Skip to document
Back
Go to original Localized version was produced by AI. It may contain inaccuracies.
Preparing document pages…

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLI (1999)

Grasilda BLAŽIENĖ

Universidade Pedagógica de Vilnius

TOPÔNIMOS DA SAMBLIA NOS FÓLIOS DA PRÚSSIA ORIENTAL

Nos fólios da Prússia Oriental, cuja importância para a pesquisa do repertório onomástico prussiano já tive ocasião de discutir e sobre a qual escrevi em diversas ocasiões, foram registrados numerosos topônimos da Samblía que ainda não haviam entrado no campo de visão dos pesquisadores do repertório onomástico prussiano.1

O artigo examina alguns topônimos da Samblía, selecionados dos fólios da Prússia Oriental e de outras fontes manuscritas conservadas no Arquivo Secreto de Berlim «Preußischer Kulturbesitz».

†Baricken No distrito de Labiau.

Baricken 1628 (Ostpr. Fol. 5314 43), Baricken 1664 (EMx 126g 23 1v, 2), Ba-ricken 1729 (EM 126g 69 3). É plenamente possível que este oicônimo tenha origem prussiana. *Barik- provavelmente deriva de um nome pessoal; compare-se o antropônimo prussiano Barike, Bareyke, Barim (Trautmann 1925: 17); os antropônimos lituanos Bareikà, Bareikis, Barūtis (LPŽ I 195, 206), e o topônimo lituano Bareikiai Mlt, Bareikiškis Kš, Bareikiškiai Šr (LAŽ 27).

†Byrmeyn perto de Gallgarben, no distrito de Schaaken.

Byrmeyn 1535–1536 (Ostpr. Fol. 10003 26v). A origem não é clara e é difícil determiná-la com base em um único registro. Talvez se trate do topônimo prussiano *Bir-mein- (?) / *Bir-main- (?), derivado do antropônimo prussiano de dois elementos *Birmeine. Quanto a *bir-, compare-se os antropônimos lituanos Birjotas, Birmantas, Birmuntas (LPŽ I 264); quanto a *main- / *mein-, compare-se os antropônimos prussianos Meyniko, Meynote (Trautmann 1925: 57); os antropônimos lituanos Meinikis, Meinis, Meinius (LPŽ II 200); e o antropônimo letão Meinates de Anscen (Blese 1929: 297).

†Dolgeinen entre Berbadien e Bollgehnen, no distrito de Powunden.

Dolgeinen 1620 (Ostpr. Fol. 3514 242), Dolgeinen 1632 (Ostpr. Fol. 1010 2 13v), Dolgenen 1670 (Ostpr. Fol. 10146 97v). Este oicônimo deve ser reconstruído como *Dalg-ein- e relacionado ao prussiano *dalgis, doalgis «foice». Trata-se de uma derivação com o sufixo *-ein-. Compare-se outros topônimos prussianos: Dalgantis, nome de rio; Dalgandt, nome de floresta; Dallige, nome de rio (Gerullis 1922: 25); os topônimos lituanos Dalgėnai Vlkv, Dalginė Mrj (LAŽ 52); os topônimos letões Dalgi, nome de rio, e Dalgis, nome de povoado (Endzelīns 1956: 190); lituano dalgė; dalgis (LKŽ II 240–241); letão dalgs «foice» (LVV I 434–435).

†Doßehnen perto de Kobjeiten, distrito de Fischhausen.

Doßehnen 1670 (Ostpr. Fol. 10146 63). Talvez seja o topônimo prussiano *Dus-ein- (?). Compare-se os topônimos prussianos Dosin, nome de floresta, e Dosin, nome de povoado, que J. Gerulis (Gerullis 1922: 30) relaciona ao lituano.

1 B l a ž i e n ė G. Sobre os topônimos da Samblía dos séculos XVI–XVII. – Baltistica. Suplemento 5, 1998, 59–78.

96

dùsas “falta de ar; pessoa ou animal com falta de ar; cheiro, suspiro, respiração; uma ave dos pântanos desse tipo” (LKŽ II 316–317). Cf. também os hidrónimos lituanos Dusà, Dusià, Dusýnas, que, na opinião de A. Vanagas, provavelmente se relacionam com o lituano dùsti “ter falta de ar, ter sede, cansar-se; morrer, apodrecer” (Vanagas 1981: 98).

†Drugiten perto de Wangnicken, distrito de Fischhausen.

