scieee Science in your language
[lt] (orig) [en] [de] [fr] [it] [es] [pt]

Antrinės netiesioginės nominacijos valgymo veiksmažodžių semantiniai atsiradimo ypatumai

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Antrinės netiesioginės nominacijos valgymo veiksmažodžių semantiniai atsiradimo ypatumai

Author: Anželika Gaidienė
Year: 2015
Source: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/download/896/987
230 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII
ANŽELIKA GAIDIENĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
As di eções de pesquisas acadêmicas: leksicologia e leksicog a ia.
ANTRINS NETIESIOGINS
NOMINICIOS VALGYMO
ABEXMAŽOŽI SEMANTINIAI
ATSIRADIMO YPATUMAI
Seman ic Peculia i ies o Occu ence o Ea ing
Ve bs o Seconda y Indi ec Nomina ion
ANOTACIJA O obje o des e a igo é açõesmažodžiai de alimen ação secundá ias indi e i as
da língua li uânica, ex aídos do p epa ado Bend inės lie u ių kalbos žodyno. O es udo
p e ende de e mina , quais que eal o ês enômenos, das coisas ou ações a ibu os na
língua i s a seman inais ap esen ado c iado p elimina us secundá ia indi ec i a
požymiais, lemiančiais an inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių a si-
adimą, bei palygin i juos su a i inkamais gė mo eiksmažodžiais. S aipsnio pabaigoje
nominação come imo eiksmazodžių sinonimos ede.
ESMINIAI VOODŽIAI: sinónimo, concei o, an inė ne iesioginė nominacija, me a o inis
signi icado ans e ėlimas, seman inis požymis, sinonimų inklas.
ANNOTATION
The objec o his a icle is ea ing e bs o seconda y indi ec nomina ion o s anda d
Li huanian language aken om S anda d Li huanian Language Dic iona y which is cu en ly
in he p ocess o compila ion. This esea ch seeks o es ima e which ea u es o he ac ual
phenomena, hings o ac ions become seman ic ea u es in he language and synonym
de e mine he ise o he new ea ing e bs o seconda y indi ec nomina ion as well as o
compa e hem wi h he co esponding d inking e bs. The a icle ends wi h a p elimina y
ne wo k o ea ing e bs o seconda y indi ec nomina ion. KEYWORDS: synonym, concep ,
seconda y indi ec nomina ion, me apho ical ans e o meaning, seman ic ea u e,
synonyms ne wo k.
A igos A icles 231 /
An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių
seman iniai a si adimo ypa umai
0.Es a publicação con inua-se ciclo de pesquisas au o ês, des inado VALGYMO e
koncep ui p iklausančių eiksmažodžių eikšmių seman inių požymių analizei.
Neabejojama, kad okio pobūdžio y imai galė ų ap i a spi ies ašku naujo i-
GėRIMO po sinónimos diccioná io, ezau dos li uãos, ou as seman ológicas
on ologias, dos quais na Li uânia ainda não exis e.
1. An e io men e no a igo da au o a (plačiau ž . Gaidienė 2015) examina em
seman iniai eiksmažodžio ge i sinónimos mo i os de oco ência. Nunciado, que
uma maio pa e das açõesmajodzes de bebidas cons i uem secundá ias
nomina i as indi e as, que o mando bene o mais impo an e papel e e
me o iniams polisemiškiem elhies. De manei a me apó ica nomeando bebidamo
dažniausiai ak ualizuojami seman iniai požymiai y a susiję su iziniu eiksmu
ação ( ankos judesiu), po exemplo: mes i ʻpaleis i lėk i olyn (pp . anka)ʼ →
ʻge i (s aigiuosius bebidas) keli, e lysčioamu ga suʼ, po exemplo.: pliaup i
ʻsma kiai ly iʼʼdaug ʻ, godžiai s ėb i, ge ʼ iʼ.
Es e obje o escolhido concei o VALGY I, ao qual o es udo eikš i bend inė Li uânia
língua em não poucos eiksmažodžių: čiaumo i, d ož i, kąs i, kimš i, ki s i, y i,
sp og i, šu in i, š eis i e . . De ido ao come de açõesmažodžių abundância a igo
decidiu apsi a só an inės ne iesioginės nominacijos1 ( oliau ANN) eiksmažodžių,
isel os do p epa ado Bend inės lie u ių kalbos žodyno ( oliau BŽe), análise. Tokį
on e escolha oi lendada o desejo ex i pa ANN come imo eiksmažodžius,
us ojamus bend inėje lie u ių kalboje. O a igo examina odos2 BŽe encon a ANN
ações de come mazodžiai3.
O obje i o do desc i o es udo de e mina quais os sinais de ealidade de enômenos, daqüi os ou
ações em comum inha alaba i s a seman inais sinais, lemiančiais ANN dados de oco ência de
açõesmajodzes, obu us em compa ação com os co esponden es açõesmajodzes de bebida.
Obje i os de abalho: isnag ina ANN come de açõesmažodžių es u u as seman ines;
es abelece e desc e e seman icos 1 P imin ina, que o esul ado da p imá ia nominação é
neiš es inis eiksmažodis, su gido alban ais aco doimo (Jakai ienė 1988: 24), ex.: gu k i ʻ algy i,
ge i, les i (pʼp . godžiai, apidamen e) (BŽe); esul ado secundá ia di e a nominação da inys, que
sua aiška e signi icado se baseia ou o, simplesíssima es u u a endo com o eiksmažodžiu (ž .
en pa , p. 24), ej.: kąsno i ʻpamažu algy iʼ (BŽe); secundá ia indi e a de nominação esul ado
seman ino da inys ecém- o mada pala a signi icado (ž . in mesmo, p. 24), ej.: d ož i 1. ʻcom aca
ou ou a e amen a a iada a pica , smailhin, compa in, aš in iʼ → 6. ʻgodžiai algy i, be iʼ (BŽe). 2
Alguns e bma o des de come , ixados em dicioná ios mais an igos (LKŽe, DŽe), BŽe não ixados,
ex.: chus i 10. ʻgodžiai algy iʼ (LKŽe); 6. ʻgodžiai algy i, ės i, g auž iʼ (DŽe); šlepsė i 2. ʻneg ažiai,
čepsin algy i ou ės i, a ulo i, obulo iʼ (LKŽe); 2. ʻneg ažiai algy i, čepsė iʼ (DŽe) 3 Reque ia
en a iza , que após a inal BŽe edagação ap esen ados nes e a igo os a igos do dicioná io
i k ., odėl šiame s aipsnyje nenag inė i.
podem muda .
ANŽELIKA GAIDIENĖ
232 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII as elações mú uas dos signi ica i os de
açõesmajodzes examinados bem gau as duonuos a os, pelas quais baseia-se
menis palygin i su ANN gė mo eiksmažodžiais; emian is iš i a medžiaga
suku i p elimina ų ANN algymo eiksmažodžių sinonimų inklą. Teo inės
analisando escolhidos açõesmajodžius, abo am-se já mencionado a igo da au o ê,
po an o não pa ecem pe inen e suas aqui epe i . 2. Veiksmajodis algy i é mais
amplamen e usado a pala a come ismo unsaki i. P esen inas ex osinas da língua
li uânica зафиксирована за пятнадцать тысячных его употресен примеров4.
Dicioná ios da língua Li uânia analisam eiksmažodis de ine de inido d ejopai.
LKŽe e DŽe accionmazoddi algy i o signi icado p incipal de ine-se gana
abs akčiai:
(1) LKŽe ʻ a o i mais ą, mai in is, so in isʼ, p z.: Miegmi algau, ge iu iki so i
SD445. Ben an es de come nosip ausk J.Jabl. Aqui eles comiam Jn. Vaipando
comoi R130, MJ171. Mes lie u ninkai ba ščius e šiupinį skanų su lašiniais
ga džiais iš i us gi dami algom K.Donel. […]; (2) DŽe ʻ a o i comida,
mai in isʼ, exemplo. : Valgy i pão, s iubão, sū į, aisius. Egy i jan a em. Que o
come come pasiga džiuando. […]. BŽe são dis inguidas duas e bma oz de
algy i signi icados: (3) BŽe 1. ʻim i em mou hą, k am y i e y iʼ, p z. : Me dói o
den e, eu não posso come . P ašom im i e egy i. Quando come não aleces.
Dei ado não comgyas. Ele sen a à mesa e come obuolį. Os homens comem mêsą
[s iubą], a é os ou idos links a. Quando esgo a , isso e secão pão come es. […].
2. ʻ a o i algį, comida; mai in isʼ: E eu išalkau come . Nesino i nada: nem
come , nem a lado i . Pe Užga ėnes pessoas mui o comem. An e io men e as
pessoas pio come am. Lico como šaka: nenhuma comeu, nenhuma do mijo.
Quando comgius, quando Eu e não comgius ui. No nosso cul u al a eale come-se
com colhe , aca e shaku e. […].
BŽe de inindo a p imei a e bi ó cio ale a signi icação chamou a a enção pa a ísicos e isiológicos
sinais da ação de come , i. i. alimen o ėmimasʼ, k am ymasʼ, ijimasʼ e bu naʼ, de inindo segundo
en a izado o p óp io p ocesso de mai inimose, so inimose como abs a os, i biamen e necessá ios
enômenos. Tal ap esen ação signi ica i os pe mi e dis ingui duas concepções de come pu amen e
isiológica e abs akção (caus mai inimosi, sa inimosi p ocessą). 4 A ualmen e, ex os da língua
li uânica de exemplos p ocu ada de aco do com a aiz algpaselenkan ações pessoais e
não-desdenominá eis do e b algy i, algo, algė o mas. 5 A igosnyje deixadas ab e ia u as como
LKŽe.
A igos A icles 233 /
An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių
seman iniai a si adimo ypa umai
3. Laikomasi nuomonės, kad a pažin i požymius, ak ualizuojamus koncep-
ui VALGY I pe encen es ANN açõesmažodžių signi icações, podem ajuda o
concei o em ques ão con eúdo cons i uin e de um co esponden e cená io de ação
isiológica, que o am es abelecidos com base exemplos6 análise (ž . abelę 2).
Kogni y inėje ling is ika os concei os (idealizuo as) kogni y inis modelis (Lako
2004: 99110), eimas ou seman inis in e p e acinis ėmas (Fillmo e 1982), scena ijus
(Lako 2004: 371372; 514537) e sk ip as (Schank, Abelson 1977: 42; Unge e , Schmid 1996:
211217), pode-se a i ma que signi ica ap oximadamen e o mesmo uma aio de
in o mação sob e alguma si uação complexa ou um acon ecimen o. Algimen o
( ambém e bebidas) como p ocesso isiológico é compos o uma po ou a seguindo
ases consecu i as: alimen os ėMIMAS (nebū ina azė) A SIkANDIMAS (ou em
SOSIURBIMAS, se é líquys a consis ência) kRAM- SO UMO jAUSMAS. Uma ez que o
YMAS (jei iziologinis p ocesas gė mas, šios azės nė a) – RIjIMAS – VIRškINIMAS
concei o eimas mais en a iza es á ico, e o ei o e sc ip o dinaminį a na u eza de
um de e minado modelo cogni i o, nes e a igo escolhe-se usa o concei o de sc ip
(o concei o de sc ip o mais aplica-se à desc ição de p o o ípicos e en os
sociookul ú icos, po exemplo, [VALGYMO RESTORANE] sc ip s). Como Geo geʼas
Lako a i ma, o o ei o consis e de á ios elemen os on ológicos: es ado inicial,
sequência de e en os e es ado inal, i. e. o ei os es u u ados de aco do schemą:
o igos eiga obje i o (Lako 2004: 371). Em ge al concei o de o ei o p ima iamen e
oi aplicado emoções desc e e . 1 na abela G. Lako ʼo (1987) e Zol áno Kö escesʼo
(1988, 1990) desc ibi am PYkčIO (an. ANGER)7 e BAIMėS (an. FEAR) pa a o cená io, que
cons i uem isoladas, consis en emen e dispos as cenas (nuo mo i o a é a ação
inal). 1 LENTEL. Pygčio e medoes scena ioiei8 (pelo G. Lako ą e Z. Kö escesʼą)
PYKTIS BAIMĖ
cena 1: Sk iaudado
causa causa Ob igan e
insul a a í ima. Si uação
ação causa a í ima
insa is acção. A í ima
pe igosa, poden es
mo e, ísico ou psichinão do .
sabe do pe igo iminen e.
cena 2: Pyk is
emoção Auka sen e
exis e. Baimê
sen i pânico
medo susce os
exis e.
susce os Auka sen e
mudanças isiológicos. isiológicas mudanças.
6 Pa yzdžiai o am ecolhidos do Daba inės lie u ių kalbos eks yno (DLKT), Bend inės lie u ių kalbos
žodyno (BŽe) e Lie u ių kalbos žodyno (LKŽe). 7 G. Lako ʼs ais ipo de cená ios chama de cená ios
p o o ípicos (Lako 2004: 514). 8 In o mação omada e aduzida do a igo au o ês de F. Unge e , H.
Schmid li o An in oduc ion o cogni i e linguis ics (1996: 141).
ANŽELIKA GAIDIENĖ
234 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII
PYKTIS BAIMĖ
3 scena:
en a i a
con ola
Auka s engiasi kon oliuo i pyk į. Auka s engiasi ne ody i baimės i /
ou não co e .
cena 4: Pigocio
pe žengia con ole uma
p é imas Pyk is começa a
in ensidade pe žengia
ce a on ei a. ce a
con ola a í ima. Auka
Baimės in ensidade
on ei a.
jáekon ola a medo.
scena 5: Bausmė:
bausmę sk iaudėjui.
ação
S aigus e ação:
auka ugiu do pe igo.
inal auka oco do
O p incipal p incípio dos cená ios ap esen ados consis en emen e desc e e a
ca ego ia de emoções, i. e. desde o su gimen o da emoção começo (1 scena: azão) e
a é o im (5 scena: inal ação). No cená io ap esen ado 3-čia ( en a i a con ola ) e
4- a (pe da de con ole) escenas são mais p óximas cen inas 2as scenas (emoção),
po an o, como mos am as pesquisas, 3-čia e 4 a scenes são da iausios em e mos
de me a o as concei ualiais (Unge e , Schmid 1996: 141). Como a i mam F. Unge e is
e H. Schmidas, se olha mos pa a PYkčIO me á o as, e íamos que sua seca e le e
o denadamen e no o ei o desc i os 2 e 3 scenas e 4 scenos desen ol imen ossi, i. i.
PYk IS įkai ina líquis į em con aine , líquidis sobe, p essão acède, apa ece apo
( odas es as me o as pe encem 2 scena), en ão o na-se apo
descon oliuojami (3 scena) e, se apo neišeina, o con aine explos a (4 scena) (Unge e , Schmid
1996: 141).
Com base na análise do con ex o, o a igo ap esen a o concei o VALGY I cená io
(ž . 2 abelę), sussis endo de á ios elemen os: não essencial de uma ação ísica,
indo an e an e a necessá ia isiologicamen e, i. e. mo imen o (s) de mãos (s) com o
meio de come sem ins umen o, e esseninhos de ações isiológicas, i. e.
consis ência de a sam ikandimo, k ymo e ijimo (se a objec o de come é o e)
ou siu bimo e ijimo (se a objec o de come é so s a) e de sensação de gos o /
consis ência. De e minou-se que di e sos elemen os do concei o VALGY I
scena io de uma o ma ou ou a são ac ualizados a es e concei o pe encen es à
açãomažodžių signi icanças, po exemplo, ʻmudesys ankaʼ (ação ísica)
cap ados no signi icado da açãomažodžio kablio a i; ʻk am ymasʼ ( isiologinis
eiksmas) eiksmažodžių aškin i, a in i e k . eikšmėse.

S aipsniai / A icles 235
An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių
seman iniai a si adimo ypa umai
2 LENTEL. Koncep o VALGY I guiões FIzINIS
Nebū inasis isinis Nosso cul u al a eale
saudá el dian e do bū ino no an e osnês
come-se com colhe , VEIkSMAS ação, indo
ago a sen a, deis u košę comego
a si seno emen e mãos, pa icipauja
sem ins umen o /.
com aca e shaku e (BŽe). Ele es á i o e
isiologicamen e ação. / (DLKT). Comgámos
não pa icipa auja amba com p iemone
nebu o nei lėkščių, nei į ankių (DLKT).
A liekan eiksmą
FIZIOLOGINIS
VEIkSMAS
Essencial isiológico
eiksmas:
a) a sikandimas Juolab kad daugelis aikų ledus mėgs a algy i
g andes côsniais [...] (DLKT).
b) am imas e Valgis de imedia o
ijimas e meias, mas oi
oi incomum: sopa sem go du aos
adicionada da žo ių, que ao come
apa eceu que mêsą am ai (DLKT).
c) siu bimo e ijimo Senelis come soupą de Remb an o dubenėlio
(DLKT).
d) diges ãoS enki es a come
sensação de sa iedade pa a que
comida acilmen e dige ida,
ele do es ômago mais
apidamen e iajasse pa a ou os ó gãos diges i os (DLKT). /
A liekan minė us
eiksmus daly auja
lūpos, dan ys, língua,
ga klė, yklė e ba iga.
VESMO ŽmogusIk
comego, não ėda.
bi ėJis come o peixe
A LIkėjAS animal10
(DLKT) / /. Bi elês
(LKŽe). Vienok e šunyčiai comego upuços,
ku ie puola nuog ponų s alo VlnE46 (LKŽe).
Gaidys šaukia iš as, pa s ne algo LKT355
(Nmč) (LKŽe).
VEIkSMO
OBjEk AS
Konsis encija: i š as /
skys as / kie as mais as.
A sisakysiu kep ų bul ių i deš os, o algysiu
bul ių košę su liesa a ške bei s ogūnais (DLKT).
Kisielos podem se comidos an o ia como
quen e (DLKT). Eles comem s iubá, a é os
ou idos links a (BŽe). Mama con a á no ícias
da cidade, e eu come ei pai oju o doces (DLKT).
O pai comia um mêsá (DLKT).
9 A pa i dos exemplos ê-se que o execu o do a o de come pode se não só homem, mas
ambém animais. No en an o, nes e a igo a a-se apenas do a o isiológico de come , ealizado pelo humano.
ANŽELIKA GAIDIENĖ
236 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII
VESMO Te mes P op iedades: Na u almen e, é
(DLKT /). Eu gos o de come comida quen e.
p eciso quan o mais come come sh es
apy ūgš ę košę (DLKT). Eles bebem, comem só
músicas [...] /
OBjEk AS šal asIk šil as ka š as da žo ių
que em g o á ios esgue ada a meias, ou em
(DLKT).
4. No inal do a igo ap esen a-se p elimina us10 ede de sinónimos de
eiksmažodžių a ados. Sinonimų ede oi isualizá el p og ama Gephy
(plačiau e . h ps://gephi.gi hub.io/).
1. METAPORINIS REICHMI PERKLIM
Me apó icas signi icados elacionadas com come podem se associadas com
signi icadas p incipais ou secundá ias, que são mo i uojanças. Po
ans e ência de signi icados pode dis ingui -se os seguin es modelos
me a o icos11: 1.1. Panašu em mo y uojančia signi icme nusakomą eiksmą.
1.2. Panašu à mo y uojančia signi icame nosacomo ação du an e
le an ado som.
Panašu à mo i uojančia 1.3. signi icado no sen ido nosakomo ação
du an e execu ado mo esį.
1.4. Panašu à mo y uojančia signi icado desc ibomo a empe a u a
emi ida du an e a ação.
1.5. Panašu em mo y uojančia signi icme nusakomą ação, execu ado
animalūno. A segui es es modelos são a ados em meno de alhe.
1.1. Panašu em mo i ojančia signi icação nusakomą eiksmą A es e modelo
me a o ínio a ibuídos concei o VALGYTI ANN açõesmažodžių signi icâncias
me apó ico ligam com as p incipais (mo i uojanobjek u / subjek u.
čiomis) eikšmėmis, ku iose už iksuo as eiksmas, da an is am ik ą po eikį
10 Mais pesquisas podem co igi a e bmação des e a igo ap esen ada do e go come sinónimos
inklą.
11 Nominados modelos coincidem com ANN bebida[…]mo modelos de oco ência de signi icados accionmazodžių.
A igos A icles 237 /
An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių
seman iniai a si adimo ypa umai
1.1.1. Anašu a mo y uojančia signi icme nusakomą eiksmą, azendo um ce o
e ei o na es u u a do obje o Mo y uojančiomis eiksmažodžių signi icmėmis
nusakomu o e ei o que az a ce a ação ao obje o pode isa -se como
des ukcinį, po que em odos os casos a ados é mudada a o ma do obje o, i.
i. obje o: a) compa igamas pjaus omas smailinamas aš inamas e pan / /. ; b)
ini icado sukamas; c) emo iam limomas; d) dalomas illkinamos; e) mancomado
p epa ado / a) Lyginamas pjaus omas smailinamas aš inamas a pan / /.
i ) ilgomas / minkš inamas. Pagal ai eiksmažodžiai žemiau suski s y i į
pog upius.
obje o Es e subg upo pe encen es açõesmažodžių p o o ípicas
signi icanças unsakomas in ensi ous ação ísica é des uccinis execu ando
ação a ags iu ú ankiu muda-se es u u a do obje o. Me a o ica
elacionada com come e p o ó ipiná do e bo skap uo i (1) os signi icados
ligam undamen o da ans e ência de semelhança de ação ene ginga, pon ual
ealizada:
(1) skap uo i 1. ʻskob i, duob i skap u, skap u d ožian aze ʼ: Skap uo i šaukš ą de
á o e. Se a á o e não o ia, isso é ácil skap ua . → 2. ʻgodžiai algy i a ės iʼ: Obuolį
skap uo i. As c ianças skap uoja k iaušes (BŽe). Do e bo pus y i (2) p o o ípicas
signi icâncias ʻgaląs i, aš in iʼ, many ina, é issi u uliojusi me a o inė elacionada
com come signi ic ʻmėgodžiai algy iʼ, cuja base de ans e ência ambém
pode íamos conside a ene gingą, ikslingo ação. Tal ez possí el ligação de
signi icação elacionada com come e com šalu ine signi icação, зафиксирована LKЖe
(BŽe es a signi icação não ixsuojama), plg. ʻpučian aušin i, ėdin iʼ, например. :Insipilk
pu os e pus yk po biškį Lp. (2) desocu a 2. ʻgaląs i, aš in iʼ: Pai as ilgai pus ė dalgį.
Vus as cinjas cus u ui deixa . → 4. ʻgodžiai algy iʼ: Kad azio c iança, como poucos
dias não comessem. Deixa o mês, mais nada não ha e á (BŽe). Vixma do e bo ęs i (3) is
de i ed signi icância ʻgodžiai, daug algy iʼ (p z.: Kad enčia, kad enčia mėsą. BŽe)
p o a elmen e baseia signi ican e p incipal ʻda y i ku inu inčius, įka pasʼ (p z.:
Tė as kasme s ak oje en inėūna, ku ie odė s šalus ūgį. BŽe) ou ʻ an ais pjaus y i,
d ožinė iʼ (p z.: Lazdąs al [BŽe] mėmis. Com elação à comida e signi icados
mo i oso es, como e acima mais mi-
nė ų eiksmažodžių, sieja ikslingo eiksmo (a liekamo am ik u į ankiu) pa-
našumo pe kėlimo pama as.
ANŽELIKA GAIDIENĖ
238 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII Es e subg upi ambém pe ence
eiksmažodžiai d ož i (4) e ašy i (5), mais amplamen e discu i no
anks esniame au o ės s aipsnyje (ž . Gaidienė 2015: 207): (4) d ož i 1. ʻsu
aca ou ou o a i iu í ankiu picaus i i, smailin i, compa ig i, aš in iʼ: D ož i
penš uką. Meis as ež u u d ogia len ą. → 6. ʻgodžiai algy i, ge iʼ: D ož i
lašinius. Ca ikai ca žia deš eles, a é ou ys links a (BŽe). (5) ašy i 1. ʻki iu,
skliu u, kal u ou quan o ou o ež i, kal i, skap uo i, skliu uo i, liigin i (medį,
akmenį e e c.)ʼ: Kai išmū ija no osus unda us, ašo ąs us. Meis ai ašė
campo ped as. → 3. ʻgodžiai algy i a be iʼ: Eu mui as ezes como […] ašau e
ašau. Chikai aço blynus. Taço como Bal us a škę ( lk.)
(BŽe).
b) Vyniojamas / sukamas objek as
Veiksmažodžių ai y i (1), angy i (2) e a šy i (3) p o o ipines e me a o ines
signi icados uneja o obje o yniojimo o imo eiksmas, onde me a o iškai
pa a o o obje o é mais , e o ins umen o, pela qual aquele mais yniojamas /
u amas, é ližu is.
(1) a ead 1. ʻ ynio i, suk i em i inioʼ: Pa ies ą aką ai o. S a ys s akleles,
ai ys d obeles ( lk.). Rai osi ošis, em ogo inse ida. → 13. ʻgodžiai algy iʼ: Toda
amília ai ė kep ą iš ieną (BŽe).
(2) angi 1. ʻ ynio i, inguo iʼ: S ilis ai modelos cabelos emman iai angė
me us kaspinų. Pajeme isokie laidai [ isokias co d es] angosi, nãožkliūki e. → 4.
ʻgodžiai algy iʼ: Nieko nedi ba, só o pão ango (BŽe). (3) poluí 1. ʻblašky i,
d aiky i, sclaidi i, el iʼ: O en o polixo me os cabelos. Jau is a ço šiaudų kūgį.
Não manchásseme a ba zdos! → 2. ʻgodžiai, com ape i u alc) Elimina-se limomas
gy iʼ: Išalkęs jis dažnai a šo lašinius. Radau jį a šan į kopūs us (BŽe).
obje o Veiksmažodžių šluo i (1) e š eis i (2) nosakomas signi icmados
mo i uojanciais ene gingas, e ec uado mais uma ez e com um ce o
ins umen okiu (šluo a, šepečiu e c.) ação, du an e o qual o obje o é emo ido
limomas /. Mo i ojanças e mo i ousias signi icados, man ina, ligam e ec uado
ene gingo, p eciso ação da semelhança ans e ência base. (1) schluo i 2.
ʻb aukian šluo a, šepečiu limi a , aze š a ųʼ: Senelė šluoja obą alguns
sykius po dia. Não é empo obą shlua , quando já con idčiai po po os ( lk.). 4.
ʻgodžiai algy i, ės iʼ: Do abalho pa ėjęs udo shluoa. Kad shluoja como ês
dias sem come (BŽe).
(2) sweis i 1. ʻ inan limi a , blizgin iʼ: Schweis i acilius [šaukš us]. On em com
čiu š eičiau g indis. → 5. ʻgodžiai algy iʼ: Š eičia kaip iš badų (BŽe).
A igos A icles 245 /
An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių
seman iniai a si adimo ypa umai
šepesu kabliuʼ: Hoje homens mėšlą kabliuoja. ), o necida BŽe. Nes e caso
e e ência de ans e ência de signi icado pode íamos conside a como algo
lys o (pa yčajne, medaus, košės) sėmimo, kabinimo com p iemone (pa yčajne,
šaukš u) judesio, nuk eip o in o himsel , asocia i ų a ka ojimą.
Veiksmajo di knaiby i is es inė eikšmė (ʻpo upu į kneibian , gnaiban algy iʼ:
Vaikai py agą knaibo. Viešnia omou e amen as e começou com eles knaibi i o
peixe. Knaibo meiosobaliuką pus alandį (BŽe) pode se associada com p o o ype
(mo i uojančia) signi icado ʻne ez, mui as knieb i, kneib iʼ, exemplo. : Mama knaibo
ešlą i s kukulienę. Mulhe es (su) aciliais knaibė de g indinho e oles (BŽe). Nes e
caso base da ans e ência de signi icado ambém pode íamos conside a
asocia i os judesio, encamin o em si, a ka ojimen o.
5 LENTEL. Judesio di eção (koncep ų VALGY I e GER I compa ação)
Koncep as VALGY I Koncep as GER I Judesys Pa yzdžiai Judesys
Pa yzdžiai di ecionado em sel kabliuo i di ecionado em sel
auk i knaiby i
--n e ido de si mesmo joga
--nume ado em si
mesmo)mau i de si
mesmo (an si
mesmo mauk i /
--mui as ezes di ecionado pa a baixo lenk i Es e modelo me apó ico concei o
GER I aiška é mais a ii esnė negu concei o VALGY I. Concep u GER I
pe encendo açõesmažodžiai p o o ypinėmis signi icmões ma ymi judesius,
enci cu us não só em si (pa y ať, auk i), mas e de si mesmo (pa y ať, mes i),
sob e si mesmo (pa y ať, mau i, mauk i) e k . Concep u VALGY I pe encen es
açõesmažodžių p o o ípicas signi icâncias ma cam judesius, enco ajados em si
(pa yりに, kabliuo i, knaiby i).
1.4. Panašu à mo y uojančia signi icado desc imo a empe a u a emi ida
du an e a ação A es e modelo me o iniam pe ence eiksmazodis (1)
šu in i (plačiau ž .
Gaidienė 2015: 210).
(1) šu in i 1. ʻda y i, que šus ų (1 .), pamažu bo i (uždeng ame inde com nedaug
lysčio ou apá ios)ʼ: Šu in i bul es [ži nius, igočius]. → 9. ʻgodžiai come ou
bebe iʼ, p z. : Acabamos chu ando doces caixau é quase ščia (BŽe).

ANŽELIKA GAIDIENĖ
246 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII
1.5. Panašu į mo y uojančia eikšme nusakomą
ação, ealizada animalono
Me a o inė ad e bo ės i (1) signi icação ʻgodžiai ou neg ažiai algy iʼ, exemplo. :
Ele êia udo de ila. da como isbadecido lobo (BŽe), issi u ulioio de p o o ípica
signi icação ʻ a o i ėdalą, paša ą (apie animais, excep o paukščius)ʼ, exemplo. :
Ca kliai ãda a ižas. Gä uliai ėda, paukščiai lesa, pessoas comgo. Pigią mėsą šunys
(BŽe). Kaip bu o ašy a anks esniame au o ės s aipsnyje (ž . Gaidienė 2015: 211),
gy ūnai i jų a liekami eiksmai lie u ių kalboje pap as ai e inami neigiamai,
ėda ( lk.) po an o como base de ans e ência de signi icado me apó ica
pode íamos conside a imp essão es é ica, i. e. neg ažų, menosp eama ó io
e lexo indicin į come ( alando sob e pessoas). Em e aaiços a mês o uso da
ação-palab a ês i no signi icado de come ( alando sob e pessoas) é habi ual
ši eikšmė pap as ai pa eikiama a ski ai (su pažyma a m. (= a minis):
(1) LKŽe (dial.) ʻ algy iʼ: Ans daug ėda K . Mum ės no is Z . P ašom ės i, s e-
(ne u i menkinamojo a spal io), po an o diccioná ios eliai Z . […].
(2) DŽe a m. ʻ algy iʼ.
(3) BŽe a m. ʻ a o i mais ąʼ: Ziemą uogienę só ėsk e no ėk. A es e
modelo me apó ico ambém pe ence o eiksmazodis liuob i (2)
(plačiau ž . Gaidienė 2015: 211).
(2) liuob i 1. ʻduo i ės iʼ: Kiaules liuobiame bul ėmis. Temps ac es liuob i lunas.
Aimuliai ainda neliuob i. → 4. ʻgodžiai algy i, ge iʼ: Liuobia lašinius a é
escapijuosęs (BŽe).
2. METONIMINIS REICHMI PERCLIMAS
Me oniminis eikšmių pe kėlimo būdas nė a dažnas, ap ik i keli okio pe -
kėlimo a ejai. Nag inėjamus koncep o VALGY I eiksmažodžius galima ski i:
1) esul ado em ez de ação, 2) pa e em ez do odo e 3) azão em ez de esul ado
me oniminėms espécies.
2.1. Resul ado em ez de ação
Resul a o ao in és de ação me oniminei espécie, cuja b iskíssimo seman ín
požymis y a pilnumo pojū is, p iski iami eiksmažodžiai pamp i (1), pus i (2)
i sp og i (3).
A igos A icles / 247
An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių
seman iniai a si adimo ypa umai
(1) pamp i 1. ʻpūs is, plės is, pu s i, pus iʼ: Ka ė p isi ijo dobilų su asa e ėmė
pamp i. Pe siėdusį pamps an į aguo į é p eciso a inė i. → 2. ʻgodžiai, mui o
bebe , egy i, y iʼ (BŽe).
(2) pus i 1. ʻdidė i ū iu, apim imi (pp . ko kenksminga zaėdus, za algius)ʼ:
Ka ės desde dobilų pun a. Desde ap i algimen o medi iai pun a. → 2. ʻgodžiai
algy i a bebe iʼ: Pa a ele só pus i e ūpi, a p o abalho nė k us (BŽe). (3)
explodi 6. ʻgodžiai i i, ės i, be iʼ: Bas e e explo i honų, deixik e me
(BŽe).
Plg. LKŽe 4. ʻlabai p isipildžius se empiamam, plechiamamʼ: O já expls a anam
medu iai p igė ês ha agua Lk. Desde aqueles peles i exploss a na u eza
e šiam ba ai, que zaêda seus Rd. Não posso aguen a , minha boca meia explode!
LMD(Sln).
2.2. Pa e subs i uindo do odo
Ve iksmaodžiai kąs i (1) e y i (2) a ibuem pa es ao in és do odo me onimine
espécie, uma ez que mo i uojan es dessas açõesmaodžiai signi icam (plg. kąs i
ʻa gnyb i dan imis (kąsnį)ʼ e y i ʻs um i ykle mais ą į sk andįʼ) signi icam o
ac o de come essenciali e apai comida ijimas e comida ijimas, e mo i o osi
kand (me oniminiais) signi icam (plg kąs igy i, issiʼniʼ e y i ʻgodžiai al, ge i)
ima a o p ocesso de come . (1) kąs i 3. ʻa gnyb i dan imis (kąsnį)ʼ: Kandu obuolio.
P imei o kąsk pão, em seguida meias. → 4. ʻ algy i, kąsniuo iʼ: Os homens kanda
silkę com pão, ge ia alų. Pelo ques i skilandžio. Sêski e à mesa, kąski e.
Pusmo ços kandau des e o (BŽe).
(2) ay i 1. ʻs um i ykle comida no es andįʼ: Não enho den es, isso udo yju
nek am ês como ga nys. Tokį kąsnį yk, qualį apzijes ( lk.). → 3. ʻgodžiai algy i,
ge iʼ: Ko yji s aciami, sedesk?! Rija como ca alho, abalha como galo ( lk.). Ele
comeja mêsą [lašinius] sem pão. C ianças iam e iam doces (BŽe).
2.3. Causa em ez de esul ado
P o o ipinė (mo i uojan e) e bma do e bo kimš i (1) signi icado é elacionado
com ce o obje o kišim em ou o obje o idų, plg. ʻkiš i (į indą, e mę)ʼ: Papie ius
kemšu į s alčių. Kimš i pakulas em plyšius. Homens kimšo šienão em da žina. Pa a
chiužinho kimš a a hays audos. Viską kemšasi in o kišenes (BŽe). Mo i ouji
signi icado do e bo ambém es á elacionado com o obje o (mais o) kišim em
ou o obje o den o de, só me onimicamen e emp egado obje o é do homem idus, plg. ʻdauggy i, godžiai al, ės iʼ:
ANŽELIKA GAIDIENĖ
248 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII
Vaikai kemša e kemša pi agą. Doão is kemšu. Kimšo udo da mesa. Vaisių, uogų A
kimšome, kiek no ėjome (BŽe).
es a espécie me onimina a ibui-se e eiksmazodis sp ing i (2), cujo signi icado
ʻgodžiai algy i, y iʼ é me oniminis pe kėlimas, quando ação (godaus pão). O bebê
ijimo) pasekmė ima eikš i pa į eiksmą.
(2) sp ing i 1. ʻnegalė i nu y iʼ: Negaliu algy i juodos duonos – sp ings u (juoda
comendo sp ings a á ias ezes. → 5. ʻgodžiai algy i, y iʼ: Um sp ings i maçãs, e
aos ou os não duodi (BŽe). A segui é ap esen ado no a igo p elimina us ANN
comida de açõesmažodžių sinónimos ede.
1 PAV. P elimina us secundá ia indi e a de nominação come imo eiksmažodžių
sinonimais ede
A igos A icles 249 /
An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių
seman iniai a si adimo ypa umai
IŠVADOS
An inas indi e as nominações (ANN) açõesmažodžių, pe encen es ao concei o
VALGY I, signi icações análise pe mi e aze as seguin es conclusões: 1.
P o o ypischíssimos ANN comimen o açõesmazodžių signi ica i os me a o iniai
modelos são: 1) panašu em mo y uojančia signi icme nusakomą eiksmą e 2) panašu
em mo y uojančia signi icme nusakomo ação du an e le an ado som. 1)
Mo i ojan es açõesmažodžių signi icmãos desc omom ce oce o ação azom
e ei o ao obje o é de a iado géne o, i. y. obje o: a) compa ado pjaus omas
smailinamas aš inamas e e c. (skap uo i); / / b) inniado sukamas ( a ead); c)
emo iam limomas (šluo i); d) dalomas smulkinamas (ka py i); (e) a komas
p epa á-se (do o i) e / ) ilgomas minkš inamas (dažy i). A likendo in es igação
escla eceu que ao concei o VALGY I a ibuídos açõesmažodžių mo y uojančiomis
eikšmėmis nusakomu ação ao obje o doado e ei o é de ipo di e si icio negu
concei o GER I. Isso de e mina o p óp io bebido e comido obje o pobūdis o bebido
obje o é líquido, e comido mais as (die a consis ência), ou seja, na boca ele pode
se inni icado (liežu io pagalba), smulkinamas (po dan ų pagalba) e e c. 2) O
concei o VALGY I pe encendo aos mo i os de ações com signi icamen os
ma can es os sons di undidos são do ipo aškėjimo soa i lūžinėjan , andžan,
ūkinėjan e pan ( aškin i); pauškėjimo daužan , kalenan e e c. am ce o u
į ankiu (pauškin i) e . . Assim açõesmazodzes, a ibuídos concei o e VALGY I,
p o o ípicas signi icmidades ma cimi ações ge almen e elacionadas com á ios
ações, ce os obje os de uncionamen o, animais e k . scleidjiamais obje o é
mais as (dažniausiai kie a konsis encija), bebamos lix is. 2. Nuncia alguns
me oniminio come (kaip e gė mo) açõesmažodžių signi icâncias de ans e ência
casos, que podem se des inados esul ado em ez de ação (pamp i), pa e em ez
ga sais, o eiksmažodžių, p iski iamų koncep ui GER I, – su skysčio e-
kėjimo, liejimosi a ba plakimosi me u keliamu ga su. Tokių me a o inių
eikšmių a si adimą lėmė algomo i ge iamo objek o ūšis: algomas
de odo (kąs i) e azão em ez de esul ado (kimš i) me onimia espéciesim.
