scieee Open visual document viewer

Antrinės netiesioginės nominacijos valgymo veiksmažodžių semantiniai atsiradimo ypatumai

Anželika Gaidienė

Full text

230 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII ANŽELIKA GAIDIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as As di eções de pesquisas acadêmicas: leksicologia e leksicog a ia. ANTRINS NETIESIOGINS NOMINICIOS VALGYMO ABEXMAŽOŽI SEMANTINIAI ATSIRADIMO YPATUMAI Seman ic Peculia i ies o Occu ence o Ea ing Ve bs o Seconda y Indi ec Nomina ion ANOTACIJA O obje o des e a igo é açõesmažodžiai de alimen ação secundá ias indi e i as da língua li uânica, ex aídos do p epa ado Bend inės lie u ių kalbos žodyno. O es udo p e ende de e mina , quais que eal o ês enômenos, das coisas ou ações a ibu os na língua i s a seman inais ap esen ado c iado p elimina us secundá ia indi ec i a požymiais, lemiančiais an inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių a si- adimą, bei palygin i juos su a i inkamais gė mo eiksmažodžiais. S aipsnio pabaigoje nominação come imo eiksmazodžių sinonimos ede. ESMINIAI VOODŽIAI: sinónimo, concei o, an inė ne iesioginė nominacija, me a o inis signi icado ans e ėlimas, seman inis požymis, sinonimų inklas. ANNOTATION The objec o his a icle is ea ing e bs o seconda y indi ec nomina ion o s anda d Li huanian language aken om S anda d Li huanian Language Dic iona y which is cu en ly in he p ocess o compila ion. This esea ch seeks o es ima e which ea u es o he ac ual phenomena, hings o ac ions become seman ic ea u es in he language and synonym de e mine he ise o he new ea ing e bs o seconda y indi ec nomina ion as well as o compa e hem wi h he co esponding d inking e bs. The a icle ends wi h a p elimina y ne wo k o ea ing e bs o seconda y indi ec nomina ion. KEYWORDS: synonym, concep , seconda y indi ec nomina ion, me apho ical ans e o meaning, seman ic ea u e, synonyms ne wo k. A igos A icles 231 / An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių seman iniai a si adimo ypa umai 0.Es a publicação con inua-se ciclo de pesquisas au o ês, des inado VALGYMO e koncep ui p iklausančių eiksmažodžių eikšmių seman inių požymių analizei. Neabejojama, kad okio pobūdžio y imai galė ų ap i a spi ies ašku naujo i- GėRIMO po sinónimos diccioná io, ezau dos li uãos, ou as seman ológicas on ologias, dos quais na Li uânia ainda não exis e. 1. An e io men e no a igo da au o a (plačiau ž . Gaidienė 2015) examina em seman iniai eiksmažodžio ge i sinónimos mo i os de oco ência. Nunciado, que uma maio pa e das açõesmajodzes de bebidas cons i uem secundá ias nomina i as indi e as, que o mando bene o mais impo an e papel e e me o iniams polisemiškiem elhies. De manei a me apó ica nomeando bebidamo dažniausiai ak ualizuojami seman iniai požymiai y a susiję su iziniu eiksmu ação ( ankos judesiu), po exemplo: mes i ʻpaleis i lėk i olyn (pp . anka)ʼ → ʻge i (s aigiuosius bebidas) keli, e lysčioamu ga suʼ, po exemplo.: pliaup i ʻsma kiai ly iʼʼdaug ʻ, godžiai s ėb i, ge ʼ iʼ. Es e obje o escolhido concei o VALGY I, ao qual o es udo eikš i bend inė Li uânia língua em não poucos eiksmažodžių: čiaumo i, d ož i, kąs i, kimš i, ki s i, y i, sp og i, šu in i, š eis i e . . De ido ao come de açõesmažodžių abundância a igo decidiu apsi a só an inės ne iesioginės nominacijos1 ( oliau ANN) eiksmažodžių, isel os do p epa ado Bend inės lie u ių kalbos žodyno ( oliau BŽe), análise. Tokį on e escolha oi lendada o desejo ex i pa ANN come imo eiksmažodžius, us ojamus bend inėje lie u ių kalboje. O a igo examina odos2 BŽe encon a ANN ações de come mazodžiai3. O obje i o do desc i o es udo de e mina quais os sinais de ealidade de enômenos, daqüi os ou ações em comum inha alaba i s a seman inais sinais, lemiančiais ANN dados de oco ência de açõesmajodzes, obu us em compa ação com os co esponden es açõesmajodzes de bebida. Obje i os de abalho: isnag ina ANN come de açõesmažodžių es u u as seman ines; es abelece e desc e e seman icos 1 P imin ina, que o esul ado da p imá ia nominação é neiš es inis eiksmažodis, su gido alban ais aco doimo (Jakai ienė 1988: 24), ex.: gu k i ʻ algy i, ge i, les i (pʼp . godžiai, apidamen e) (BŽe); esul ado secundá ia di e a nominação da inys, que sua aiška e signi icado se baseia ou o, simplesíssima es u u a endo com o eiksmažodžiu (ž . en pa , p. 24), ej.: kąsno i ʻpamažu algy iʼ (BŽe); secundá ia indi e a de nominação esul ado seman ino da inys ecém- o mada pala a signi icado (ž . in mesmo, p. 24), ej.: d ož i 1. ʻcom aca ou ou a e amen a a iada a pica , smailhin, compa in, aš in iʼ → 6. ʻgodžiai algy i, be iʼ (BŽe). 2 Alguns e bma o des de come , ixados em dicioná ios mais an igos (LKŽe, DŽe), BŽe não ixados, ex.: chus i 10. ʻgodžiai algy iʼ (LKŽe); 6. ʻgodžiai algy i, ės i, g auž iʼ (DŽe); šlepsė i 2. ʻneg ažiai, čepsin algy i ou ės i, a ulo i, obulo iʼ (LKŽe); 2. ʻneg ažiai algy i, čepsė iʼ (DŽe) 3 Reque ia en a iza , que após a inal BŽe edagação ap esen ados nes e a igo os a igos do dicioná io i k ., odėl šiame s aipsnyje nenag inė i. podem muda . ANŽELIKA GAIDIENĖ 232 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII as elações mú uas dos signi ica i os de açõesmajodzes examinados bem gau as duonuos a os, pelas quais baseia-se menis palygin i su ANN gė mo eiksmažodžiais; emian is iš i a medžiaga suku i p elimina ų ANN algymo eiksmažodžių sinonimų inklą. Teo inės analisando escolhidos açõesmajodžius, abo am-se já mencionado a igo da au o ê, po an o não pa ecem pe inen e suas aqui epe i . 2. Veiksmajodis algy i é mais amplamen e usado a pala a come ismo unsaki i. P esen inas ex osinas da língua li uânica зафиксирована за пятнадцать тысячных его употресен примеров4. Dicioná ios da língua Li uânia analisam eiksmažodis de ine de inido d ejopai. LKŽe e DŽe accionmazoddi algy i o signi icado p incipal de ine-se gana abs akčiai: (1) LKŽe ʻ a o i mais ą, mai in is, so in isʼ, p z.: Miegmi algau, ge iu iki so i SD445. Ben an es de come nosip ausk J.Jabl. Aqui eles comiam Jn. Vaipando comoi R130, MJ171. Mes lie u ninkai ba ščius e šiupinį skanų su lašiniais ga džiais iš i us gi dami algom K.Donel. […]; (2) DŽe ʻ a o i comida, mai in isʼ, exemplo. : Valgy i pão, s iubão, sū į, aisius. Egy i jan a em. Que o come come pasiga džiuando. […]. BŽe são dis inguidas duas e bma oz de algy i signi icados: (3) BŽe 1. ʻim i em mou hą, k am y i e y iʼ, p z. : Me dói o den e, eu não posso come . P ašom im i e egy i. Quando come não aleces. Dei ado não comgyas. Ele sen a à mesa e come obuolį. Os homens comem mêsą [s iubą], a é os ou idos links a. Quando esgo a , isso e secão pão come es. […]. 2. ