scieee Open visual document viewer

Prijungiamasis ryšys sovietų okupacijos laikų lietuvių sintaksės darbuose

Artūras Judžentis

Abstract

Straipsnyje apžvelgiama, kaip sovietų okupacijos laikais, maždaug nuo XX a. vidurio iki 9-ojo dešimtmečio galo, lietuvių sintaksės darbuose aprašomi prijungimo būdai. Pradedama nuo Juozo Žiugždos Lietuvių kalbos gramatikos (1945), o baigiama Vytauto Sirtauto ir Česio Grendos vadovėliu aukštosioms mokykloms Lietuvių kalbos sintaksė (1988). Nagrinėjamos prijungimo būdų sampratos, apibrėžimai ir jų taikymas aprašant žodžių tarpusavio santykius, žodžių junginius, apibūdinant sakinio dalis.

Full text

A ū As Judžen is. Ajougamosis ligação so ie as ocupação emposos Li uãos sin aksês abalhos 133 A ū As Judžen is Academia de Ciências da Li uânia V uble skių biblio eka doi.o g/10.35321/bkalba.2022.95.08 P iJungiAmAsis ligação soVie as okuPAciJos LAikų Li uViu sin Aksės dA buose esminiAi pala asAi: p ijungimas, de inação, ges ão, šliejimas, Vy au as Am b azas, Jonas balke ičius, P anas gailiūnas, Česma dumašiū ė, Zelys g enda, b onius kalinauskas, Vi as Labu is, Vy au as si a žiu as, Juozas. Ano AciJA a igo esumi -se-á, como so ias okupação empos, ap oximadamen e a pa i do XX a. meados a é o 9o dezmecio inal, abalhos de sin aksês Li uãs desc ibiam p ijun gimo modos. Começando a pa i Juozo žiugždas Lie u ių kalbos g ama ikos (1945), e e minando Vy au o si au o e Česio g endos ado ėliu al as escolas pa a Lie u ių kalbos sin aksė (1988). examinadas p ijungimo modos de concei os, api b ėžimas e seu aplicação desc e endo pala as de elacionamen o mú uo, pala as conjun os, desc e endo pa e da ase. Abs Ac he a icle analyzes, how he ypes o syn ac ic ela ions a e desc ibed in he wo ks on Li huanian syn ax, du ing he so ie occupa ion, du ing he yea s be ween he middle o he 20 h cen u y an he end o eigh ies. he in es iga ion opens wi h he G amma o he Li huanian language (1945) by Juozas žiugžda and ends wi h manual o highe schools Syn ax o he Li huanian language (1988) by Vy au as si au as and Česys g enda. he concep and de ini ion o subo dina ion ypes and hei applica ion when desc ibing ela ions be ween wo ds, wo d g oups and sen ence pa s a e aken in o accoun . ĮVAdAs es e esumo con inua-se a in es igação da desc ição de ligações sin aksá ias linguo y a li uanos, iniciada anks esnėmis au o iaus publicações: Sin aksinis eiksno e na a ino conexão: concep ua os kai a (Judžen is 2020) e P ijungiamasis conexão em abalhos de sin aksés li uãos (XX a pi moji pusė) (Judžen is 2021). 134 bend inė kALbA | 95 isnag inėjus XX a. p imei a me ade abalhos de sin akses li uanas, es abeleceu-se que nelas se ala apenas sob e duas p ijungimen o espécies de inação e con ole, embo a mui as ezes elas ainda não sejam suben endidas como p ijungimen o (ou pe enimen o) a mai nos (Judžen is 2021). de inação minimas em odos os abalhos da sin aksês li uãs daquele pe íodo, nelas ala-se sob e ação e a inho de inação, pažy minio de inação com sinalimuoju pala a. Con amação a amen e quando pe cebe-se como sin ác ico elacionamen o. ele ge almen e ou absolu amen e não menção, ou menciona-se apenas alando sob e espécies suplemen á ias. pe íodo conside ado ca ac e iza-se po elações sin ác icas não sepa a em de suas aiškos mo ologicas (de inama gimine, asmeniu, skaičiumi; aldomi links niai). além disso, especialmen e no caso de con ole, sin aksinė pala as o yšio p igin is neski iama do seu undamen o semân ico (linksniai são exigujami). nes e a igo, explicando, como se o mou ainda e ago a ebe y aujan e de ês p ijunimo a mainos ha monização, con ole e šliejimo sis ema, espelham-se signi ica i esni a igos da occupação so ié ica, li os escola es e supe io es das escolas, monog a ias e g ama icas acadêmicas. P a dedama a pa i Juozo žiugždas Lie u ių kalbos g ama ikos (1945), e e mina-se Vy au o si au o e Česio g endos ado ėliu al as escolas pa a Lie u ių kalbos sin aksė (1988). so ie os sąjungai ocupa os Li uânia e a mui os dos li uãos kalbininkų pa si aukus pa a Occiden us, Li uães kalbo y a, como e oda a nação, sob e i eu du kius empos. Os es an es cien is as i e am a adap a -se às okupacinių i eni mo e pensamen o condições, à no a ideologia disposições. neilgaius, li e ians sin aksės mokslui ambém e e adap a -se à usų kalbos sin aksės eiškinių desc ição e explicação de o dem. Pa adoxal, po ém nep i ou idas Li uans sin aksės ciência adições na ocupada na Li uânia pa laikė e assim es e ensino como i ação mokykloje p a ęsė um dos ideólogos do egime ocupa cinio J. žiugžda. P o eguiu ce ca de dois dezmeios, que os Li uães alo y a pe misse usos kalbininkų de inições sin aksinių elícios e desi s imen o. es e abalho começou o seu bene b onius kalinauskas, po ém pa a as escolas secundá ias o adap ou P anas gailiūnas, e pa a al assias Jonas balke ičius. assim dos albo Li uãos y oje do sé imo décmecio meadosie adqualuiu ina is sin aksinių ligamen os desi s amen o. Pa ece-se que b. kalinauskas, baseando-se p incipalmen e ussos kal bininkų abalhos, Li uães kalbo y oje se á изga sinęs e pala as de conjunções y imo bem desc ição di eção. Mais a de a omou e p incipalmen e desen ol eu Vi as Labu is e acadêmicas A ū As Judžen is. P ijungiam-se ligação so ié icas ocupação empos de Li uães sin aksês abalhos em 135 pa XX a. galo. ou a sin axe de pesquisas e desc ição di eção, ado ada de não pe encen es Li uânia empos, pa e do enunciado. Jã oi pos e io men e desen ol ido p incipalmen e Vy au as si au as. pa es do enunciado examinadas, po eles língua li ú ias dispu ijamasi a é šiol. g amá icas da língua li uãs. es e ema oi i o a é sin aksiniai ligações au o iaus pe cebidos como seman inais elações be si emian is sin aksės ní el eiškinys, ge almen e eiškiamas mo ologi nėmis o mas. dis inguem duas econjun o de e anche con ole (komple men a im) e ca ac e ização (modi icação). Go e nimo chama-se al ligação sin ác ica, quando uma pala a po causa do signi icado exige ou a pala a. al conexão, quando nem signi icância, nem pon o de is a sin aksês joks complemen o à pala a não é essencial, po ém ele com aquela pala a sin aksialmen e é elacionado, chamado de desc ū dinimu. sin axisnios yšius sugges lau es i amen e sepa dos seus g ama icas aiškos. dis inguem duas ais espécies aiškos aleg ia o ma de escolha e de ini mas. No p imei o caso, a o ma do dependomio pala a esquece-se de aco do ma g indino pala a sin ác icas e seman ines p op iedades. Segundo