Drugiten 1670 (Ostpr. Fol. 10146 12): topónimo prussiano *Drug-īt-, provavelmente derivado com o sufixo *-īt- do prussiano *drugìs, drogìs “cana”. Cf. os topónimos prussianos Drucheyn, Drugene (Gerullis 1922: 31; Blažienė 1993: 17); o hidrónimo letão Drudzis ou Dru­dža-strauts, Dru­dža-purvs, lagos, Drudžiņ-būda (Endzelīns 1956: 229).

†Garblaucken aldeia desaparecida no distrito de Fischhausen.

Garblauken 1563–1564 (Ostpr. Fol. 3450 111ᵛ): prussiano *Garb-lauk-. Composto cujos dois elementos são topolexemas produtivos: o prussiano *garbis “colina” e o prussiano laucks “campo”. Tanto *garbis como laucks estão registados em numerosos topónimos prussianos (Blažienė 1993: 21, 45).

†Jodeiken aldeia no distrito de Laptau.

Jodeiken 1674–1675 (Ostpr. Fol. 3563 6): prussiano *Jodeik-, sem dúvida de origem antroponímica; cf. o antropónimo prussiano Jodeyko e outros antropónimos prussianos Jode, Joduke, Jodutke (Trautmann 1925: 39), topónimo prussiano Joduthe (Gerullis 1922: 51); também o antropónimo lituano Jodeika, ver Juodeikà (LPŽ I 836), topónimos lituanos Jodėnai Pln, Juodeikiai Jnš, Klm, Mžk, Pln (LAŽ 105, 109); topónimos letões Juõds, Juõdēni (Endzelīns 1956: 410).

†Jorlaucken aldeia no distrito de Laptau.

Jorlaucken 1542–1543 (Ostpr. Fol. 3427 145), Jorlaucken 1563–1564 (Ostpr. Fol. 3540 118), Jorlauckenn 1620 (Ostpr. Fol. 3514 227): talvez prussiano *Jorg-lauk- / *Jurg-lauk-. Composto cujo segundo elemento, o prussiano laucks, não suscita dúvidas, enquanto o primeiro está provavelmente relacionado com os antropónimos prussianos Jurge, Jorge, derivados dos antropónimos alemães Jorge, Jurge (Trautmann 1925: 41). Cf. os topónimos prussianos Jorgelawken (OF 110 58); Jorgelauke (Gerullis 1922: 51).

†Kirpieten entre Schuditten e Kragau, no distrito de Medenau.

Kirpieten 1542–1543 (Ostpr. Fol. 3427 88): prussiano *Kirp-īt-, derivado com o sufixo *-īt- do antropónimo prussiano *Kirpe. Cf. o topónimo prussiano Kirpain (PUB V 1 132), os antropónimos prussianos Kirpeine, Kirpaine (Nesselmann 1873: 2); os antropónimos lituanos *Kirpa, Kirpaitis, o antropónimo letão Ķirpis (LPŽ I 1001), os topónimos lituanos Kīrpakalnis Klm, Kirponiai Pkr (LAŽ 135), os topónimos letões Cīrpeņi, Cīrpie­ne, Cīrpnīeki (Endzelīns 1956: 167–168).

†Lattkeim no distrito de Caymen.

Lattkeim 1670 (Ostpr. Fol. 10146 86): talvez prussiano *Lat-keim-. Composto cujo segundo elemento é o topolexema produtivo prussiano caymis “aldeia”. Quanto ao primeiro elemento, cf. o topónimo prussiano Latheyne (OF 107 242ᵛ); os hidrónimos lituanos Latavà, rio, Lātupis, rio, Lātežeris, lago (LUEV 87–88); os topónimos letões Latciemieši, Latvases, Latupes (Endzelīns 1961: 266).

†Lausen no distrito de Caymen, perto de Sittkeim.

Lause 1589–1590 (Ostpr. Fol. 10060 194), Laußen 1632 (Ostpr. Fol. 10102 17ᵛ): prussiano *Laus- ou *Lauz-. Se a leitura for *Laus-, cf. o antropónimo lituano *Lausà, *Lau-

97

šas, relacionáveis ao lituano laušas “meio tolo”, laušis “pessoa malvestida”, laušys “aleijado” (LPŽ II 36); topônimos letões Laišas, lago, Laūs-purvs, pântano, Lausenes, aldeia (Endzelīns 1961: 274). Se lido como *Lauz-, cf. nomes pessoais lituanos Laužys, Laužius, lituano laužas “pessoa desleixada, desajeitada, abatida, preguiçosa” (LPŽ II 37), topônimos lituanos Laužai Brž, Pln, Laužėnai Švnč (LAŽ 155); topônimos letões Laužas, Laužinas, Lauzini (Endzelīns 1961: 275–276).

