ou P anas gailiūnas, e pa a al assias Jonas balke ičius. assim dos albo
Li uãos y oje do sé imo décmecio meadosie adqualuiu ina is sin aksinių
ligamen os desi s amen o. Pa ece-se que b. kalinauskas, baseando-se
p incipalmen e ussos kal bininkų abalhos, Li uães kalbo y oje se á
изga sinęs e pala as de conjunções y imo bem desc ição di eção. Mais
a de a omou e p incipalmen e desen ol eu Vi as Labu is e acadêmicas
A ū As Judžen is. P ijungiam-se ligação so ié icas ocupação empos de
Li uães sin aksês abalhos em 135 pa XX a. galo. ou a sin axe de pesquisas
e desc ição di eção, ado ada de não pe encen es Li uânia empos, pa e do
enunciado. Jã oi pos e io men e desen ol ido p incipalmen e Vy au as
si au as. pa es do enunciado examinadas, po eles língua li ú ias
dispu ijamasi a é šiol.
g amá icas da língua li uãs. es e ema oi i o a é sin aksiniai ligações
au o iaus pe cebidos como seman inais elações be si emian is sin aksės
ní el eiškinys, ge almen e eiškiamas mo ologi nėmis o mas. dis inguem
duas econjun o de e anche con ole (komple men a im) e ca ac e ização
(modi icação). Go e nimo chama-se al ligação sin ác ica, quando uma pala a
po causa do signi icado exige ou a pala a. al conexão, quando nem
signi icância, nem pon o de is a sin aksês joks complemen o à pala a não é
essencial, po ém ele com aquela pala a sin aksialmen e é elacionado,
chamado de desc ū dinimu. sin axisnios yšius sugges lau es i amen e
sepa dos seus g ama icas aiškos. dis inguem duas ais espécies aiškos
aleg ia o ma de escolha e de ini mas. No p imei o caso, a o ma do
dependomio pala a esquece-se de aco do ma g indino pala a sin ác icas e
seman ines p op iedades. Segundo caso, uma o ma de pala a se escolenkama de aco do mo ologicos de ou o, seman icamen e ligado, pala a.
O esumo obje i o paiscko i uns dos p incipais XX a. sin akses li uãs concei os
de i akos, pasiciona , como susida é ainda e ago a ebe y aujan i sin ak sinių
ligações noção. exsikêlus al obje i o, em si mesmo cla i ica e a e as:
desc e e cada sin aksês eikalo a ibuídos sin aksinius yšius, compa a i
eles com desc i omasi anks esniuose (pe imamumo em elação) e ėlesniuo se
(po en e e ei o) abalhos, em yškin i numan eo inių kilmę pag indų. ambém
o ima pai a , como XX a. meadosje línguao y a li a ians sekėsi a ibui
seman icas, sin aksés e mo ologias desc ição bei nag inėjimo ní eis.
mé odos de abalho habi uais a abalhos de semelhan e na u eza. em
p imei o luga sepa adamen e abo da-se cada um dos esumé eis abalhos,
depois disso ele é compa ado com cedo esnias e mais a deis abalhos, com o
obje i o de e mina seu luga no desen ol imen o da eo ia sin aksês,
inalmen e me amo-se gene essis olho em abalhos do pe íodo in es iga i o,
dis inguiam-se ca ac e ís icas do desen ol imen o sin aksís ica da men e, eó icos undamen os cai os polinkas.
a igo, sem in odução, cons i ui es as seções: Nep iklausomas Lie u os
sin aksės mokslo adições ąsa e usiškojo sin aksinių yšių ski s ymo
pe ėmimas, Sin aksiniai yšiai kaip žodžių junginių suda omasis pama as i
Sin aksiniai yšiai kaip sakinio dalių sa ybė. e mina-se summend inho a igo.
136
bend inė kALbA | 95
1.neP ikLAusomas Lie uVos sin Aksės moksLo AdiciJų sA e usiško
sin JoAksinių yšių ski s ymo Pe ėmimAs escolas des inadas Juozo
žiugždos Lie u ių kalbos g ama icos 1945 m. edição sin aksiniai (ou pala as)
as elações ha monização e ges ão desc i i em alguns luga es. e dade,
ligações sin aksiniais eles não chamam, conside am-se se man inių pala as
modos de exp essškos de elações in e io. sob e a ha monização ala-se no
chí culo Fundamen ais ha monização de pa es da ase (žiugžda 1945: 1415).
Nele di o, que g ynasis a inys ou sudu inio e su es inio a inho junção
com eiksniu, exp ess eikš u a dininko linksniu, de inama asmeniu e
skaičiumi. sem isso, nomininė compu inio pa e do con o com al ac o
combinada núme o e aleg niu, po ém kinine eles podem se e nãoo deni i,
exemplo., Ša ka paukš is. é impo an e que a combinação da pa e
nomina i a do con o com agen e não se dis ingue em nada do pu o con o ou
sum es ino e sudu ino junção do con o com agen e. Sob e o go e no
esc e e-se no chancel Modo de go e no Žodžių (žiugžda 1945: 1920). P endama
a pa i do a o de que mui as pala as go e nam não um aleg niji, po ém
den e aqueles domínios galinho domínio é o mais impo an e, po an o al
domínio é chamado di e o. Ele é [V]isualmen e necessá io pelo que que o ação
da pala a semnia sem galininko semp e se á como nebaig inė, neaiški.
ou os aleg nių domínio é chamado secundá io. Ele é [n]e semp e
indispensá el po que que o sen ido do a omazodia e sem menė ųes linksnių,
só com galininko suplemen á io, pode se oda aiški, como baig inė. o
con ole di e o do secundá io a ibui-se não de aco do aleg nio ma cação, e
de aco do bū inumą. š ai būd a dis plnos di e amen e go e no kilmininką,
palankus naudininką. e pequenos ações, e adje i os de con ole di e o pode e
de odo não e em, [J]ie e sem suplemen o es i su icien emen e cla os. à
ges ão indi e a chama-se p ielinksninis linksnių ges ão. A i a-se a a enção,
que man i e pode e alguns daik a a džiai, nume a džiai, pa a eles
necessa iamen e i a iniais. ejopas di isão de go e no oi li uãos
sin aksês ciência no ícia. Jį omou a masus kalinauskas. Sob e alguma que
seja a e cei a a mai nã das elações das pala as nes a g ama icana não
ala-se.
G amá ica da língua Li uânia 1954 m. ediçãoime J. žiugžda es endė ė e pe
a kė sky elį sob e go e namen o. Incluiu em ele conhecimen os sob e
pala as de yšius, de inação e nomeou Pala as elacioniação em sakinyje.
Ha monização e ges ão (žiugžda 1954: 1617). Au o iaus opinho, o mas de
pala as eiškiami seman iniai elações: pala as sakinyje ienus com ou os iša suas signi icação, e signi icações
A ū As Judžen is. Ajujamosse ligação so ie as ocupação empos de
Li u ians sin aksė abalhosas 137 elação sakinyje eiškiasi suas o mas.
dis inguam-se duas a mainos de elações de pala as: jodžių sa i a pio
elacionamen o modos são dois: pala as de de inação e pala as de
ges ão. aigi, de inação e ges ão pe cokiam como pala as seman inių
elações aiškos modos.