caso, uma o ma de pala a se escolenkama de aco do mo ologicos de ou o, seman icamen e ligado, pala a. O esumo obje i o paiscko i uns dos p incipais XX a. sin akses li uãs concei os de i akos, pasiciona , como susida é ainda e ago a ebe y aujan i sin ak sinių ligações noção. exsikêlus al obje i o, em si mesmo cla i ica e a e as: desc e e cada sin aksês eikalo a ibuídos sin aksinius yšius, compa a i eles com desc i omasi anks esniuose (pe imamumo em elação) e ėlesniuo se (po en e e ei o) abalhos, em yškin i numan eo inių kilmę pag indų. ambém o ima pai a , como XX a. meadosje línguao y a li a ians sekėsi a ibui seman icas, sin aksés e mo ologias desc ição bei nag inėjimo ní eis. mé odos de abalho habi uais a abalhos de semelhan e na u eza. em p imei o luga sepa adamen e abo da-se cada um dos esumé eis abalhos, depois disso ele é compa ado com cedo esnias e mais a deis abalhos, com o obje i o de e mina seu luga no desen ol imen o da eo ia sin aksês, inalmen e me amo-se gene essis olho em abalhos do pe íodo in es iga i o, dis inguiam-se ca ac e ís icas do desen ol imen o sin aksís ica da men e, eó icos undamen os cai os polinkas. a igo, sem in odução, cons i ui es as seções: Nep iklausomas Lie u os sin aksės mokslo adições ąsa e usiškojo sin aksinių yšių ski s ymo pe ėmimas, Sin aksiniai yšiai kaip žodžių junginių suda omasis pama as i Sin aksiniai yšiai kaip sakinio dalių sa ybė. e mina-se summend inho a igo. 136 bend inė kALbA | 95 1.neP ikLAusomas Lie uVos sin Aksės moksLo AdiciJų sA e usiško sin JoAksinių yšių ski s ymo Pe ėmimAs escolas des inadas Juozo žiugždos Lie u ių kalbos g ama icos 1945 m. edição sin aksiniai (ou pala as) as elações ha monização e ges ão desc i i em alguns luga es. e dade, ligações sin aksiniais eles não chamam, conside am-se se man inių pala as modos de exp essškos de elações in e io. sob e a ha monização ala-se no chí culo Fundamen ais ha monização de pa es da ase (žiugžda 1945: 1415). Nele di o, que g ynasis a inys ou sudu inio e su es inio a inho junção com eiksniu, exp ess eikš u a dininko linksniu, de inama asmeniu e skaičiumi. sem isso, nomininė compu inio pa e do con o com al ac o combinada núme o e aleg niu, po ém kinine eles podem se e nãoo deni i, exemplo., Ša ka paukš is. é impo an e que a combinação da pa e nomina i a do con o com agen e não se dis ingue em nada do pu o con o ou sum es ino e sudu ino junção do con o com agen e. Sob e o go e no esc e e-se no chancel Modo de go e no Žodžių (žiugžda 1945: 1920). P endama a pa i do a o de que mui as pala as go e nam não um aleg niji, po ém den e aqueles domínios galinho domínio é o mais impo an e, po an o al domínio é chamado di e o. Ele é [V]isualmen e necessá io pelo que que o ação da pala a semnia sem galininko semp e se á como nebaig inė, neaiški. ou os aleg nių domínio é chamado secundá io. Ele é [n]e semp e indispensá el po que que o sen ido do a omazodia e sem menė ųes linksnių, só com galininko suplemen á io, pode se oda aiški, como baig inė. o con ole di e o do secundá io a ibui-se não de aco do aleg nio ma cação, e de aco do bū inumą. š ai būd a dis plnos di e amen e go e no kilmininką, palankus naudininką. e pequenos ações, e adje i os de con ole di e o pode e de odo não e em, [J]ie e sem suplemen o es i su icien emen e cla os. à ges ão indi e a chama-se p ielinksninis linksnių ges ão. A i a-se a a enção, que man i e pode e alguns daik a a džiai, nume a džiai, pa a eles necessa iamen e i a iniais. ejopas di isão de go e no oi li uãos sin aksês ciência no ícia. Jį omou a masus kalinauskas. Sob e alguma que seja a e cei a a mai nã das elações das pala as nes a g ama icana não ala-se. G amá ica da língua Li uânia 1954 m. ediçãoime J. žiugžda es endė ė e pe a kė sky elį sob e go e namen o. Incluiu em ele conhecimen os sob e pala as de yšius, de inação e nomeou Pala as elacioniação em sakinyje. Ha monização e ges ão (žiugžda 1954: 1617). Au o iaus opinho, o mas de pala as eiškiami seman iniai elações: pala as sakinyje ienus com ou os iša suas signi icação, e signi icações A ū As Judžen is. Ajujamosse ligação so ie as ocupação empos de Li u ians sin aksė abalhosas 137 elação sakinyje eiškiasi suas o mas. dis inguam-se duas a mainos de elações de pala as: jodžių sa i a pio elacionamen o modos são dois: pala as de de inação e pala as de ges ão. aigi, de inação e ges ão pe cokiam como pala as seman inių elações aiškos modos. Fo necidas essas manei as de inições. jo ização de pala as é al combinação de pala as san ykiação, onde uma pala a (būd a dis, skai a dis, į a dis, daly is) semp e ganha aquela o ma, que em ou a pala a (daik a a dis). além disso, econheceu mas e eiksmažodžių ( a inių) combinação com į a džiais (be ne daika a džiais) eiškiamais eiksniais. Mandamen o de pala as na ase é al sua san ykiação, quando uma pala a ganha aquela o m (linksnį), qual ou a pala a exige de aco do signi icado. Go e na podem açõesmajodžiai e alguns ad e bios. ambém como e em an e io es edições g ama icais dis ingue o con ole di e o, indi e o e indi e o. al di isão e desc ição de ligações sin aksicas ( iks liau, seman ines elações aiškos būdų) pe sis iu e em 1960 m. saíndoame edição des a g amá ica (plg. žiugžda 1960: 1618). des inadas aos p o esso es na imp ensa naqueles mesmos anos oi publicado B oniaus Kalinausko a igo Pala as e pala as do g upo sakinyje (1954), no qual encaminha-se sob e ês pala as de ligações a mains: de ização, con ole e p šlijimą. A úl ima a ai a dos li uanos é mencionada bene p imei a ez isso indica e o p óp io au o : Apie p išlijimą lie u ių kalbos g ama ikos ado a dios a é šiol não e a alado (kalinauskas 1954: 18). baseado ao lado des e ligamen o nomeamen o p šlijimas indicadou usišku a i ikmeniu p imykanije e pa usada li e a u a, pode-se pensa que ina is p ijungiamųjų ligamen os modelis em lie u ių kalbos sin aksės da bus oi pe meado do usų kalbo y os. . Vas kelai ė disse ação sob e modelos de sin aksinių yšių lie u ių kalbo y oje ge okai a sa gesnė: ela spėja, que usų kalbos sin aksės mokslas podia só pa em i e čio lie u ių kalbos žodžių yšių ipo sky imą (Vaskelai ė 2009: 69). de inimu b. kalinauskas conside a p esen e duas pala as g ama ical elaçãoia imą, quando aquelas pala as uma com a ou a são ha monizadas psmeniu, skaičiumi, links niu ou gimine (kalinauskas 1954: 18). a igo au o iaus (ou seus au o es e as) pe cokiama sin aksinė enominio p igim is žodžių g ama inis san y kia imas, ela ligajama com ce