3. A likus es udo escla eceu, que acompanhando o come ação a mais
equen emen e ac ualizuojam seman iniai sinais são elacionados com o
come obje o (ypač kie u mais u), que pode se minulkinamas dan imis,
yniojamas ližu iu e pan. Também mui o de alhado modo de come : mão(s)
mo esys(ias) com meio de come sem ins umen o / lūpų dan ų liežu io a i idade
e ba as como alpykla, como so umo jausmo bu einė. /
ANŽELIKA GAIDIENĖ
250 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII
SININIM TINKLO ABRUNDPINIMI
pa e ao in és do odo (me oniminė ūšis) Me a P me apho ico
signi ica i os ans e êlimas Me onP me oniminis signi ica i os
ans e êlimas Panašu į GV DV panašu į mo y uojančia eikšme
nusakomą eiksmą, execu ado animal
Panašu em J panašu em mo y uojančia signi icame nusakomą judesį
Panašu em KG panašu em mo y uojančia signi icame nusakomo a ação
du an e le an ada som
Panašu em T panašu em mo y uojančia signi icme nusakomo a
empe a u a emi ida du an e a ação
Panašu į V – panašu į mo y uojančia eikšme nusakomą eiksmą
e ei o ao objec o PO
PR causa ao in és esul ado (me oniminė espécieis)
PS e ei o pa a o sujei o
RV esul ado ao in és de ação (me oniminė espécieis)
LITERATŪRA
BŽe – engiamas Bend inės lie u ių kalbos žodynas. Redak o ių kolegija: D. Liu ke i-
čienė ( y . edak o ė), G. Nak inienė, R. Pe okienė, D. S e ikienė, K. Vosyly ė, J. Za-
ba skai ė. P og amuo ojas V. Sa ke ičius. D. 1: Į adas, B, C, H, J, O. Vilnius: Lie u ių
kalbos ins i u as, 2013. D. 3: Č, E, Ę, Ė, F, Z. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2014.
P ieiga in e ne e: h p://bkz.lki.l ; BŽe ank aš is.
DLKT – Daba inės lie u ių kalbos eks ynas. Kaunas: VDU. P ieiga in e ne e: h p://
eks ynas. du.l / eks ynas/
DŽe – Daba inės lie u ių kalbos žodynas: šeš as ( ečias elek oninis) leidimas, y . ed.
S asys Keinys. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2006; in e ne o e sija, 2011. P iei-
ga in e ne e: h p://dz.lki.l .
Fillmo e Cha les 1982: F ame Seman ics. – Linguis ics in he Mo ning Calm. Seoul.
Gaidienė Anželika 2015: Seman inės eiksmažodžio ge i sinonimų a si adimo
p iežas ys. – Ac a Linguis ica Li huanica 72, 196–220.
Kö esces Zol án 1988: The language o lo e. Lewisbu gh: Associa ed Uni e si y
P ess.
Kö esces Zol án 1990: Emo ion concep s. New Yo k: Sp inge .

S aipsniai / A icles 251
An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių
seman iniai a si adimo ypa umai
Lako – Джордж Лакофф 2004: Женщины, огонь и опасные вещи: что
категории языка говорят нам о мышлении. Пер. с англ. И.Б. Шатуновского.
Москва: Языки славянской культуры.
LKŽe – Lie u ių kalbos žodynas 1–20: elek oninis a ian as. Redak o ių kolegija: Ge -
ūda Nak inienė ( y . edak o ė), Jonas Paulauskas, Ri u ė Pe okienė, Vy au as Vi -
kauskas, Jolan a Zaba skai ė. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2005 (a naujin a e -
sija, 2008). P ieiga in e ne e: www.lkz.l .
Schank Roge , Abelson Robe 1977: Sc ip s, Plans, Goals, and Unde s anding:
An Inqui y in o Human Knowledge S uc u es. Hillsdale, NJ: Law ence E lbaum.
Unge e F ied ich, Schmid Hans-Jö g 1996: An in oduc ion o cogni i e linguis-
ics. London: Longman.
Seman ic Peculia i ies o Occu ence o Ea ing
Ve bs o Seconda y Indi ec Nomina ion
SUMARY
The objec o his a icle is ea ing e bs o seconda y indi ec nomina ion o he Li huanian
language aken om S anda Li huanian Language Dic iona y which is cu en ly in he
p ocess o compila ion. This esea ch seeks o es ima e which ea u es o he ac ual
phenomena, hings o ac ions become seman ic ea u es in he language and de e mine he
ise o new ea ing e bs o seconda y indi ec nomina ion as well as o compa e hem wi h he
co esponding d inking e bs. The a icle ends wi h a p elimina y synonym ne wo k o ea ing
e bs o seconda y indi ec nomina ion.
In oducida 2014 m. 1 de se emb o.
ANŽELIKA GAIDIENĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uânia
[email protected]