Fo necidas essas manei as de inições. jo ização de pala as é al combinação de
pala as san ykiação, onde uma pala a (būd a dis, skai a dis, į a dis, daly is)
semp e ganha aquela o ma, que em ou a pala a (daik a a dis). além disso,
econheceu mas e eiksmažodžių ( a inių) combinação com į a džiais (be ne
daika a džiais) eiškiamais eiksniais. Mandamen o de pala as na ase é al sua
san ykiação, quando uma pala a ganha aquela o m (linksnį), qual ou a pala a
exige de aco do signi icado. Go e na podem açõesmajodžiai e alguns ad e bios.
ambém como e em an e io es edições g ama icais dis ingue o con ole di e o,
indi e o e indi e o. al di isão e desc ição de ligações sin aksicas ( iks liau,
seman ines elações aiškos būdų) pe sis iu e em 1960 m. saíndoame edição des a
g amá ica (plg. žiugžda 1960: 1618). des inadas aos p o esso es na imp ensa
naqueles mesmos anos oi publicado B oniaus Kalinausko a igo Pala as e
pala as do g upo sakinyje (1954), no qual encaminha-se sob e ês pala as de
ligações a mains: de ização, con ole e p šlijimą. A úl ima a ai a dos li uanos é
mencionada bene p imei a ez isso indica e o p óp io au o : Apie p išlijimą lie u ių
kalbos g ama ikos ado a dios a é šiol não e a alado (kalinauskas 1954: 18).
baseado ao lado des e ligamen o nomeamen o p šlijimas indicadou usišku
a i ikmeniu p imykanije e pa usada li e a u a, pode-se pensa que ina is
p ijungiamųjų ligamen os modelis em lie u ių kalbos sin aksės da bus oi
pe meado do usų kalbo y os. . Vas kelai ė disse ação sob e modelos de
sin aksinių yšių lie u ių kalbo y oje ge okai a sa gesnė: ela spėja, que usų
kalbos sin aksės mokslas podia só pa em i e čio lie u ių kalbos žodžių yšių ipo
sky imą (Vaskelai ė 2009: 69). de inimu b. kalinauskas conside a p esen e duas
pala as g ama ical elaçãoia imą, quando aquelas pala as uma com a ou a são
ha monizadas psmeniu, skaičiumi, links niu ou gimine (kalinauskas 1954: 18). a igo
au o iaus (ou seus au o es e as) pe cokiama sin aksinė enominio p igim is
žodžių g ama inis san y kia imas, ela ligajama com ce os mo ologinių o mų
eikšmių sude ini mu. de lis adas ca ego ias e , que combinado, sua opinião, pode
se não só ca ac e a dis com daik a a džiu, mas e eiksmažodis com
daik a a džiu ou į a džiu. Go e nimen o a igo o au o chama al elação de
pala as en e si, quando nuo de uma pala a pe ence ou a o ma de pala a
(kalinauskas 1954: 18). como is o, na de inição ambém emiamasi mo ologine
yšio aiška, sob e sin aksinea enominio na u i a į aqui ainda não alama.
P išlijimo de inição
138 gene inė kALbA | 95 a igo não é ap esen ada, apenas lis am-se seus casos
( eiksmažodžio e aplin kybinių žodžių, sen inio pala as e į e p inių žodžių,
k eipinių, jaus ukų, neigino elações), que, . Vaskelai ės opinião, mos a iam,
que p išlijimu siekiama ap êp i aqueles pala as do sen inio, aos quais não
econhecido conexão com ou as pala as (Vaskelai ė 2009: 69). mais
de alhadamen e sin aksiniai ligações (chamados g ama inais) desc i os
B oniaus Kalinausko a igo Ve odžių junginys kaip sin aksės objek as (1961).
inicialmen e eles di idem-se em p ijungiamucios e conjungiamucios.
pos e io men e p jungiam-se em ês espécies de inação, con olo e p šlijimą.
De inim de pala as é conside ado daik a a džių, būd a džių, skai a džių, į a
džių, p ijungimen o de pa icipan es à daik a a džių, onde p ijung asse a
pala a adqui e ele p ijungusio o mas da pala a (kalinauskas 1961: 31). como ê,
ala-se apenas sob e daik a a džių e būd a diškųjų pala as combinamen o.
embo a mencionem es e ínculo elacionadas pala as, o p óp io ínculo é
associado com suas mo ologine aiška (g a ma inais o mas). dis ingue-se a
combinação comple a (quando se adqui em odas as o mas de pala a
p ijungido) e a combinação incomple a (quando se adqui e apenas algumas
o mas de pala a p ijungido). domínio de pala as é conside ado oks
a dažodžių p ijungimen o à e bma pala as, ou os a dažodžių e alguns
p e eiksmių, onde p ijung ois pala a adqui e ais o mas, quais exigų ele
p ijungido pala a signi icado (kali nauskas 1961: 31). nes a de inição ambém
emiamasi yšio siejamų peo džių da língua dalimis. yšio pobūdis é ansmi ido
sua aiška, que é de e minada da pala a p incipal signi icado (e não
ca ac e ís icas g ama icas). Fo mis c i alus ijus de iniçãoime ge okai pe
pla us: con ole eiškiamas dependomojo da pala a linksniu, que é só uma das
o ma deda i os. como e J. žiugždas g ama icas, dis ingue-se íopa manejo de
pala as: di e o, secundá io e p elinksninis (ou indi e o). li e al do empo mas
ais p dazodžių linksnių p ijungimen o, que go e nandoim pala apagal
signi icado são necessa iamen e necessá ios, mais comuns, ge almen e us oja
mi (kalinauskas 1961: 3132). di e amen e man idos podem se aleg nios do galinho,
kilmininko, naudininko e įnagininko. alguns e bmajodijos podem di e amen e
con ola dois aleg nios (pg.: pedi , pe gun a ). la e al aldy mas isso
p ijungimen o desses a dažodžių linksnių, que àqueles go e nados pala as
segundo o signi icado não é bū ini, são apenas second aeiliai (kalinauskas 1961: 32).
es a de inição con adiz a au o a dada de domínio em ge al samp a ai: pois o
domínio é a ibuído de aco do com o p incipal conjun o de pala as
signi ica i as le an ada exigência, que a ende a o ma do dependom de pala a...
abaixo lis am-se não zmai açõesmajodzes (p.: i caminho, lūž i obuoliais, gulė i
A ū As Judžen is. Ajunham-se ligação so ié icos ocupação empos de Li uães
sin aksês abalhos 139 ho as) e daik a a džių (p z.: dėdės pasaka, ugių
sėjimas, mokslo žmogus, šilko ska elė; me gai ė š iesiomis kasomis) exemplos de
con ole la e al. Pa galiau, p ielinksninis, ou indi ec o, domínio isso aleg nio
domínio pe p ielinksnį. não adminis amen o de cons uções p ielinksninių, e
nomeadamen e aleg nių adminis amen o pe medipininką p ielinksnį. embo a
econheça-se que o go e nado pala a aleg nis depende do p elinksnio... b.