os mo ologinių o mų eikšmių sude ini mu. de lis adas ca ego ias e , que combinado, sua opinião, pode se não só ca ac e a dis com daik a a džiu, mas e eiksmažodis com daik a a džiu ou į a džiu. Go e nimen o a igo o au o chama al elação de pala as en e si, quando nuo de uma pala a pe ence ou a o ma de pala a (kalinauskas 1954: 18). como is o, na de inição ambém emiamasi mo ologine yšio aiška, sob e sin aksinea enominio na u i a į aqui ainda não alama. P išlijimo de inição 138 gene inė kALbA | 95 a igo não é ap esen ada, apenas lis am-se seus casos ( eiksmažodžio e aplin kybinių žodžių, sen inio pala as e į e p inių žodžių, k eipinių, jaus ukų, neigino elações), que, . Vaskelai ės opinião, mos a iam, que p išlijimu siekiama ap êp i aqueles pala as do sen inio, aos quais não econhecido conexão com ou as pala as (Vaskelai ė 2009: 69). mais de alhadamen e sin aksiniai ligações (chamados g ama inais) desc i os B oniaus Kalinausko a igo Ve odžių junginys kaip sin aksės objek as (1961). inicialmen e eles di idem-se em p ijungiamucios e conjungiamucios. pos e io men e p jungiam-se em ês espécies de inação, con olo e p šlijimą. De inim de pala as é conside ado daik a a džių, būd a džių, skai a džių, į a džių, p ijungimen o de pa icipan es à daik a a džių, onde p ijung asse a pala a adqui e ele p ijungusio o mas da pala a (kalinauskas 1961: 31). como ê, ala-se apenas sob e daik a a džių e būd a diškųjų pala as combinamen o. embo a mencionem es e ínculo elacionadas pala as, o p óp io ínculo é associado com suas mo ologine aiška (g a ma inais o mas). dis ingue-se a combinação comple a (quando se adqui em odas as o mas de pala a p ijungido) e a combinação incomple a (quando se adqui e apenas algumas o mas de pala a p ijungido). domínio de pala as é conside ado oks a dažodžių p ijungimen o à e bma pala as, ou os a dažodžių e alguns p e eiksmių, onde p ijung ois pala a adqui e ais o mas, quais exigų ele p ijungido pala a signi icado (kali nauskas 1961: 31). nes a de inição ambém emiamasi yšio siejamų peo džių da língua dalimis. yšio pobūdis é ansmi ido sua aiška, que é de e minada da pala a p incipal signi icado (e não ca ac e ís icas g ama icas). Fo mis c i alus ijus de iniçãoime ge okai pe pla us: con ole eiškiamas dependomojo da pala a linksniu, que é só uma das o ma deda i os. como e J. žiugždas g ama icas, dis ingue-se íopa manejo de pala as: di e o, secundá io e p elinksninis (ou indi e o). li e al do empo mas ais p dazodžių linksnių p ijungimen o, que go e nandoim pala apagal signi icado são necessa iamen e necessá ios, mais comuns, ge almen e us oja mi (kalinauskas 1961: 3132). di e amen e man idos podem se aleg nios do galinho, kilmininko, naudininko e įnagininko. alguns e bmajodijos podem di e amen e con ola dois aleg nios (pg.: pedi , pe gun a ). la e al aldy mas isso p ijungimen o desses a dažodžių linksnių, que àqueles go e nados pala as segundo o signi icado não é bū ini, são apenas second aeiliai (kalinauskas 1961: 32). es a de inição con adiz a au o a dada de domínio em ge al samp a ai: pois o domínio é a ibuído de aco do com o p incipal conjun o de pala as signi ica i as le an ada exigência, que a ende a o ma do dependom de pala a... abaixo lis am-se não zmai açõesmajodzes (p.: i caminho, lūž i obuoliais, gulė i A ū As Judžen is. Ajunham-se ligação so ié icos ocupação empos de Li uães sin aksês abalhos 139 ho as) e daik a a džių (p z.: dėdės pasaka, ugių sėjimas, mokslo žmogus, šilko ska elė; me gai ė š iesiomis kasomis) exemplos de con ole la e al. Pa galiau, p ielinksninis, ou indi ec o, domínio isso aleg nio domínio pe p ielinksnį. não adminis amen o de cons uções p ielinksninių, e nomeadamen e aleg nių adminis amen o pe medipininką p ielinksnį. embo a econheça-se que o go e nado pala a aleg nis depende do p elinksnio... b. kalinausko a igo pa ap esen a um in e essan e chy el sob e p elinksnino e nep ielinksnino elações de go e no, no qual pa odiada, que algumas pala as podem se mandomi e um, e ou o modo, exemplo.: mo e de ame e mo e de ome. pala as apšlijimu chama-se somen e po ligações semân icas baseadas, com o ma de mudança não liguês manei a de pala as p ijungimo (kalinauskas 1961: 34). Apib ėži mas coloca dú idas de ido des a ligação a maina na u eza sin ác ica. a ibui-se plenos e pa cial p šlijimas. Pilnu iniu p išlijim conside am-se ais casos, quando nekai omi ou kai omi pala as explicam apenas uma pala a sen encial. pa cial p išli jim chama-se al jodžių in e io elaçãoção, onde o mesmo pala a de uma pala a é dominado ou com ele ha monizado, e à ou a pala a p šlijęs (kalinauskas 1961: 34). Fo necem-se os seguin es exemplos: Ka ė a ikėlusi apsiž algė; Gand as pa lėkė di e ido; P óximo angos šiapus slenksčio es á de pé a mãe. ma y i, que isso, o que b. kalinauskas chama de pa cial p išlijimu, mais a de la os albo y oje oi conside ada simplesmen e šliejimu (um dos d igubų ou d ilypių a ininio pažyminio sin aksinių yšių) ou seman iniais ikslinimo ( ikslinamosios aplinkybės) elações, e do pa il p išlijimo concep o abandonada. a igo segue a discu i a conjunção de pala as ligação, pelo qual elacionados lygia eisiai sindicio memb os (kalinauskas 1961: 35). emos que mesmo api b ėžime pa a o e inys de usų língua. Alguns anos depois apa eceu no a igo de B oniaus Kalinausko Pala as e pala as conjuniniai sakinyje (1963) ambém são dis inguidos ês p ijungi mo modos: ha monização, domínio e p šliejimen o (kalinauskas 1963 5: Suas dispo e de ini -se, o au o epe ia suas de inições a igo an e io e em essencial seka e dokijos galkinosFedo uk pa eng a usų kalbos g ama ika (So emennyj usskij jazyk. Sin aksis, mosk a, 1957, § 3). de inimo como e no a igo an e io é conside ado só a ce as pa es da linguagem peculia p ijungimen o a daik a a džių, quando p ijung ais pala a adqui e ele p ijungido pala a o mą, e dis ingue-se o comple o e impe ec o de pala as combininação (kalinausk 1963: 5). neminação de ma e dio de i nimas com accionio indoancio daik a a džiu. A de inição de ges ão ambém coincide com a dada no a igo an e io (kalinauskas 1963: 6). Go e na , b. kalinausko opinião, pode não só eiksmažodžiai, mas e naqueles mesmos anos saídaame Zelmos dumašiū ės a igo Po pa es do enunciado e suas elações mú uas (1963) desc úbendo pa e do enunciado conside a-se e em suas sin axinais yšius. Juos 140 bend inė kALbA | 95 a dažodžiai e alguns p ie eiksmiai. a ibui-se di e o e ne iesio ginis (i. y. p ielinksninis) domínio. como e , não deixou dú idas kėlusio de con ole la e al, isoli o no a igo p ecocei. Apib ėžian apšliejimen o, ambém segama an e io an e io a igo e apš liejimo conside ado e apenas semân icas elações baseados , com o mų kai a nesusijęs pala as p ijungimas. P išliejami pode se não só nekai omi, mas e kai omi pala as, só jie sua o ma nekeičia, i. i. sua o ma do p išliejimo não depende. ambém se dis inguem dois modos de adšlie jimo: o o al e o pa cial (kalinauskas 1963: 9). ce s ydinando, au o ė ėmėsi chekų cien is as (p z., P. m azeko) abalhosis. dis inguem-se ês p incipais eikšmi nių pa es da ase ipos de elação: p edikacija, de e minacija e koo dina cija (dumašiū ė 1963: 237248). coo denação au o ė elaciona com sujungiama essais elações, e p edikação e de e minação com p ijungiamaisiais. P edi kação conside am p edika o (na inio) elações com o agen e (dumašiū ė 1963: 242), e de e minacija ab angendo objec inos (supildinio), a ibu inos (pazy minio) e ambien ais elações (dumašiū ė 1963: 242243). de e mina cia casos uma pa e da ase logiamen e eng andecia alguma ou a pa e da ase (um e bo ou a pala a) e desse modo o ma ce os conjun os de pala as (dumašiū ė 1963: 243). ê-se que as elações signi ica i as cla amen e não se dis inguem dos sin aksinių, elas plunjam em uma (plg. de e minação de inição). sin aksinius yšius Z. dumašiū ė di i s o segundo mo ologinha aišką. Vie ni, suas pala as dizendo, sin aksiniai pala as elações ( aldimas e de inação) eiškiami pe enomųjų pala as mo ologine o ma, elas exigem pag in dinis pala a. ou os (šliejimas) nãoiškiami. šliejimo baseia-se apenas pala as se man iniu elaçãou (p iklausomasis pala a elacionada com o p incipal só signi icadome), e sua o ma mo ologinė sin axiano yšio não signi ica, lieka isai lais a (du mašiū ė 1963: 243). aigi, aiška mo ologine o ma do dependomio é o p incipal undamen o des e dis in o de sinaksinių ela ó ios. Au o ė az conclusão: <...> a condicionalidade da o ma mo ológica de quaisque pala as indica apenas ce as elações sin ác icas [con amen o e de iação A. J.] e po isso não pode se conside ado c i é io de odas as elações sin ác icas (dumašiū ė 1963: 243). aigi, au o ė sin aksiniais conside a e ais pala as yšius, que meios de mo ologia não são eiškiamos, baseia-se apenas semân icas pala as elações. na mesma época saído da pa a as escolas supe io es Jono Balke ičiaus Daba inės lie u ių kalbos sin aksėje (1963) ês pala as p i A ū As Judžen is. P ijungiamasse ligação so ie as okupação emposas Li u ians sin aksė abalhos em 141 modos de conexão sex am simila men e como b. kalinausko abalhos. como com a o ma mo ologine do dependomio desusijęs de ine-se apêlijamen o, mesmo e o e mo é o mesmo: žodžių apêlijimen o é só loginiais elacionamen os pa g įs as, com o mų kai a nesusijęs žodžių p ijungimo būdas (balke ičius 1963: 35). P išliejami pode se não só nekai omi, mas e kai omi pala as. e como b. kalinausko, dis ingue-se o al e pa cial apšliejimo (balke ičius 1963: 36). ha monização e con ole es ão elacionados com a mudança da o ma do dependomio. De aco do com aquela in e ace na u eza e é a ibuída coo denação do con ole. de inim de pala as chama-se oks aleg niuojančių žodžių <...> p ijungimen o à daik a a džių, onde p ijung asis pala a įgaina ele p ijungusio o ma da pala a (balke ičius 1963: 28). e , que de inimu J. balke ičius conside a só daik a a džių conexão com būd a diškaisiais pala as. como e b. kalinausko nos abalhos, dis ingue-se o al e pa cial combinação (balke ičius 1963: 28). domínio de pala as de ine-se como oks daik a a džių e ou os aleg niuo jamųjų pala as p ijungimen o a açõesmažodžių, a dažodžių e p ie eiksmių, onde p ijung asse a pala a įgaina al o ma (linksnį), segundo qual signi icado exige ele p ijungês pala a (balke ičius: 1963 29). isso só quan o e is ado b. kalinausko de inição. a exigência signi ica i a insepa a elmen e ligada com a o ma (linksnio) con ole. como J. žiugždos e b. kalinausko nos abalhos, dis inguem ês a mainos de con ole di e o, secundá io e p ielinksninis (balke ičius 1963: 29). secundá io domínio é p ijungimen o desses nome da pala a linksnių, que con olam à pala a segundo o signi icado não é necessa iamen e eika lingi (balke ičius 1963: 29). al domínio é ca ac e ís ico não só às ações de ge ma dji (p.ex.: Ten di bau ilgesnį laiką; Mokiniai sažia o a os ogų), mas ambém a coisas a a dji, que ao domínio secundá io jun am kilmininku ou įna gininkuamą eiški pažyminį (p.ex.: Sub aškėjo eg sausų šakelės; Bū ia osi y aiškais š en iis d abužiais). do con ole secundá io concei o he dada de an e io es b. kalinausko abalhos. e , que a base des a di isão é compos a. Em p imei o luga , o domínio baseia-se numa exigência semân ica (a pala a ge ida não é da pala a-cha e exigida). mo ológica da o ma do domínio é de e minada da pala a p incipal como e no caso de ha monização, só ela não copaçina (ben em pa e) com a o ma da pala a p incipal como caso de ha monização, mas é ob ida (pa enkama). e e cia lis adas con olam as pa es da língua das pala as (di ididas po signi icado e aišką). sin aksês da língua Lie u ių ciência ino ações inalmen e, passados dezmeciui desde sua publicação b. kalinausko a igo, o am ans e idas e em escolas secundá ias des inada à Juozo žiugždos Lie u ių kalbos g ama iką. Ela a nau jin a, po eco e a ajuda cod aau o į P aną Gailiūną. me acessí eis 148 gene inė kALbA | 95 pa es undamen ais da ase músuis conexão, az-se a conclusão de que [V]eiksnį não in enlu conside a apenas dependomoio (ou nep iklausomuoju) do con o ak an u (si au as, g enda 1988: 8586). 