†Markelnigken perto de Kösnicken, no distrito de Pobethen.

Marckelnigken 1561–1562 (Ostpr. Fol. 100 32 98): pr. *Markel-(e)nīk-, derivado de nome pessoal com o sufixo *-enīk-. Cf. nomes pessoais lituanos Márkelis, Markėlis, Markelionis, Markeliūnas (LPŽ II 163).

†Mettkitten perto de St. Lorenz, no distrito de Fischhausen.

Mettkiten 1632 (Ostpr. Fol. 10102 18): provavelmente pr. *Metk-īt- (?). Cf. letão Mętkas, nome pessoal (Endzelīns 1961: 423).

†Monickkeim no distrito de Pobethen.

Monickkeim 1563–1564 (Ostpr. Fol. 3540 117ᵛ): provavelmente pr. *Manik-kaim-. Composto cujo segundo elemento se relaciona ao pr. caymis “aldeia”, enquanto o primeiro tem origem antroponímica; cf. nomes pessoais prussianos Manicke, Manix, Manit̄he (Trautmann 1925: 55), topônimos prussianos Mannick (EM 102d₁ 564 1), Manitav, Maniothkaym (Gerullis 1922: 94); nomes pessoais lituanos Maneikis, Manéika, Maniónis, Manèlis: manùs (Zinkevičius 1977: 401), topônimos lituanos Maneikiai Ut, Maniškės Mlt (LAŽ 169–170); topônimos letões Maņeki ou Maņiki, Maņeli (Endzelīns 1961: 376).

†Perbange no distrito de Powunden.

Perbange 1542–1543 (Ostpr. Fol. 3427 165): pr. *Per-bang- (?), prefixo pr. *per- e *bang-. Cf. topônimo prussiano Bangityen (Gerullis 1922: 16); topônimos letões Baņgas, Bàngas (Endzelīns 1956: 84).

†Pogarben perto de Sudau, paróquia de Quednau.

Pogarben 1670 (Ostpr. Fol. 10146 49): pr. *Pa-garb-, derivado do prefixo pr. *pa- “junto a, sob” e do pr. *garbis “Berg”. Cf. outro topônimo prussiano Pogarben (Gerullis 1922: 127).

†Preslacken entre Nöttnicken e Heiligenkreutz, paróquia de Heiligenkreutz.

Preslacken 1542–1543 (Ostpr. Fol. 3427 69): talvez pr. *Preis-lauk- (?). O segundo elemento do composto é o pr. laucks “campo”; o primeiro pode ter origem antroponímica. Cf. nomes pessoais lituanos Preisas, Preisas, alemão Preis, germanismo preisas “prussiano” (LPŽ II 509); nomes pessoais letões Preisbergs, Preiss (Blese 1927: 73).

†Rokelnicken perto de Greibau, no distrito de Wargen.

Rokelnicken 1670 (Ostpr. Fol. 10146 92): provavelmente pr. *Rukl-enīk- (?). De origem antroponímica; cf. o nome pessoal lituano Ruklis, derivado do lituano rūklis “aquele que está enrugado” (LPŽ II 635), topônimo lituano Rukliai Ut, rio lituano *Rukla (Vanagas 1981: 283–284) e a aldeia Ruklą situada junto ao rio, em Jon (LAŽ 267).

†Rüdenicken perto de Callen, paróquia de Fischhausen.

Rüdenicken 1563–1564 (Ostpr. Fol. 3450 14ᵛ): pr. *Rūd-enīk, derivado com o sufixo *-enīk- de um antropônimo prussiano. Cf. o antropônimo prussiano Peter Rudde, Rudayko (Trautmann 1925: 84). Cf. o topônimo lituano Rūdininkai Mrj, Šlčn (LAŽ 266).

98

†Schirdittlack, perto de Mollehnen, no distrito de Laptau. Schirdittlack 1542–1543 (Ostpr. Fol. 3427 142), Schirdilacken 1563–1564 (Ostpr. Fol. 3450 116): pr. *Skird-īt-lauk-. Composto cujo segundo elemento é o pr. laucks ‘campo’; o primeiro é provavelmente derivado com o sufixo *-īt- de um antropônimo. Cf. o antropônimo lituano Skirdys: lituano skirdis ‘elevação, fenda’, skirdėti ‘degenerar; rachar, fissurar’, skirdyti ‘separar’ (LPŽ II 742). Cf. o topônimo prussiano Schirditen (Gerullis 1922: 161).