kalinausko a igo pa ap esen a um in e essan e chy el sob e p elinksnino e
nep ielinksnino elações de go e no, no qual pa odiada, que algumas pala as
podem se mandomi e um, e ou o modo, exemplo.: mo e de ame e mo e de
ome. pala as apšlijimu chama-se somen e po ligações semân icas baseadas,
com o ma de mudança não liguês manei a de pala as p ijungimo (kalinauskas
1961: 34). Apib ėži mas coloca dú idas de ido des a ligação a maina na u eza
sin ác ica. a ibui-se plenos e pa cial p šlijimas. Pilnu iniu p išlijim
conside am-se ais casos, quando nekai omi ou kai omi pala as explicam apenas
uma pala a sen encial. pa cial p išli jim chama-se al jodžių in e io elaçãoção,
onde o mesmo pala a de uma pala a é dominado ou com ele ha monizado, e à
ou a pala a p šlijęs (kalinauskas 1961: 34). Fo necem-se os seguin es exemplos:
Ka ė a ikėlusi apsiž algė; Gand as pa lėkė di e ido; P óximo angos šiapus
slenksčio es á de pé a mãe. ma y i, que isso, o que b. kalinauskas chama de pa cial
p išlijimu, mais a de la os albo y oje oi conside ada simplesmen e šliejimu
(um dos d igubų ou d ilypių a ininio pažyminio sin aksinių yšių) ou seman iniais
ikslinimo ( ikslinamosios aplinkybės) elações, e do pa il p išlijimo concep o
abandonada. a igo segue a discu i a conjunção de pala as ligação, pelo qual
elacionados lygia eisiai sindicio memb os (kalinauskas 1961: 35). emos que mesmo
api b ėžime pa a o e inys de usų língua. Alguns anos depois apa eceu no
a igo de B oniaus Kalinausko Pala as e pala as conjuniniai sakinyje (1963)
ambém são dis inguidos ês p ijungi mo modos: ha monização, domínio e
p šliejimen o (kalinauskas 1963 5: Suas dispo e de ini -se, o au o epe ia suas
de inições a igo an e io e em essencial seka e dokijos galkinosFedo uk
pa eng a usų kalbos g ama ika (So emennyj usskij jazyk. Sin aksis, mosk a,
1957, § 3). de inimo como e no a igo an e io é conside ado só a ce as pa es da
linguagem peculia p ijungimen o a daik a a džių, quando p ijung ais pala a
adqui e ele p ijungido pala a o mą, e dis ingue-se o comple o e impe ec o de
pala as combininação (kalinausk 1963: 5). neminação de ma e dio de i nimas com
accionio indoancio daik a a džiu. A de inição de ges ão ambém coincide com a
dada no a igo an e io (kalinauskas 1963: 6). Go e na , b. kalinausko opinião, pode
não só eiksmažodžiai, mas e naqueles mesmos anos saídaame Zelmos
dumašiū ės a igo Po pa es do enunciado e suas elações mú uas (1963)
desc úbendo pa e do enunciado conside a-se e em suas sin axinais yšius. Juos
140 bend inė kALbA | 95 a dažodžiai e alguns p ie eiksmiai. a ibui-se di e o e
ne iesio ginis (i. y. p ielinksninis) domínio. como e , não deixou dú idas kėlusio
de con ole la e al, isoli o no a igo p ecocei. Apib ėžian apšliejimen o,
ambém segama an e io an e io a igo e apš liejimo conside ado e
apenas semân icas elações baseados , com o mų kai a nesusijęs pala as
p ijungimas. P išliejami pode se não só nekai omi, mas e kai omi pala as, só
jie sua o ma nekeičia, i. i. sua o ma do p išliejimo não depende. ambém se
dis inguem dois modos de adšlie jimo: o o al e o pa cial (kalinauskas 1963: 9).
ce s ydinando, au o ė ėmėsi chekų cien is as (p z., P. m azeko) abalhosis.
dis inguem-se ês p incipais eikšmi nių pa es da ase ipos de elação:
p edikacija, de e minacija e koo dina cija (dumašiū ė 1963: 237248). coo denação
au o ė elaciona com sujungiama essais elações, e p edikação e de e minação
com p ijungiamaisiais. P edi kação conside am p edika o (na inio) elações com o
agen e (dumašiū ė 1963: 242), e de e minacija ab angendo objec inos (supildinio),
a ibu inos (pazy minio) e ambien ais elações (dumašiū ė 1963: 242243). de e mina
cia casos uma pa e da ase logiamen e eng andecia alguma ou a pa e da
ase (um e bo ou a pala a) e desse modo o ma ce os conjun os de
pala as (dumašiū ė 1963: 243). ê-se que as elações signi ica i as cla amen e
não se dis inguem dos sin aksinių, elas plunjam em uma (plg. de e minação
de inição). sin aksinius yšius Z. dumašiū ė di i s o segundo mo ologinha aišką.
Vie ni, suas pala as dizendo, sin aksiniai pala as elações ( aldimas e de inação)
eiškiami pe enomųjų pala as mo ologine o ma, elas exigem pag in dinis
pala a. ou os (šliejimas) nãoiškiami. šliejimo baseia-se apenas pala as se
man iniu elaçãou (p iklausomasis pala a elacionada com o p incipal só
signi icadome), e sua o ma mo ologinė sin axiano yšio não signi ica, lieka isai
lais a (du mašiū ė 1963: 243). aigi, aiška mo ologine o ma do dependomio é o
p incipal undamen o des e dis in o de sinaksinių ela ó ios. Au o ė az
conclusão: <...> a condicionalidade da o ma mo ológica de quaisque pala as
indica apenas ce as elações sin ác icas [con amen o e de iação A. J.] e po
isso não pode se conside ado c i é io de odas as elações sin ác icas
(dumašiū ė 1963: 243). aigi, au o ė sin aksiniais conside a e ais pala as yšius,
que meios de mo ologia não são eiškiamos, baseia-se apenas semân icas
pala as elações. na mesma época saído da pa a as escolas supe io es Jono
Balke ičiaus Daba inės lie u ių kalbos sin aksėje (1963) ês pala as p i
A ū As Judžen is. P ijungiamasse ligação so ie as okupação emposas
Li u ians sin aksė abalhos em 141 modos de conexão sex am simila men e
como b. kalinausko abalhos. como com a o ma mo ologine do dependomio
desusijęs de ine-se apêlijamen o, mesmo e o e mo é o mesmo: žodžių
apêlijimen o é só loginiais elacionamen os pa g įs as, com o mų kai a
nesusijęs žodžių p ijungimo būdas (balke ičius 1963: 35). P išliejami pode se não
só nekai omi, mas e kai omi pala as. e como b. kalinausko, dis ingue-se o al e
pa cial apšliejimo (balke ičius 1963: 36). ha monização e con ole es ão
elacionados com a mudança da o ma do dependomio. De aco do com aquela
in e ace na u eza e é a ibuída coo denação do con ole. de inim de pala as
chama-se oks aleg niuojančių žodžių <...> p ijungimen o à daik a a džių, onde
p ijung asis pala a įgaina ele p ijungusio o ma da pala a (balke ičius 1963:
28). e , que de inimu J. balke ičius conside a só daik a a džių conexão com
būd a diškaisiais pala as. como e b. kalinausko nos abalhos, dis ingue-se
o al e pa cial combinação (balke ičius 1963: 28). domínio de pala as de ine-se
como oks daik a a džių e ou os aleg niuo jamųjų pala as p ijungimen o a
açõesmažodžių, a dažodžių e p ie eiksmių, onde p ijung asse a pala a įgaina
al o ma (linksnį), segundo qual signi icado exige ele p ijungês pala a
(balke ičius: 1963 29). isso só quan o e is ado b. kalinausko de inição. a exigência
signi ica i a insepa a elmen e ligada com a o ma (linksnio) con ole. como J.