3.Sin AksiniAi yšiAi kAiP pala as de Junginių sudA omAsis PAmA As in e esse de pala as junginių ema em língua li a iansy ą okupacijos są lygomis eio p incipalmen e pe usų kalbo y ą. nomeadamen e de us língua g a ica abalhos des e a igo já esumid os b. kalinausko (1954, 1961 e 1963) a igosnias mui os concei os, e minos e classi icações oi pe kel a pa a Li u ians kalbo y ą. sin aksinais ligações nelas discu i como cons i uom sis pala as de undamen os de conjunções. conjun os de pala as b e emen e desc e eu e em ien isá ios e compos os Daba inės lie u ių kalbos sin aksėje (1963) su ski s ė J. balke ičius. B oniaus Kalinausko p epa oje mokomojoje p iemonėje Lie u ių kalbos žodžių junginių sin aksė (1972) ainda pa ikshin a klasi ikacija sin aksinių yšių. À desc ição de ligações sin aksá ias publicada em abalhos an e io es o au o ac escen ou olesnį da dis ibuição de con ole pagal seman iką, i. e. de aco do de pala a dominado seman inos laços com ele con olando com a pala a (kali nauskas 1972 3): com base nes e c i é io, o domínio é di ido em s i p ąjį, aqueles alguns dos quais a dažodžių linksniai ieni ou com p ielinksniais al den iniams pala as su gem de aco do com o signi icado são essenciais, habi uais, mais equen emen e usados, quando, po alus aldan į žodį, p incipalmen e associação com aquele linksniu ou p ielinksnine kons ukcija (kalinauskas 1972: 3) e silpnąjį, quando, po alus aldan į žodį, nebū emen e emkya kons ukcija asociacija s leismoniju ou p ielinksnie, y kai kai aldan wo ds linksniai o os p ielinksninijais ie nie jes bū inis, są an aeilės (kalinauskas 1972: 4). di isão em o eujoj e apnąjoj con ole baseia-se pala as seman inais elações e suas psi chologiniu pe cepção. apnosis con ole do pon o de is a de elações semân icas já não há con ole, po que dependomasse pala a não é exigido. dedica es a al dimo a maná p o a elmen e incen i ou exo icamen e semelhan e aiška, plg.: jaučiu asa ą e g ažu asa ą (galininkas no p imei o caso é g ama ical, e no segundo ju seman ino aleg nis). p esumi elmen e, pe cebendo in oduzido ino ação, au o p i deda no ação: cay alguns lingüis as nosso chamadoam o silpnąjį domínio conside am linksnių ou p elinksninių cons uções apšliegem, po que con olados pala as A ū As Judžen is. Acoplan á el ligação so ié icas ocupação empos das ob as de sin aksês li uanas 149 aqui já não esponde a pe gun as mais aleg as, e a ci cuns âncias ou ma ciniu ha e dingus ques ões (kalinauskas 1972: 4). isso indica que seman ino (sin ak sinis) e o malusis c i é ios de desag egamen o são desajus ados. uma ez escolh a a dispos a segundo semân ica, isso aldomoio pala a seman iniai elações com ele aldančiu pala a em odos os casos são semelhan es ( aldomasis pala a é aldomas) e dispos amen o nes e pag indo não é impossí el. sai i ų que ce os são aqueles cayá ios linguis as, que apnoio go e no casos conside a am schliejimu. P išliejimo noção e classi icação manualėly em quase não di e e do ap esen ado an e io men e saído no a igo (kalinauskas 1972: 4). aigi, ina io sinaksních ligações de cis ei io abalhos encon amos e a maio ia dos smulkesnių suas di e ências ( i mus e apnas, di e o e indi ec o con ole, o al e incompless combinação, comple o e pa cial p šliejimo), p o a elmen e pe mi i ia do us língų i os, mais a de nos abalhos so ii nios sin aksės kėlusių nemaža ginčų. ski s an sin aksinius yšius, b. kalinausko baseamasi á ios c i ios: eikšme, mo ologine aiška, p iklausymu daliai do idioma. isquila insolú el a apnoyo con ole (e em essencial, em ge al con ole) e p šliejimo p e ecimo p oblema, elacionado com ė mimusi signi icância lygmeniu. Vi o Labučio mokomosios p iemonės Žodžių junginių p oblemos (1976) capí ulo de Žodžių yšių eiškimo būdai dis inguidos já qua o pala as de yšių ipos: de inação, ges ão, šliejimas e o mų koo dina imas. como e , de inação e o mas coo denação V. Labu is conside a ski in gomi espécies de ligações sin aksá ias. Elas di e em p incipalmen e do sa a ankiškumu das ca ego ias ai komų das pala as ligadas ( u ima omeny, que de inamas a ib a diškųjų pala as ca ego ias são nesa a ankiškos, e co esponden es ca ego ias de e bmaodžų sa a ankiškos): žodžių de škas é a adap ação de o mabu es de pala as que êm nesa a ankiš às ou as o mas de pala as (Labu is 1976: 29), e [ž]odžių o mų koo dinacija é a possibilidade (mas não a necessidade) de pala as que êm ki ka ego ijas de pala as (Labu is 1976: 31). além disso, a pa i de inições ê-se que a ha monização é unila e al dependendis ligação, e o mų coo dinação abipusis. escliaus os indica que a coo denação de o mas é possí el, mas nebū inas conexão sin ác ica. es a obse ações não à ha monização, só disse-se que [d]e inização não é in ei amen e o mas supanašinimas, mas só escolha de aco do daik a a diškojo pala a o mas (Labu is 1976: 29). V. Labučio bem zaciuop as condiginis de inimo pobūdis, embo a só saki nyje e ec uado aidmens pon o de is a: de inimas pa odo, com o qual o ma pala a būd a diškais e bos, mas nada não diz sob e yšio con inio: de inama ais mesmos anos isėjusiame sin aksei des inado ao e cei o omo da g ama ikos do 150 bend inė kALbA | 95 sis a pala a pode se pažyminys, nominė pa e do con o e a é ci cuns ância (La bu is 1976: 29). coo denação de o mas de pala as dis inguem duas a aias: não só a iniu e na a in co en es pala as, mas e apoziciniu ligsiu elacionadas o mäo de daik a a dzes coo denação (Labu is 1976: 31). A de inição do domínio di e e mas pouco di e en e das de inições, ap esen adas ou os au o esí: žodžių al dymas é a escolha de uma pala a daik a a diškojo a ce a sin axine e seman ina unção de aco do com ou a pala a ou algum ou o elemen o seman ínio (Labu is 1976: 33). só sin ác ico e semân ico žo džių elacionamen o bem dis inguido do seu signi icado o ma mais eliz. pouco dis ingue si e shliejimo de inição: šliejimas de pala as é uma manei a de elações de pala as, onde a elação mos a apenas ligamųjų pala as signi icâncias, sem ajuda nenhuma o ma (Labu is 1976: 37). idioma Lie u ių (1976), edaguo ame kazio Vy ydo, ul au o Amb azo e Ad Valeckienė, sin aksiniai yšiai ambém são a ados no depa amen o de combinações, como seus esminėji. smulkesnês suas espécies abo damadas examinando p ijungiamuosius conjun os de pala as. in odu nê pala as de junginiai seção pa e Sin aksiniai pala as de junginiai esc e eu A. Va leckienė. dis inguamas (caos esc e a, ge almen e) ês p ijungiá eis pala as de conjun os sin aksicos a mainos: de inação, maneio e šliejima. A sua classi icação issencialmen e depende da p incipal [zodžių jungio] dėmen leksinių bei g ama inių peculia idades (Lkg 1976: 11). de inação de ine-se, com base da o ma do dependomio pala a pa iniu coincidência com a pala a p incipal: de inimu chama-se p iside imen o da o ma do dependomio dėmens à o ma do p incipal dėmens. mé odo de combinação jun a-se ais pala as que êm as mesmas ca ego ias g ama icais: giminę, núme os e aleg niej (Lkg 1976: 11). ala-se e sob e dois daik a nomes de de inação: de inimo manei a o mam-se conjuniniai de dois daik a a dzes, exemplo.: esc i o a Žemai ė, sūnus Pe as. Eles combinam aleg niu, núme oum, mui as e kinem. Vis po econhecido daik a a dzes da combinação peculia idade: ačiau dois daik a a dzes da combinação é osu į di e en e, negu būd a džio da combinação com daik a a džiu. dois ha moniza doik a o zii só