LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVII (1997)

LEKSIKOGRAFIJOS IR LEKSIKOLOGIJOS PROBLEMOS

Přehledy. Recenze. Poznámky

Názory. Recenze. Pozorování

Přehledy. Recenze. Poznámky

O PŘÍZVUKOVÁNÍ JEDNÉ SKUPINY SLOVES

Přízvukové normy ve slovnících někdy odmítají a obcházejí téměř všichni uživatelé spisovného jazyka. Jaké jsou příčiny? V čem je problém? Ve složitosti, v komplikovaném základu norem?

1. Kdysi se zkoušelo upravit odvozeniny s příponou -tuvas, aby se nemusela vyslovovat podoba puréntuvas, nýbrž purintùvas, tintuvai, ale tintùvas atd.).

2. Zvláště dnes jsou nereálné přízvukové normy tvarů sloves CC-ieti a jejich odvozených tvarů. Takových sloves je devět – jejich normy jsou následující:

a) líeti, líeja (nářečně lėja), líejo (nářečně lėjo) „lít vodu“

ríeti, ríeja (nářečně rėja), ríejo (nářečně rėjo)

skriéti, skriéja, skriėjo „letět“

žviéti, žviéja, žviėjo „lovit ryby“

Joms atliepia ir giminiškos formos lýti, rýti “prikaišioti, ėsti”, skrýti (žviéti tokios formos neturi). Išvestinės formos – neveikiamosios rūšies dalyviai irgi yra taip prisitaikę: nuríetas, -à, sužviétas, -à, aplíetas, -à.

b) Ostatní slovesa tohoto typu vykazují velkou rozkolísanost a úzus se ubírá zcela jiným směrem.

Ve slovnících je nejčastěji zaznamenáno gliéti, -ja, -jo, tzv. gliejáu, gliejái, gliejù, gliejì (v nářečích se tvar 3. osoby velmi liší: v přítomném čase glėja, glìena, v minulém čase glìne), LKŽ III 421. V některých nářečích se vyskytuje také glíeti End, tvar přizpůsobený čtyřem výše uvedeným slovesům (srov. také gl’íjau, zaznamenané v Girdiškė v roce 1964); podoba gliéti se uvádí také v DŽ₃. Uživatelé spisovného jazyka by tedy měli v některých tvarech přesouvat přízvuk na koncovku, ale tomu je nelze naučit; například nikdo nikdy neslyšel příčestí trpného rodu àpglìetas, -à, sùglìetas, -à. Tvary zaznamenané F. Sragisem àpgliejo, añgliejo, išgliejo jsou anachronismem v přízvukování slovesných tvarů – nic podobného se v celém slovesném systému nevyskytuje (nebyly snad zaměněny tvary se slovesem glìnti, glìna, glìne?).

Podobné je to i se slovesem griéti (LKŽ III 594–595, DŽ₃): griéti, griéja (grėja, griẽna), griéjo (grėjo, griñe, griẽne). Jsou zde smíšeny také tvary slovesa grìnti, -a, -ė (LKŽ III 612–613). Tvary griejáu, griejái jsou slyšet jen zřídka; například už LKŽ III 594 zaznamenává podobu atgriejái Ktk – to už je anomálie, takové přízvukování není možné. Příčestí nùgrietas, -à nelze zaslechnout (pouze nugrié-tas, -à Sug). Zmatek zde zřejmě způsobila tato dvě smíšená slovesa, jednotlivá

263

jejich tvary.

c) Forma uváděná ve všech slovnících a učebnicích je lėti, -ja, -jo „tavit, formovat“. Cirkumflexní kořen byl zaznamenán pouze na samém západě Žemaitska (LKŽ VII 444–445), zatímco všude jinde jen lėti. Archaiční nebo zcela nevysvětlitelné přízvukování předponových tvarů: nulėjo, sulėjo, prilėjo aj. (Není to snad z šòl’ėję ~ sulėję, pril’ėję ~ prilėję, kdy se dvojslabičné ėi slilo s j, a – ā > e (stejně jako – ē > e), nebo je za tím ještě něco jiného. Avšak i Žemaité říkají participia nul’ėję, pril’ėję, šol’ėję Krp, Akm, Ub, Eig, Trš, Rdn, nul’ī·c Vn, Grd, Krš aj. Většina území litevského jazyka tedy potvrzuje jako dobrou, správnou a pro spisovný jazyk vhodnou podobu lėti, -ja, -jo (srov. lýdyti „tuk, kov“, lydinys ^(3ª) aj.

d) Slovníky dlouho uváděly pouze podobu sieti, -ja, -jo (nářeční tvary es.l. siena, sėja, min. č. sėnė, sine, sėjo). Zdá se, že podle slovesa sýti, sýja, sýjo se v nářečích vyskytuje sieti, sėja, sėjo Rdn,Krš, Šts, Sd, Eig (LKŽ XII 533 nusisieti je mylný údaj!), Jdr, Vn, Jrb aj. Vyučovat mladé lidi podobám siejų, sieji, siejau, siejai, susietas, -à ^(3ᵇ), pasietas, -à ^(3ᵇ), namísto siejų, sieji, siejau, siejai, susietas, -à (3), pasietas, -à (3) aj., se příliš nedaří; neužívají je ani sami jazykovědci. Spojení sieti – sýti nese rysy archaického původu, proto je pochopitelné, že DŽ₃ uvádí jako druhou podobu i sieti, -ja, -jo pro spisovný jazyk. Mimochodem, některé zápisy siēt~ mohou být vlivem slovníků spisovného jazyka, převzatým z tradice. Také tvary Sieti se smísily s tvary slovesa siñti (sinti?), srov. participium pasintas Lš, Vs aj.).