žiugždos e b. kalinausko nos abalhos, dis inguem ês a mainos de con ole
di e o, secundá io e p ielinksninis (balke ičius 1963: 29). secundá io domínio é
p ijungimen o desses nome da pala a linksnių, que con olam à pala a segundo
o signi icado não é necessa iamen e eika lingi (balke ičius 1963: 29). al domínio é
ca ac e ís ico não só às ações de ge ma dji (p.ex.: Ten di bau ilgesnį laiką;
Mokiniai sažia o a os ogų), mas ambém a coisas a a dji, que ao domínio
secundá io jun am kilmininku ou įna gininkuamą eiški pažyminį (p.ex.:
Sub aškėjo eg sausų šakelės; Bū ia osi y aiškais š en iis d abužiais). do
con ole secundá io concei o he dada de an e io es b. kalinausko abalhos.
e , que a base des a di isão é compos a. Em p imei o luga , o domínio baseia-se
numa exigência semân ica (a pala a ge ida não é da pala a-cha e exigida).
mo ológica da o ma do domínio é de e minada da pala a p incipal como e no
caso de ha monização, só ela não copaçina (ben em pa e) com a o ma da
pala a p incipal como caso de ha monização, mas é ob ida (pa enkama). e e cia
lis adas con olam as pa es da língua das pala as (di ididas po signi icado e
aišką). sin aksês da língua Lie u ių ciência ino ações inalmen e, passados
dezmeciui desde sua publicação b. kalinausko a igo, o am ans e idas e em
escolas secundá ias des inada à Juozo žiugždos Lie u ių kalbos g ama iką. Ela
a nau jin a, po eco e a ajuda cod aau o į P aną Gailiūną. me acessí eis
148 gene inė kALbA | 95 pa es undamen ais da ase músuis conexão,
az-se a conclusão de que [V]eiksnį não in enlu conside a apenas
dependomoio (ou nep iklausomuoju) do con o ak an u (si au as, g enda
1988: 8586). 3.Sin AksiniAi yšiAi kAiP pala as de Junginių sudA omAsis
PAmA As in e esse de pala as junginių ema em língua li a iansy ą
okupacijos są lygomis eio p incipalmen e pe usų kalbo y ą.
nomeadamen e de us língua g a ica abalhos des e a igo já esumid os
b. kalinausko (1954, 1961 e 1963) a igosnias mui os concei os, e minos e
classi icações oi pe kel a pa a Li u ians kalbo y ą. sin aksinais ligações
nelas discu i como cons i uom sis pala as de undamen os de conjunções.
conjun os de pala as b e emen e desc e eu e em ien isá ios e
compos os Daba inės lie u ių kalbos sin aksėje (1963) su ski s ė J.
balke ičius.
B oniaus Kalinausko p epa oje mokomojoje p iemonėje Lie u ių kalbos
žodžių junginių sin aksė (1972) ainda pa ikshin a klasi ikacija sin aksinių yšių.
À desc ição de ligações sin aksá ias publicada em abalhos an e io es o
au o ac escen ou olesnį da dis ibuição de con ole pagal seman iką, i. e. de
aco do de pala a dominado seman inos laços com ele con olando com a
pala a (kali nauskas 1972 3): com base nes e c i é io, o domínio é di ido em s i
p ąjį, aqueles alguns dos quais a dažodžių linksniai ieni ou com p ielinksniais
al den iniams pala as su gem de aco do com o signi icado são essenciais,
habi uais, mais equen emen e usados, quando, po alus aldan į žodį,
p incipalmen e associação com aquele linksniu ou p ielinksnine kons ukcija
(kalinauskas 1972: 3) e silpnąjį, quando, po alus aldan į žodį, nebū emen e
emkya kons ukcija asociacija s leismoniju ou p ielinksnie, y kai kai aldan
wo ds linksniai o os p ielinksninijais ie nie jes bū inis, są an aeilės
(kalinauskas 1972: 4). di isão em o eujoj e apnąjoj con ole baseia-se
pala as seman inais elações e suas psi chologiniu pe cepção. apnosis
con ole do pon o de is a de elações semân icas já não há con ole, po que
dependomasse pala a não é exigido. dedica es a al dimo a maná
p o a elmen e incen i ou exo icamen e semelhan e aiška, plg.: jaučiu
asa ą e g ažu asa ą (galininkas no p imei o caso é g ama ical, e no segundo
ju seman ino aleg nis). p esumi elmen e, pe cebendo in oduzido ino ação,
au o p i deda no ação: cay alguns lingüis as nosso chamadoam o silpnąjį
domínio conside am linksnių ou p elinksninių cons uções apšliegem, po que con olados pala as
A ū As Judžen is. Acoplan á el ligação so ié icas ocupação empos das ob as
de sin aksês li uanas 149 aqui já não esponde a pe gun as mais aleg as, e a
ci cuns âncias ou ma ciniu ha e dingus ques ões (kalinauskas 1972: 4). isso
indica que seman ino (sin ak sinis) e o malusis c i é ios de desag egamen o
são desajus ados. uma ez escolh a a dispos a segundo semân ica, isso
aldomoio pala a seman iniai elações com ele aldančiu pala a em odos os
casos são semelhan es ( aldomasis pala a é aldomas) e dispos amen o nes e
pag indo não é impossí el. sai i ų que ce os são aqueles cayá ios linguis as,
que apnoio go e no casos conside a am schliejimu. P išliejimo noção e
classi icação manualėly em quase não di e e do ap esen ado an e io men e
saído no a igo (kalinauskas 1972: 4). aigi, ina io sinaksních ligações de
cis ei io abalhos encon amos e a maio ia dos smulkesnių suas di e ências
( i mus e apnas, di e o e indi ec o con ole, o al e incompless combinação,
comple o e pa cial p šliejimo), p o a elmen e pe mi i ia do us língų i os, mais
a de nos abalhos so ii nios sin aksės kėlusių nemaža ginčų. ski s an
sin aksinius yšius, b. kalinausko baseamasi á ios c i ios: eikšme,
mo ologine aiška, p iklausymu daliai do idioma. isquila insolú el a apnoyo
con ole (e em essencial, em ge al con ole) e p šliejimo p e ecimo p oblema,
elacionado com ė mimusi signi icância lygmeniu.