no seu signi icado um é subo dinuado ou o, e sin aksialmen e, pode-se dize , não pe encem, mas ko e liuoja um com o ou o: eles podem em al mesmo posição e um sem o ou o, plg. : Sūnus Pe as a endeu e Sūnus a endeu, Pe as a endeu. po isso a elação de dois coisas ha monizadas come dões às ezes é chamada de co eliação e é mais p óxima sujunimui, do que p ijungimui (Lkg 1976: 11). Aqui dú idas c ia signi icminė daik a a džių subo dinação, an o mais que e sua e e encija (žymimas dalykas) é a A ū As Judžen is. P ijungiam-se ligação so ie as ocupação empos de Li uães sin aksês abalhosas 151 mesma. no ní el de signi icação o mesmo obje o de di e en es i ek a o zes nomea mas de di e en es aspec os (giminys ês e e ência de elação e lhe a ibuído só inis nome). pode-se adi inha que e e en ão segundo a elação de pa en ess és (sūnų) aibé em elação ao alan e é meno do que o co esponden e e dadei o nome chamados (no s mais eqüen e, pe haps, ao con á io ica). No en an o nes e caso e i ica is nome, a indica, ma ca não odos os possí eis po ele in i ulados e e en us, mas só ais, que elacionados com alado , aigi pa ikslina p imei oho daik a a džio e e ência. Anaxi co elação inspecia-se en e não-imimimais há nomes algo, quem é e k . (kažkas s e imas) e ca ac e a džių y iškosios giminės o mų bei nea pib ėžiamųjų į a džių kas, kažkas, kažin kas, kas, iskas, šis as e k . (kažkas nauja, kažką nauja) nomininko bei galininko i be be giminės būd a džių: būdjamis só seman iicamen e é subo dinuo o a não-imima į a dži. Ele mais sucock e ina ao nome o que signi ica ao concei o mais amplo. sin aksiicamen e es a espécie conjun os būd a dis é quase an o ão sa a ankiškas, como daik a a dis. Ele aqui é pa ecido em sudaik a a dėjusį būd a dį (Lkg 1976: 1112). po causa seman ís ica subo dinação aqui, pa ece, klys ama. Junginiai algo es anim e algo no a em elação ao signi icado suscep í el, aí e pag in dinis memb o, ma y, é um a ibu ido da conc e a signi icação, e não inde inėž es signi icações (i e e ências) in ou ido. à união sin ác ica, pa ece que se opõem elações sin ác icas de con ole e schleição (ca u omados). Os úl imos êm em comum isso, que eles dau geliu casos ajuda a sepa a pe enomojo dėmen o ma. ma agem mui as ezes é conside ada al ligação, quando ao p incipal es imen o jun a-se ne ie sioginis de i ik a a dzes aleg nis ou p elinksninė kons ukcija, e šliejim al ligação, quando ao p incipal es imen o jun a-se nelinksniuojamoji o ma (Lkg 1976: 12). No en an o, en a iza-se que p iklausomojo dėmens mo ologinė o ma não semp e ajuda p ecisamen e a dis ingui pala as sin aksinius yšius. Po exemplo, es e y ą lijo e es e y lijo signi ica os mesmos elacionamen os sin ác icos, e dependomo de dėmens o ma mo ológica di e en e. o mesmo po que o do mi e que o do mi (Lkg 1976: 12). Aqui emos polinkį al dymą do šliejimo pa a apenas de aco do de dependomoio pala a pa idalą, po ém al base de di isão au o ė negaigiam. a pa i dadas exemplos escla ece-se que p o a elmen e mais impo an es são conside adas as signi ica i as elações de pala as do conjun i o. A ges ão de ine-se como ligação, quando o p incipal demem exige ce a o ma de demem dependen e (p dependomasse demem o malmen e es á de inido do p incipal demem) (Lkg 1976: 12). e que de inezimo baseado é omado o malus pe encimen o ou o ma da pala a p iklau symas, i. i. al pe encimen o, que é ma cado da o ma da pala a linksniu schliegim 152 bend inė kALbA | 95 ou p ielinksnine aze. A p óp ia pe ença aqui, pa ece se pe cebida sin ak siškai, e não seman iškai ( yšys dis inguido pala as de junginių sky iuje). De aco do com a o ça de con ole ou da signi icância dependen e bū inumą dis inguem-se necessá io (ou o eus) e não necessá io (ou apnas) con ole (Lkg 1976: 12). a čiau de imedia o indica-se, que seus limi es ne yškios, semp e há casos pe einamųjų. apnai con olamos açõesmaodzes leksinei signi icadomei apildy i necessa iamen e conc e iei aleg niai, quan idade, exclusy imą, compa igimą e k . eiškiančios p ielinks ninės azės (Lkg 1976: 13). nes e caso g ama icane, como e b. kalinausko abalhos, nuei a ydingu keliu, pasidua a o malios aiškos (linksnių) į aigai. ala-se ambém de complexo, ou g adual, domínio, quando jun a a p esença mais eliz ao e bo e so como condiciona ou a mais eliz p esença ao mesmo e bo e so, ex., d ožia lazdą pa a c iança (Lkg 1976: 1314). isso é e ada in e p e ação sin aksinių ligações e suas aiškos in e p e ação: ambos daik a a džiai seman iicamen e e sin aksiquemen dependem do accionmajo adio, e suas aiška ie na de ou a nep iklauso. chamada ligação, quando p iklausomosis dėmuo jun a-se ao p incipal, do úl imo não eque ido; ele é o malmen e inde inido, só logiš quando ligado a um p incipal dėmeniu (Lkg 1976: 12). Apib ėžian emia masi não só o malia sin aksinio yšio aiška, mas e seman ine (logine) compoinho dėmenų sąsaja. isso pa a a de inição des e yšio é no a. 4. AbieJų k yPČių suLieJimo AP Aiškos p incipalmen e esc i o pelos cien is as do Ins i u o de Lí u ias e Li e a u a e V. Amb azo edaguo o na uni a omėje lie u ių kalbos g ama ikoje usų kalba G amma ika li o skogo jazyka (1985) luga mui a mais a enção é dedicada a desc e e conjunções de pala as, po ém nela é dedicada, especialmen e ap a shan is uni ino sanda ino, e sanda ino pa imes. g ama icale dis ing nes a mos ês emaços sin aksíní: p ijungima, in e conhecia e sujunção (gLJ 1985: 417). De aco do sin ác ico yšio ipoá suski s y i e pala as conjuniniai. P ijungimo a mainas a ibuídas p ijungiciais junções depa amen o. de inimo chama-se a econciliação (upodoblenie) da o ma na io do compos o dependen e com a o ma na io p incipal (gLJ 1985: 422). Pd êlio koo di nação com a pala a p incipal é conside ada uma especial a iada de ha monização, ambém e não-namimųjis in oduzções elação com a iškosios ou nieka osios giminės bū d a džiais e pa icipan es (gLJ 1985: 422). Conside a-se ge enciamen o a escolha de uma o ma kai omóide de uma pala a dependen e di e en e do que a p óp ia g indinho, a ese olhando pa a as p op iedades léxicas e g ama icais da pala a base (gLJ 1985: 422). A ū As Judžen is. P ijungiamasse ligação so ie as okupação empos de Li u ians sin aksė abalhos 153 dis inguido p ielinksninis e nep ielinksninis, o alussi e apnassi con ole. Con olimo é conside ado o e, quando exp essa essencial (žodžių a pusa io), e apnuoju nebū inąjį, ge almen e ad e bialinį, yšį (gLJ 1985: 422423). Valdom é conside ado e a ibu ó io kilminink, ex.: abalho