e) Sloveso šliėti s cirkumflexním kořenem bylo po dlouhá léta normou spisovného jazyka. Jeho tvary šliėna, šlinė, šliėjo mohly vzniknout ze slovesa šliñti. Podle LKŽ XIV 1064–1067 bylo šliėti zaznamenáno hlavně v jednom či druhém východním a západním nářečí, zatímco šliėti u A. Jušky, J. Jablonského z Dkš a u jiných zapisovatelů z Šts, Rt, Kin, Prk, Ds, Bsg, Ar, Bb, Upt aj. Odtud přešly do spisovného jazyka podoby atšlėjėju, atšlėjau, atšlėjetas, -à (3), prišliėtas, -à, nikoli atšlėjų, prišliėjau, atšlėtas, -à (3ᵇ), prišlietas, -à (3ᵇ) aj. (srov. substantivum zaznamenané u Eigirdžių š’ļ’ėie-mûos pri v’īr’es’n’ū·ju | t’ī·ka kuo). Vnitřní vztahy mezi tvary šliėti umožnily autorům DŽ₃ navrhnout tuto podobu i pro spisovný jazyk (srov. však také tam uvedené podoby pri-šliėtos, su-šliėji! DŽ₃ 618).

Řada různých slovesných tvarů není přijímána spisovným jazykem, a to ani ve vědeckém či hovorovém jazyce samotných jazykovědců: například nórti, panorsti, panorstù, panorau, panorai, pànortas, pànota, užšinorta; atitòlti, atitolstù, atitolau, atitolai, nùtoltasi aj. (Takto by se měly přízvukovat tvary slovesa s cirkumflexním přízvukem.)

Při stanovení pravidel přízvukování spisovného jazyka je někdy třeba prozkoumat také historii určitých slov a celý systém jejich tvarů. Pak mohou vyjít najevo i skutečnosti týkající se stanovení a kodifikace norem, které kodifikátoři nepředvídali nebo které vznikly zcela náhodně.

Vytautas Vitkauskas

264

LITERATŪRA

DŽ– Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993.

LKŽ III, VII, XII, XIV – Lietuvių kalbos žodynas 3, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1956; 7: Mintis, 1966; 12: Mokslas, 1981; 14: Mokslas, 1986.

KARYBOS ŽODYNAS

Išleistas lietuviškas karybos žodynas (Smetona 1995). Čia noriu pateikti truputį žodyno priešistorės ir paliesti kelias problemas, su kuriomis susidūriau jį sudarinėdamas.

Lietuviškos karybos terminijos iki šiol į vieną vietą niekas nebuvo sudėjęs, nors mėginimų ir būta. Pirmasis bandymas – berods P.Rusecko parengtas ir 1919 m. išleistas “Lietuviškai-rusiškas ir rusiškai-lietuviškas karybos terminų žodynėlis”. Jis nedidukas, daug abejotinų arba šiuolaikinės kalbotyros požiūriu net visiškai neteiktinų dalykų. Vėliau, aišku, buvo rašomi statutai, įvairūs vadovai, žinynai, instrukcijos. Tačiau dabar jais nebegalima pasinaudoti, nes pasikeitusi ir ginkluotė, ir kariavimo būdai. Pagaliau juose atsispindėjo būtent to meto kalba – bendrinės kalbos kūrimosi meto kalba. Štai keletas pavyzdžių iš to meto artileristams parengto žodynėlio: vertikalusis įkirtimas – nasečka, rintė – vint, bryliai – zakrainy, šėstarnė – šesternia, Perkūno sidabras – gremučaja rtutj. Žinoma, čia buvo ir puikiai sukurtų, ypač bendrųjų techninių terminų, tačiau visa tai apie rusišką 1902 metų patranką, kuri visiškai nebeaktuali.

Prieš karą karybos terminija bene daugiausia domėjosi J.M.Laurinaitis, Krašto apsaugos ministerijos Terminologijos komisijos pirmininkas. Ketvirtajame dešimtmetyje Generalinio štabo kursuose dėstė ir išsamiau karybos terminiją studijavo A.Salys bei Pr.Skardžius. Viename iš savo straipsnių (Laurinaitis 1938) M.J.Laurinaitis teigia, kad rašomas didelis karinės kalbos žodynas, prie kurio, man atrodo, Pr.Skardžius su A.Saliu irgi turėjo prisidėti. Deja, žodyną baigti sutrukdė karas, rankraščiai dingo. Šio darbo nuotrupų galima rasti bendruosiuose žodynuose. Antai prieš pat karą pasirodė nedidukas (apie 15000 žodžių) S.Rozeno Rusų-lietuvių kalbų žodynėlis (Rozen 1941). Pratarmėje už patarimus dėkojama Pr. Skardžiui. O ten parašyta, kad nariad – tarnybos būrys, o ne taryba, kaip teigia visi šiuolaikiniai žodynai, juoba kad šis žodis “grupės žmonių” reikšmės neturi (LKŽ XV), o būtent tokia yra svarbiausia nariad reikšmė. Po karo karybos terminija, kaip žinia, buvo tik rusiška. Suradau 1986 metų kažkodėl agropamoninio komplekso leistą mažytį pasikalbėjimų žodynėlį, skirtą jaunam kariui (Kratkij... 1986). Kaip šios srities įdomybę, galima paminėti Rusijos kariuomenės karo metu išleistą nedidelę pasikalbėjimų knygelę, matyt, skirtą tardyti žmonėms, mokantiems tik lietuviškai (Šebalin 1944). Joje – karinių duomenų rinkimo tematika, reikalinga priešakiniams daliniams, naikinimo batalionams. Knygelė net transkribuota, tačiau žodynui, aišku, nepravertė.

Taigi šiuolaikinės lietuviškos karybos terminijos iki pastarųjų metų lyg ir

265