†Taugeinen, perto de Könsicken, no distrito de Pobethen. Taugeinen 1632 (Ostpr. Fol. 10102 13ᵛ): talvez pr. *Tauj-ein-, devido à letra g, frequentemente registrada em nomes prussianos. De origem antroponímica; cf. os antropônimos lituanos Taujėnis, Taujėnas (LPŽ II 1029), os topônimos lituanos Taujėnai Ukм, Taujėnėliai Ukm, Taujūnai Ign (LAŽ 314).

Os topônimos prussianos encontrados em fontes manuscritas ampliam o conhecimento sobre a toponímia prussiana. Assim, sua importância é indiscutível e, justamente por isso, esses topônimos atraem a atenção dos pesquisadores da toponímia báltica. Portanto, é importante examinar o maior número possível de fontes manuscritas nas quais se possam encontrar topônimos prussianos.

Recebido em 29/04/1999

Abreviaturas

avd. – antropônimo

b. – pântano

ež. – lago

km. – aldeia

lat. – letão

liet. – lituano

mšk. – floresta

plg. – compare

plk. – pântano

pr. – prussiano

pref. – prefixo

pv. – prado

up. – rio

vdnv. – hidrônimo

vok. – alemão

vv. – topônimo

† – extinto, já inexistente

Literatura e fontes

Blažienė G. 1993: Sembos prūsų vietovardžiai: Humanitarinių mokslų daktaro disertacija, Vilnius.

Blese E. 1929: Latviešu personu vārdu un uzvārdu studijas, Rīgā.

Blese E. 1927: Uzvārdu pareikstības vārdnīca, Rīgā.

EM – documentos do Etatsministerium.

99

Endzelīns J. 1956: Latvijas PSR vietvārdi 1(1), Rīgā: Latvijas PSR zinātņu akadēmijas izdevniecība.

Endzelīns J. 1961: Latvijas PSR vietvārdi 1(2), Rīgā: Latvijas PSR zinātņu akadēmijas izdevniecība.

Gerullis G. 1922: Die altpreußischen Ortsnamen, Berlin und Leipzig: Vereinigung wissenschaftlicher Verleger, Walter de Gruyter u. Co.

LAŽ – Guia da divisão administrativo-territorial da RSS da Lituânia 1, Vilnius: Mintis, 1976.

LKŽ II – Dicionário da língua lituana 2, Vilnius: Mintis, 1969.

LPŽ – Dicionário de sobrenomes lituanos 1, Vilnius: Mokslas, 1985; 2, Vilnius: Mokslas, 1989.

LUEV – Nomenclatura dos nomes dos rios e lagos da RSS da Lituânia, Vilnius: Editora Estatal de Literatura Política e Científica, 1963.

LVV I – K. Mülenbacha Dicionário da língua letã. Editado, ampliado e continuado por J. Endzelīns, 1, Riga: edição do Fundo Cultural, 1923.

Nesselmann G. H. T. 1873: Thesaurus linguae Prussicae, Berlin.

OF – Foliantes da Ordem, foliantes da Ordem.

Ostpr. Fol. – Foliantes da Prússia Oriental.

PUB – Livro de documentos prussianos 1–6, Königsberg e Marburg, 1882–1986.

Trautmann R. 1925: Die altpreußischen Personennamen, Göttingen: Vandenhoeck u. Ruprecht.

Vanagas A. 1981: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas, Vilnius: Mokslas.

Zinkevičius Z. 1977: Lietuvių antroponimika, Vilnius: Mokslas, 1977.

OS TOPÔNIMOS ANTIGOS PRUSSIANOS NOS FOLIANTES DA PRÚSSIA ORIENTAL

Resumo

No presente artigo, volta-se a sublinhar a importância das fontes manuscritas, os Foliantes da Prússia Oriental. Nos Foliantes da Prússia Oriental foram descobertos muitos topônimos que não aparecem nos trabalhos de nenhum pesquisador do patrimônio toponímico prussiano antigo. O artigo apresenta e discute brevemente alguns dos topônimos prussianos antigos recentemente descobertos na Sâmbia.

100

Document details