homem, miško paukš is (gLJ 1985: 423). šliejimu chama-se p ijungiamojo sin axiño yšio a mai na, ne eiškiama dependomoio da pala a kai omosiomis o mas (gLJ 1985: 423). shliejimu ge almen e eiškiam ad e bialinhas seman inais elações. alguns a alguns eiksmajodjis ca ac e ís ico o eis šliejimo, exemplo.: começou a abalha , que o le , oi aqui, a odė g ažiai, elkis y iškai. ais conjun os de pala as exp essam obje i as e komple y inos elacionamen os semân icos (gLJ 1985: 424). No p og ama ó io V. Amb azo a igo Li uães da língua sen ini sin aksines e seman inas es u u as une ai (1986), p epa eng ame apibend i nan usiškos lie u ių kalbos g ama ica esc i osimo expe iência, apž elg i mais impo an e si sen inio sin aksines e seman ines sanda os dalykai. Į ade au o iaus mui o co e amen e en a izada, que nos abalhos dos pesquisado es sin aksės da língua li uânica ei kė ų es o ça -se o mais cla amen e de ini e um undamen o a ibui pelo menos as mais impo an es ca ego ias de o ma e semân ica ní eis (Amb azas 1986 4: po ém já e nes a ci ação is a a p incipal de iciência do a igo buscando pa ikslin i algumas essenciais li uãos kalbininkų usado sin aksės e semân ica concei os, a mesma sin aksinė kalbos sanda a cons an emen e con undida com mo ologiniu aiškos lygmeniu. Paci uo ame eiginio em ez de o mos ( . y. mo ologias) ní el au o iaus p o a elmen e u ė as omenyje sin aksės ní el ou sin aksė (caip e mo ologija) pe cebida como ní el de linguagem aiškos. V. Amb azas sin axinais ligamen os sob e udo di ide em p ijungiamucios, conjungiamucios e mú uo dependimen o, ou junções (Amb azas 1986: 7). Os úl imos di e em dos dois p imei os naquilo que são abipusiai. ípiskais casos jais eles exp essiam o mas coo d imo (Amb azas 1986: 7). o mais b ilhan e exemplo de al in e dependência es ando a união e bimo dial com daik a a dício ou ídolo a dininku (bū en !): es a o ma do subs an i o dependan e do e pequeno, po ém ela seu u no lemia o núme o do e bimo dial (Am b azas 1986: 7). e es e ou os exemplos baseados que êm ligação de in e ligação (a o ma de ação e ba i a e o na io do p da odinio que ai com o agen e, a o ma de ação e ba i a que ai se de pessoa e com ela sieja s a da odžių o mų, a é o nomeado em luga de nenan es nekai omų e bo odio o mų e a iniu ein eiksma odžių) são e iden e sin aksis de ligação de pe gun a e seu aiamen o mo ológico. V. Amb azo sabe que a ques ão de elações de in e dependência pode se esol ida de ou a o ma, ele esboça á ios modos de al solução (algumas delas impliquamen e indicam que é chamada bend inė kALbA | 95 sis abipusis ligação é 154 di e en es ní eis de), po ém escolhido lie u iškasis modo de solução do sujei o, po que abipusio memb os a na u eza sin ác ica da ligação é bas an e cla a (Amb azas 1986: 10). sin axe e mo ologia não dis inção dos ní eis ambém cla amen e is o e a pa i p ijungiamojo yšio dis ibuição. Seus (i. y. sin aksinio enominio) a mainos dis inguidas de aco do o maliąją (i. y. mo ologinou) aišką. em achados isso oi di o ainda mais cla amen e: sin aksiniai elações o malmen e ealizá eis de inimu e koo dina imu, con ole e schliejimu (Amb azas 1986: 35). saídai ų, que lis adas sin aksiniu a mações de ligações são mo ologiniai eiškiniai... aiškos pag undo dis inguem es adicionalinais apusios p ijungimo a mações: combinamen o, al dymas e šliejimas (Amb azas 1986: 7). de inim chama-se p ijung osios o mas de pala as adap ação a pa g indinea de aco do mo ológica ca ego ia (Amb azas 1986: 8). Já o p óp io api b ėžimo pala a adap ação neiš eiškia sin aksinio do signi icado do ipo. Api b a ima apa en emen e indica mo osin aksínio (i. i. mo ologicas o mas eiškiamo sin aksinės p igim ies) enómeno ca ác e , que nemkaip não pode se chamado pu nai sin aksiniu. sa a ankiškas g ama ines ca ego ias con endo daik a o dzes combinação, chamado koo dina im, V. Amb azo opinião, não de e se obs áculo ele conside a a um ce o combinação po ūšiu (Amb azas 1986: 8). Managemen chamado de p ijung ojo pala a o ma kai omas <...> escolha, dependen e da pala a p incipal conjunjão e g ama icales peculia idades (Amb azas 1986: 8). Vėlgi pala a escolha é kažin ou inka enómeno do sin ak sinei p igimčiai eikš i, po ém de iniçãoimu e nesiekiama ica -se sin aksės ly gmenyje d ąsiai einama in o mo ologiją ( e bio kai oma o ma), a si ela su sin akse suda ų ieną kalbos sanda os e sua nag inėjimo lygmenį. šliejim chama-se p ijungimen o, neiš eikš as pala as de kai ybinėmis leksijomis (Am b azas 1986: 8). nes a de inição os ní eis de mo ologia e sin axe dis inguem cla amen e. po ém ele nada passa a dize sob e sin ác ico des a ligação a maina na u eza. em que šliejimo di e e de nekai omých o mas de ação- e bo a sema io pe encimen o ligšio com o a ínio co ančiu eiksmažodžiu (gy en i paky ėjo)? ainda mais dú idas c ia a po ūšio de s ip ioio šliejimo. A ele a ibuem-se nepilna eikšmių açõesmažodžių e comuna ies elações: lio ėsi abalha , en žiau ol a i, posso algy i (Amb azas 1986: 9). em que sin ác ico dessas pala as o yšio pobūdis di e e de con ole (plg.: que o a ienês e que o algy i)? No en an o, es e a igo conseguiu (mo o)sin aksínio sen ínio ní el de análise sepa a do seman ino. po ém de inindo e dis i indo paças sin aksê concei os em mui os casos não conseguiu esg ina suas na u eza sin aksínas, o ní el sin aksê oi suplac ado com o ní el mo ologia. A ū As Judžen is. Ajougamosis ligação so ie as ocupação emposos Li uãos sin aksês abalhos 155 AP I B E N D R I N I M A S inicialmen e escola ina g ama ica e em condições de ocupação ęsė nep iklauso mos adição da sin aksês li uana e di idiu só dois p ijungiamojo yšio a mai nas de inação e con ole. Pa adoxalmen e, que es a adição oi con inuada so luga es ideólogo do egime ocupacinio J. žiugždas abalhos. desde 1964 m., quando J. žiugždai em ajuda eio abalhado no minis é io da educação P. gailiūnas, mo kyklai oi adap ado cien í icas g ama icas de usas kalbo y os já pe im as ina is p ijungiamojo yšio skaidymo modelis ha monização, manejo e šliejima. J. žiugždai pe ence às ês espécies de go e no di e o, indi e o e indi e o di isão, ambém mais p o a elmen e pe meado do usų kalbo y os. ina į usų kalbos p ijungiamojo yšio ski s ymo modelį 6uoju dešim mečiu i 7o dešim mečio p adžioje į lie u ių kalbo y ą pe kėlė i e miniją pa inko daugiausia b. kalinauskas. de ele ou di e amen e do usso língua es e modelo oi assumido e secundá ias escolas adap ou P. gailiūnas, e aukš osioms J. balke ičius (pas a