Vi o Labučio mokomosios p iemonės Žodžių junginių p oblemos (1976) capí ulo de
Žodžių yšių eiškimo būdai dis inguidos já qua o pala as de yšių ipos:
de inação, ges ão, šliejimas e o mų koo dina imas. como e , de inação e
o mas coo denação V. Labu is conside a ski in gomi espécies de ligações
sin aksá ias. Elas di e em p incipalmen e do sa a ankiškumu das ca ego ias ai
komų das pala as ligadas ( u ima omeny, que de inamas a ib a diškųjų
pala as ca ego ias são nesa a ankiškos, e co esponden es ca ego ias de
e bmaodžų sa a ankiškos): žodžių de škas é a adap ação de o mabu es de
pala as que êm nesa a ankiš às ou as o mas de pala as (Labu is 1976: 29), e
[ž]odžių o mų koo dinacija é a possibilidade (mas não a necessidade) de pala as
que êm ki ka ego ijas de pala as (Labu is 1976: 31). além disso, a pa i
de inições ê-se que a ha monização é unila e al dependendis ligação, e o mų
coo dinação abipusis. escliaus os indica que a coo denação de o mas é possí el,
mas nebū inas conexão sin ác ica. es a obse ações não à ha monização, só
disse-se que [d]e inização não é in ei amen e o mas supanašinimas, mas só
escolha de aco do daik a a diškojo pala a o mas (Labu is 1976: 29). V. Labučio
bem zaciuop as condiginis de inimo pobūdis, embo a só saki nyje e ec uado
aidmens pon o de is a: de inimas pa odo, com o qual o ma pala a
būd a diškais e bos, mas nada não diz sob e yšio con inio: de inama ais
mesmos anos isėjusiame sin aksei des inado ao e cei o omo da g ama ikos do
150 bend inė kALbA | 95 sis a pala a pode se pažyminys, nominė pa e do
con o e a é ci cuns ância (La bu is 1976: 29). coo denação de o mas de
pala as dis inguem duas a aias: não só a iniu e na a in co en es
pala as, mas e apoziciniu ligsiu elacionadas o mäo de daik a a dzes
coo denação (Labu is 1976: 31). A de inição do domínio di e e mas pouco
di e en e das de inições, ap esen adas ou os au o esí: žodžių al
dymas é a escolha de uma pala a daik a a diškojo a ce a sin axine e
seman ina unção de aco do com ou a pala a ou algum ou o elemen o
seman ínio (Labu is 1976: 33). só sin ác ico e semân ico žo džių
elacionamen o bem dis inguido do seu signi icado o ma mais eliz. pouco
dis ingue si e shliejimo de inição: šliejimas de pala as é uma manei a de
elações de pala as, onde a elação mos a apenas ligamųjų pala as
signi icâncias, sem ajuda nenhuma o ma (Labu is 1976: 37).
idioma Lie u ių (1976), edaguo ame kazio Vy ydo, ul au o Amb azo e Ad
Valeckienė, sin aksiniai yšiai ambém são a ados no depa amen o de
combinações, como seus esminėji. smulkesnês suas espécies abo damadas
examinando p ijungiamuosius conjun os de pala as. in odu nê pala as de
junginiai seção pa e Sin aksiniai pala as de junginiai esc e eu A. Va leckienė.
dis inguamas (caos esc e a, ge almen e) ês p ijungiá eis pala as de
conjun os sin aksicos a mainos: de inação, maneio e šliejima. A sua classi icação
issencialmen e depende da p incipal [zodžių jungio] dėmen leksinių bei g ama inių
peculia idades (Lkg 1976: 11). de inação de ine-se, com base da o ma do
dependomio pala a pa iniu coincidência com a pala a p incipal: de inimu
chama-se p iside imen o da o ma do dependomio dėmens à o ma do p incipal
dėmens. mé odo de combinação jun a-se ais pala as que êm as mesmas
ca ego ias g ama icais: giminę, núme os e aleg niej (Lkg 1976: 11). ala-se e sob e
dois daik a nomes de de inação: de inimo manei a o mam-se conjuniniai de dois
daik a a dzes, exemplo.: esc i o a Žemai ė, sūnus Pe as. Eles combinam
aleg niu, núme oum, mui as e kinem. Vis po econhecido daik a a dzes da
combinação peculia idade: ačiau dois daik a a dzes da combinação é osu į
di e en e, negu būd a džio da combinação com daik a a džiu. dois ha moniza
doik a o zii só no seu signi icado um é subo dinuado ou o, e sin aksialmen e,
pode-se dize , não pe encem, mas ko e liuoja um com o ou o: eles podem em al
mesmo posição e um sem o ou o, plg. : Sūnus Pe as a endeu e Sūnus a endeu,
Pe as a endeu. po isso a elação de dois coisas ha monizadas come dões às
ezes é chamada de co eliação e é mais p óxima sujunimui, do que p ijungimui
(Lkg 1976: 11). Aqui dú idas c ia signi icminė daik a a džių subo dinação, an o
mais que e sua e e encija (žymimas dalykas) é a
A ū As Judžen is. P ijungiam-se ligação so ie as ocupação empos de Li uães
sin aksês abalhosas 151 mesma. no ní el de signi icação o mesmo obje o de
di e en es i ek a o zes nomea mas de di e en es aspec os (giminys ês
e e ência de elação e lhe a ibuído só inis nome). pode-se adi inha que
e e en ão segundo a elação de pa en ess és (sūnų) aibé em elação ao
alan e é meno do que o co esponden e e dadei o nome chamados (no s mais
eqüen e, pe haps, ao con á io ica). No en an o nes e caso e i ica is nome,
a indica, ma ca não odos os possí eis po ele in i ulados e e en us, mas só
ais, que elacionados com alado , aigi pa ikslina p imei oho daik a a džio
e e ência. Anaxi co elação inspecia-se en e não-imimimais há nomes algo,
quem é e k . (kažkas s e imas) e ca ac e a džių y iškosios giminės o mų bei
nea pib ėžiamųjų į a džių kas, kažkas, kažin kas, kas, iskas, šis as e k .
(kažkas nauja, kažką nauja) nomininko bei galininko i be be giminės būd a džių:
būdjamis só seman iicamen e é subo dinuo o a não-imima į a dži. Ele mais
sucock e ina ao nome o que signi ica ao concei o mais amplo. sin aksiicamen e
es a espécie conjun os būd a dis é quase an o ão sa a ankiškas, como
daik a a dis. Ele aqui é pa ecido em sudaik a a dėjusį būd a dį (Lkg 1976: 1112).
po causa seman ís ica subo dinação aqui, pa ece, klys ama. Junginiai algo
es anim e algo no a em elação ao signi icado suscep í el, aí e pag in dinis
memb o, ma y, é um a ibu ido da conc e a signi icação, e não inde inėž es
signi icações (i e e ências) in ou ido.
à união sin ác ica, pa ece que se opõem elações sin ác icas de con ole e
schleição (ca u omados). Os úl imos êm em comum isso, que eles dau geliu
casos ajuda a sepa a pe enomojo dėmen o ma. ma agem mui as ezes é
conside ada al ligação, quando ao p incipal es imen o jun a-se ne ie sioginis
de i ik a a dzes aleg nis ou p elinksninė kons ukcija, e šliejim al ligação,
quando ao p incipal es imen o jun a-se nelinksniuojamoji o ma (Lkg 1976: 12).