asis al ez e pe la ių kalbo y ą). al p ungiamojo yšio desi amen o o nou-se lingüo y os Li uães sa as imi, na qual įsi o alinęs i eu odo o pe íodo de ocupação. es e modelo nas escolas e ciência lo abalhosos enca a y auza e a é ago a... b. kalinausko nos abalhos pela p imei a ez encon amos e mui os aos sin axis de ligações a manas de di e ências (plena e incomple a combinação, o e e apnasse manejo, plena e pa cial p ésliegamen o), ambém p o a elmen e pe mi i ia dos us g ama ica abalhos, cujos a amen o mais a de nos abalhos de sin akses li uanos nemažai de inie des a á ea g ama ica campo de conside ações. Ajujiam-se sin aksiniai ligações no pe íodo em ques ão desc i os em dois sen idos sin aksessa abalhos: desc úbendo pa e do ase, como uma das pa es do ase peculia idades (J. žiugždos, V. si au o nos abalhos), e examinando pala as conjun os, como sua sanda os base (b. kalinausko, J. balke ičiaus, V. Labučio, A. Valeckienės nos abalhos). só V. Amb azo oi mais cla o i uk a em 1985 m. isėjusioe lie u ių kalikoje bos g ama ica em ambas as di ecções suliejimo. Todo o pe íodo em conside ação as elações sin aksá ias não sepa a de elações seman íneas, especialmen e isso aci aizdu de inindo a elação de con ole. e só na mesma in e alo de empo no inal (no p og amá ico V. Amb azo a igo) oma a pe cebe es as de iciências de desc ição de ligações sin ác icas, p e e i a sepa a cla amen e sin aksinius e se man inius une os. No en an o sin ác ico ní el de julgamen o e con inua glau džiai sie as com mo ologiniu ( aiškos) ní eleni (de inama gimine, asmeniu, skaičiumi; aldomi linksniai), ambos eles conside ados pa i šiniais, aiškai p iski inais ní eis da linguagem. 156 bend inė kALbA | 95 de inação já no início do XX a. oi pe cebido como aplicação de o mas mo ologicas, i. i. como aiškos, e não semân ica ou sin aksės ní el eiškinys. Mais a de ele omou a chama e sin axinio p ijungimo yšio a mainą, nãoesigilinando em seman inos elacionos, que es e elacionamen o ansmi e. essencialmen e al plialypė inicialmen e em uma suplakan a semân ica e mo ologiją, e mais a de ainda e sin aksę seu concei o sob e i eu oda XX amžių, e em pa e dela aindabesilaikoma e hoje. Go e namen o ainda independen e na Li uânia e sua sin aksés ciência adi cias após gue a énsusias escola izadas J. žiugždos g amá icas de inido como pala as seman inis elaçãois. além disso, seman ínico des e yšio pobúdis suplak as com seu mo ologine aiška. al abo dagem mais a de oi complemen ada sin aksine des a yšio a mainos in e p e ação. Anks y uoju pe íodo de ocupação (a é mesmo acadêmica Li u ians língua g amá ica do e cei o omo da emissão 1976 m.) o con ole e de inação sie i com do usijos a ėjusiu in e essomėjimu pala as conjuninais como sua sanda os pama u. šliejimas Li uães alo y oje dis inguido (pi mą ka ą b. kalinausko) como meios mo ologijos ne eiškiamas seman inis, u bū e sin aksinis, pala as de conexão. en ão ele ėmėsi só aiška, i. i. sua não im, e aiškaus sin ak sinio con eúdo não inha. sin aksialmen e seu não oi possí el sepa a es i amen e nem do con ole (quando dependomasis pala a eiškiamas suplemen á io einančia nekai o mąja ly imi), nem do de ínio (quando nekai omoji ly is ai eiksniu) casos. Li e A ū A Amb azas Vy au as 1986: Lie u ių kalbos sakinio sin aksinės i seman inės s uk ū os iene ai. – Lie u ių kalbo y os klausimai 25: Lie u ių kalbos sin aksės y inėjimai, 4–44. balke ičius Jonas 1963: Daba inės lie u ių kalbos sin aksė, Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os leidykla. dumašiū ė Zelma 1963: dėl sakinio dalių i jų a pusa io san ykių. – Lie u os TSR MA da bai. A se ija 2(15), 237–248. gailiūnas P anas, žiugžda Juozas 1969: Lie u ių kalbos g ama ika. II dalis: Sin aksė, 2asis pa ais. leidimas, kaunas: š iesa. gLJ 1985: G amma ika li o skogo jazyka, y . ed. V. Amb azas, 1985: Vilnius: mokslas. Judžen is A ū as 2020: sin aksinis eiksnio i a inio yšys: samp a os kai a. – Bend inė kalba 93, 1–25. P ieiga in e ne e: h p://jou nals.lki.l / bend inekalba/index. Judžen is A ū as 2021: P ijungiamasis yšys lie u ių sin aksės da buo se (XX a pi moji pusė). – Bend inė kalba 94, 1–15. P ieiga in e ne e: h p:// jou nals.lki.l /bend inekalba/index. A ū As Judžen is. P ijungiamasis yšys so ie ų okupacijos laikų lie u ių sin aksės da buose 157 kalinauskas b onius 1954: žodis i žodžių g upės sakinyje. – Ta ybinė mokykla 2, 17–25. kalinauskas b onius 1961: žodžių junginys kaip sin aksės objek as. – Ta ybinė mokykla 5, 31–39. kalinauskas b onius 1963: žodžiai i žodžių junginiai sakinyje. – Kai ku ie g ama ikos i s ilis ikos klausimai, kaunas: Vals ybinė pedagoginės li e a ū os leidykla, 3–23. kalinauskas b onius 1972: Lie u ių kalbos žodžių junginių sin aksė: mo kymo p iemonė, Vilnius. Labu is Vi as 1976: Žodžių junginių p oblemos, Vilnius: Vilniaus als ybi nis uni e si e as. Lkg 1976: Lie u ių kalbos g ama ika 3: Sin aksė, y . ed. k. ul ydas, Vilnius: mokslas. si au as Vy au as 1969 [2019]: Veiksmažodinis a inys daba inėje lie u- ių kalboje, šiauliai: Li e a [Biblio heca ac o um humani a ico um uni e si a- is Saulensis 18]. si au as Vy au as 1972: dėl de inimo są okos. – Kalbo y a 24(1), 108–110. si au as Vy au as 1976a: dėl eiksnio i a inio san ykių. – Kalbo y a 27(1), 78–80. si au as Vy au as 1976b: Sakinio dalys. P oblema ika, pag indinės są- okos, šiauliai: šiaulių k. P eikšo pedagoginis ins i u as. si au as Vy au as 1978: Pag indinių sakinio dalių de inimas (Vien isinio sakinio g ama inės s uk ū os analizė), Vilnius: Lie u os s aukš ojo i specialiojo idu inio mokslo minis e ijos Leidybinė edakcinė a yba. si au as Vy au as 1981: Sakinio dalys. P oblema ika, pag indinės są okos, kaunas: š iesa. si au as Vy au as, g enda Česys 1988: Lie u ių kalbos sin aksė, Vilnius: mokslas. Vaskelai ė amunė 2009: Sin aksinių yšių modeliai lie u ių kalbos sin- aksėje: humani a inių mokslų dak a o dise acija, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, Vy au o didžiojo uni e si e as. žiugžda Juozas 1945: Lie u ių kalbos g ama ika. II dalis: Sin aksė. P ogim- nazijoms i gimnazijoms, kaunas: Vals ybinė pedagoginės li e a ū os leidykla. žiugžda Juozas 1954: Lie u ių kalbos g ama ika. II dalis: Sin aksė. Vidu- inėms mokykloms, 8asis leidimas, kaunas: Vals ybinė pedagoginės li e a ū os leidykla. žiugžda Juozas 1960: Lie u ių kalbos g ama ika. II dalis: Sin aksė, 14as leidimas, kaunas: Vals ybinė pedagoginės li e a ū os leidykla. ecebida 2022 03 20 Adop ado 2022 10 17