No en an o, en a iza-se que p iklausomojo dėmens mo ologinė o ma não
semp e ajuda p ecisamen e a dis ingui pala as sin aksinius yšius. Po
exemplo, es e y ą lijo e es e y lijo signi ica os mesmos elacionamen os
sin ác icos, e dependomo de dėmens o ma mo ológica di e en e. o mesmo
po que o do mi e que o do mi (Lkg 1976: 12). Aqui emos polinkį al dymą do
šliejimo pa a apenas de aco do de dependomoio pala a pa idalą, po ém al
base de di isão au o ė negaigiam. a pa i dadas exemplos escla ece-se que
p o a elmen e mais impo an es são conside adas as signi ica i as elações
de pala as do conjun i o. A ges ão de ine-se como ligação, quando o p incipal
demem exige ce a o ma de demem dependen e (p dependomasse demem
o malmen e es á de inido do p incipal demem) (Lkg 1976: 12). e que de inezimo
baseado é omado o malus pe encimen o ou o ma da pala a p iklau symas,
i. i. al pe encimen o, que é ma cado da o ma da pala a linksniu schliegim
152 bend inė kALbA | 95 ou p ielinksnine aze. A p óp ia pe ença aqui, pa ece
se pe cebida sin ak siškai, e não seman iškai ( yšys dis inguido pala as de
junginių sky iuje). De aco do com a o ça de con ole ou da signi icância
dependen e bū inumą dis inguem-se necessá io (ou o eus) e não necessá io
(ou apnas) con ole (Lkg 1976: 12). a čiau de imedia o indica-se, que seus
limi es ne yškios, semp e há casos pe einamųjų. apnai con olamos
açõesmaodzes leksinei signi icadomei apildy i necessa iamen e conc e iei
aleg niai, quan idade, exclusy imą, compa igimą e k . eiškiančios p ielinks
ninės azės (Lkg 1976: 13). nes e caso g ama icane, como e b. kalinausko
abalhos, nuei a ydingu keliu, pasidua a o malios aiškos (linksnių) į aigai.
ala-se ambém de complexo, ou g adual, domínio, quando jun a a p esença
mais eliz ao e bo e so como condiciona ou a mais eliz p esença ao mesmo
e bo e so, ex., d ožia lazdą pa a c iança (Lkg 1976: 1314). isso é e ada
in e p e ação sin aksinių ligações e suas aiškos in e p e ação: ambos
daik a a džiai seman iicamen e e sin aksiquemen dependem do
accionmajo adio, e suas aiška ie na de ou a nep iklauso.
chamada ligação, quando p iklausomosis dėmuo jun a-se ao p incipal, do úl imo
não eque ido; ele é o malmen e inde inido, só logiš quando ligado a um p incipal
dėmeniu (Lkg 1976: 12). Apib ėžian emia masi não só o malia sin aksinio yšio
aiška, mas e seman ine (logine) compoinho dėmenų sąsaja. isso pa a a
de inição des e yšio é no a.
4. AbieJų k yPČių suLieJimo AP Aiškos p incipalmen e esc i o pelos cien is as
do Ins i u o de Lí u ias e Li e a u a e V. Amb azo edaguo o na
uni a omėje lie u ių kalbos g ama ikoje usų kalba G amma ika li o skogo
jazyka (1985) luga mui a mais a enção é dedicada a desc e e conjunções de
pala as, po ém nela é dedicada, especialmen e ap a shan is uni ino
sanda ino, e sanda ino pa imes. g ama icale dis ing nes a mos ês emaços
sin aksíní: p ijungima, in e conhecia e sujunção (gLJ 1985: 417). De aco do
sin ác ico yšio ipoá suski s y i e pala as conjuniniai. P ijungimo
a mainas a ibuídas p ijungiciais junções depa amen o. de inimo chama-se
a econciliação (upodoblenie) da o ma na io do compos o dependen e com a
o ma na io p incipal (gLJ 1985: 422). Pd êlio koo di nação com a pala a
p incipal é conside ada uma especial a iada de ha monização, ambém e
não-namimųjis in oduzções elação com a iškosios ou nieka osios
giminės bū d a džiais e pa icipan es (gLJ 1985: 422). Conside a-se
ge enciamen o a escolha de uma o ma kai omóide de uma pala a
dependen e di e en e do que a p óp ia g indinho, a ese olhando pa a as p op iedades léxicas e g ama icais da pala a base (gLJ 1985: 422).
A ū As Judžen is. P ijungiamasse ligação so ie as okupação empos de
Li u ians sin aksė abalhos 153 dis inguido p ielinksninis e nep ielinksninis,
o alussi e apnassi con ole. Con olimo é conside ado o e, quando exp essa
essencial (žodžių a pusa io), e apnuoju nebū inąjį, ge almen e ad e bialinį, yšį
(gLJ 1985: 422423). Valdom é conside ado e a ibu ó io kilminink, ex.: abalho homem,
miško paukš is (gLJ 1985: 423). šliejimu chama-se p ijungiamojo sin axiño yšio
a mai na, ne eiškiama dependomoio da pala a kai omosiomis o mas (gLJ 1985:
423). shliejimu ge almen e eiškiam ad e bialinhas seman inais elações. alguns a
alguns eiksmajodjis ca ac e ís ico o eis šliejimo, exemplo.: começou a
abalha , que o le , oi aqui, a odė g ažiai, elkis y iškai. ais conjun os de
pala as exp essam obje i as e komple y inos elacionamen os semân icos (gLJ
1985: 424). No p og ama ó io V. Amb azo a igo Li uães da língua sen ini
sin aksines e seman inas es u u as une ai (1986), p epa eng ame apibend i nan
usiškos lie u ių kalbos g ama ica esc i osimo expe iência, apž elg i mais
impo an e si sen inio sin aksines e seman ines sanda os dalykai. Į ade au o iaus
mui o co e amen e en a izada, que nos abalhos dos pesquisado es sin aksės
da língua li uânica ei kė ų es o ça -se o mais cla amen e de ini e um
undamen o a ibui pelo menos as mais impo an es ca ego ias de o ma e
semân ica ní eis (Amb azas 1986 4: po ém já e nes a ci ação is a a p incipal
de iciência do a igo buscando pa ikslin i algumas essenciais li uãos kalbininkų
usado sin aksės e semân ica concei os, a mesma sin aksinė kalbos sanda a
cons an emen e con undida com mo ologiniu aiškos lygmeniu. Paci uo ame
eiginio em ez de o mos ( . y. mo ologias) ní el au o iaus p o a elmen e
u ė as omenyje sin aksės ní el ou sin aksė (caip e mo ologija) pe cebida como
ní el de linguagem aiškos. V. Amb azas sin axinais ligamen os sob e udo di ide
em p ijungiamucios, conjungiamucios e mú uo dependimen o, ou junções
(Amb azas 1986: 7). Os úl imos di e em dos dois p imei os naquilo que são abipusiai.
ípiskais casos jais eles exp essiam o mas coo d imo (Amb azas 1986: 7). o mais
b ilhan e exemplo de al in e dependência es ando a união e bimo dial com
daik a a dício ou ídolo a dininku (bū en !): es a o ma do subs an i o
dependan e do e pequeno, po ém ela seu u no lemia o núme o do e bimo dial
(Am b azas 1986: 7). e es e ou os exemplos baseados que êm ligação de
in e ligação (a o ma de ação e ba i a e o na io do p da odinio que ai com o
agen e, a o ma de ação e ba i a que ai se de pessoa e com ela sieja s
a da odžių o mų, a é o nomeado em luga de nenan es nekai omų e bo odio
o mų e a iniu ein eiksma odžių) são e iden e sin aksis de ligação de pe gun a e
seu aiamen o mo ológico. V. Amb azo sabe que a ques ão de elações de
in e dependência pode se esol ida de ou a o ma, ele esboça á ios modos de
al solução (algumas delas impliquamen e indicam que é chamada
bend inė kALbA | 95 sis abipusis ligação é 154 di e en es ní eis de), po ém
escolhido lie u iškasis modo de solução do sujei o, po que abipusio memb os a
na u eza sin ác ica da ligação é bas an e cla a (Amb azas 1986: 10). sin axe e
mo ologia não dis inção dos ní eis ambém cla amen e is o e a pa i
p ijungiamojo yšio dis ibuição. Seus (i. y. sin aksinio enominio) a mainos
dis inguidas de aco do o maliąją (i. y. mo ologinou) aišką. em achados isso oi
di o ainda mais cla amen e: sin aksiniai elações o malmen e ealizá eis
de inimu e koo dina imu, con ole e schliejimu (Amb azas 1986: 35). saídai ų, que
lis adas sin aksiniu a mações de ligações são mo ologiniai eiškiniai... aiškos
pag undo dis inguem es adicionalinais apusios p ijungimo a mações:
combinamen o, al dymas e šliejimas (Amb azas 1986: 7). de inim chama-se
p ijung osios o mas de pala as adap ação a pa g indinea de aco do
mo ológica ca ego ia (Amb azas 1986: 8). Já o p óp io api b ėžimo pala a
adap ação neiš eiškia sin aksinio do signi icado do ipo. Api b a ima
apa en emen e indica mo osin aksínio (i. i. mo ologicas o mas eiškiamo
sin aksinės p igim ies) enómeno ca ác e , que nemkaip não pode se chamado
pu nai sin aksiniu. sa a ankiškas g ama ines ca ego ias con endo
daik a o dzes combinação, chamado koo dina im, V. Amb azo opinião, não de e
se obs áculo ele conside a a um ce o combinação po ūšiu (Amb azas 1986: 8).
Managemen chamado de p ijung ojo pala a o ma kai omas <...> escolha,
dependen e da pala a p incipal conjunjão e g ama icales peculia idades
(Amb azas 1986: 8). Vėlgi pala a escolha é kažin ou inka enómeno do sin ak sinei
p igimčiai eikš i, po ém de iniçãoimu e nesiekiama ica -se sin aksės ly
gmenyje d ąsiai einama in o mo ologiją ( e bio kai oma o ma), a si ela su
sin akse suda ų ieną kalbos sanda os e sua nag inėjimo lygmenį. šliejim
chama-se p ijungimen o, neiš eikš as pala as de kai ybinėmis leksijomis (Am
b azas 1986: 8). nes a de inição os ní eis de mo ologia e sin axe dis inguem
cla amen e. po ém ele nada passa a dize sob e sin ác ico des a ligação
a maina na u eza. em que šliejimo di e e de nekai omých o mas de ação- e bo
a sema io pe encimen o ligšio com o a ínio co ančiu eiksmažodžiu
(gy en i paky ėjo)? ainda mais dú idas c ia a po ūšio de s ip ioio šliejimo. A ele
a ibuem-se nepilna eikšmių açõesmažodžių e comuna ies elações: lio ėsi
abalha , en žiau ol a i, posso algy i (Amb azas 1986: 9). em que sin ác ico
dessas pala as o yšio pobūdis di e e de con ole (plg.: que o a ienês e que o
algy i)? No en an o, es e a igo conseguiu (mo o)sin aksínio sen ínio ní el
de análise sepa a do seman ino. po ém de inindo e dis i indo paças sin aksê
concei os em mui os casos não conseguiu esg ina suas na u eza sin aksínas,
o ní el sin aksê oi suplac ado com o ní el mo ologia.
A ū As Judžen is. Ajougamosis ligação so ie as
ocupação emposos Li uãos sin aksês abalhos 155
AP I B E N D R I N I M A S inicialmen e escola ina g ama ica e em condições de
ocupação ęsė nep iklauso mos adição da sin aksês li uana e di idiu só dois
p ijungiamojo yšio a mai nas de inação e con ole. Pa adoxalmen e, que es a
adição oi con inuada so luga es ideólogo do egime ocupacinio J. žiugždas
abalhos. desde 1964 m., quando J. žiugždai em ajuda eio abalhado no
minis é io da educação P. gailiūnas, mo kyklai oi adap ado cien í icas
g ama icas de usas kalbo y os já pe im as ina is p ijungiamojo yšio
skaidymo modelis ha monização, manejo e šliejima. J. žiugždai pe ence às
ês espécies de go e no di e o, indi e o e indi e o di isão, ambém mais
p o a elmen e pe meado do usų kalbo y os. ina į usų kalbos
p ijungiamojo yšio ski s ymo modelį 6uoju dešim mečiu i 7o dešim mečio
p adžioje į lie u ių kalbo y ą pe kėlė i e miniją pa inko daugiausia b.
kalinauskas. de ele ou di e amen e do usso língua es e modelo oi assumido e
secundá ias escolas adap ou P. gailiūnas, e aukš osioms J. balke ičius
(pas a asis al ez e pe la ių kalbo y ą). al p ungiamojo yšio desi amen o
o nou-se lingüo y os Li uães sa as imi, na qual įsi o alinęs i eu odo o
pe íodo de ocupação. es e modelo nas escolas e ciência lo abalhosos
enca a y auza e a é ago a...
b. kalinausko nos abalhos pela p imei a ez encon amos e mui os aos
sin axis de ligações a manas de di e ências (plena e incomple a combinação,
o e e apnasse manejo, plena e pa cial p ésliegamen o), ambém
p o a elmen e pe mi i ia dos us g ama ica abalhos, cujos a amen o
mais a de nos abalhos de sin akses li uanos nemažai de inie des a á ea
g ama ica campo de conside ações. Ajujiam-se sin aksiniai ligações no
pe íodo em ques ão desc i os em dois sen idos sin aksessa abalhos:
desc úbendo pa e do ase, como uma das pa es do ase peculia idades
(J. žiugždos, V. si au o nos abalhos), e examinando pala as conjun os,
como sua sanda os base (b. kalinausko, J. balke ičiaus, V. Labučio, A.
Valeckienės nos abalhos). só V. Amb azo oi mais cla o i uk a em 1985 m.
isėjusioe lie u ių kalikoje bos g ama ica em ambas as di ecções suliejimo.
Todo o pe íodo em conside ação as elações sin aksá ias não sepa a de
elações seman íneas, especialmen e isso aci aizdu de inindo a elação de
con ole. e só na mesma in e alo de empo no inal (no p og amá ico V.
Amb azo a igo) oma a pe cebe es as de iciências de desc ição de ligações
sin ác icas, p e e i a sepa a cla amen e sin aksinius e se man inius une os.
No en an o sin ác ico ní el de julgamen o e con inua glau džiai sie as com
mo ologiniu ( aiškos) ní eleni (de inama gimine, asmeniu, skaičiumi; aldomi
linksniai), ambos eles conside ados pa i šiniais, aiškai p iski inais ní eis da linguagem.
156 bend inė kALbA | 95 de inação já no início do XX a. oi pe cebido como
aplicação de o mas mo ologicas, i. i. como aiškos, e não semân ica ou
sin aksės ní el eiškinys. Mais a de ele omou a chama e sin axinio
p ijungimo yšio a mainą, nãoesigilinando em seman inos elacionos, que es e
elacionamen o ansmi e. essencialmen e al plialypė inicialmen e em uma
suplakan a semân ica e mo ologiją, e mais a de ainda e sin aksę seu
concei o sob e i eu oda XX amžių, e em pa e dela aindabesilaikoma e hoje.
Go e namen o ainda independen e na Li uânia e sua sin aksés ciência adi cias
após gue a énsusias escola izadas J. žiugždos g amá icas de inido como
pala as seman inis elaçãois. além disso, seman ínico des e yšio pobúdis
suplak as com seu mo ologine aiška. al abo dagem mais a de oi
complemen ada sin aksine des a yšio a mainos in e p e ação. Anks y uoju
pe íodo de ocupação (a é mesmo acadêmica Li u ians língua g amá ica do
e cei o omo da emissão 1976 m.) o con ole e de inação sie i com do usijos
a ėjusiu in e essomėjimu pala as conjuninais como sua sanda os pama u.
šliejimas Li uães alo y oje dis inguido (pi mą ka ą b. kalinausko) como meios
mo ologijos ne eiškiamas seman inis, u bū e sin aksinis, pala as de
conexão. en ão ele ėmėsi só aiška, i. i. sua não im, e aiškaus sin ak sinio
con eúdo não inha. sin aksialmen e seu não oi possí el sepa a es i amen e
nem do con ole (quando dependomasis pala a eiškiamas suplemen á io
einančia nekai o mąja ly imi), nem do de ínio (quando nekai omoji ly is ai
eiksniu) casos.
Li e A ū A
Amb azas Vy au as 1986: Lie u ių kalbos sakinio sin aksinės i seman
inės s uk ū os iene ai. – Lie u ių kalbo y os klausimai 25: Lie u ių kalbos
sin aksės y inėjimai, 4–44.
balke ičius Jonas 1963: Daba inės lie u ių kalbos sin aksė, Vilnius: Vals
ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os leidykla.
dumašiū ė Zelma 1963: dėl sakinio dalių i jų a pusa io san ykių. –
Lie u os TSR MA da bai. A se ija 2(15), 237–248.
gailiūnas P anas, žiugžda Juozas 1969: Lie u ių kalbos g ama ika.
II dalis: Sin aksė, 2asis pa ais. leidimas, kaunas: š iesa.
gLJ 1985: G amma ika li o skogo jazyka, y . ed. V. Amb azas, 1985: Vilnius:
mokslas.
Judžen is A ū as 2020: sin aksinis eiksnio i a inio yšys: samp a os
kai a. – Bend inė kalba 93, 1–25. P ieiga in e ne e: h p://jou nals.lki.l /
bend inekalba/index.
Judžen is A ū as 2021: P ijungiamasis yšys lie u ių sin aksės da buo
se (XX a pi moji pusė). – Bend inė kalba 94, 1–15. P ieiga in e ne e: h p://
jou nals.lki.l /bend inekalba/index.
A ū As Judžen is. P ijungiamasis yšys so ie ų okupacijos laikų lie u ių sin aksės da buose
157
kalinauskas b onius 1954: žodis i žodžių g upės sakinyje. – Ta ybinė
mokykla 2, 17–25.
kalinauskas b onius 1961: žodžių junginys kaip sin aksės objek as. –
Ta ybinė mokykla 5, 31–39.
kalinauskas b onius 1963: žodžiai i žodžių junginiai sakinyje. – Kai
ku ie g ama ikos i s ilis ikos klausimai, kaunas: Vals ybinė pedagoginės li
e a ū os leidykla, 3–23.
kalinauskas b onius 1972: Lie u ių kalbos žodžių junginių sin aksė: mo
kymo p iemonė, Vilnius.
Labu is Vi as 1976: Žodžių junginių p oblemos, Vilnius: Vilniaus als ybi
nis uni e si e as.
Lkg 1976: Lie u ių kalbos g ama ika 3: Sin aksė, y . ed. k. ul ydas, Vilnius:
mokslas.
si au as Vy au as 1969 [2019]: Veiksmažodinis a inys daba inėje lie u-
ių kalboje, šiauliai: Li e a [Biblio heca ac o um humani a ico um uni e si a-
is Saulensis 18].
si au as Vy au as 1972: dėl de inimo są okos. – Kalbo y a 24(1), 108–110.
si au as Vy au as 1976a: dėl eiksnio i a inio san ykių. – Kalbo y a
27(1), 78–80.
si au as Vy au as 1976b: Sakinio dalys. P oblema ika, pag indinės są-
okos, šiauliai: šiaulių k. P eikšo pedagoginis ins i u as.
si au as Vy au as 1978: Pag indinių sakinio dalių de inimas (Vien isinio
sakinio g ama inės s uk ū os analizė), Vilnius: Lie u os s aukš ojo i
specialiojo idu inio mokslo minis e ijos Leidybinė edakcinė a yba.
si au as Vy au as 1981: Sakinio dalys. P oblema ika, pag indinės są okos,
kaunas: š iesa.
si au as Vy au as, g enda Česys 1988: Lie u ių kalbos sin aksė,
Vilnius: mokslas.
Vaskelai ė amunė 2009: Sin aksinių yšių modeliai lie u ių kalbos sin-
aksėje: humani a inių mokslų dak a o dise acija, Vilnius: Lie u ių kalbos
ins i u as, Vy au o didžiojo uni e si e as.
žiugžda Juozas 1945: Lie u ių kalbos g ama ika. II dalis: Sin aksė. P ogim-
nazijoms i gimnazijoms, kaunas: Vals ybinė pedagoginės li e a ū os leidykla.
žiugžda Juozas 1954: Lie u ių kalbos g ama ika. II dalis: Sin aksė. Vidu-
inėms mokykloms, 8asis leidimas, kaunas: Vals ybinė pedagoginės li e a
ū os leidykla.
žiugžda Juozas 1960: Lie u ių kalbos g ama ika. II dalis: Sin aksė, 14as
leidimas, kaunas: Vals ybinė pedagoginės li e a ū os leidykla.
ecebida 2022 03 20
Adop ado 2022 10 17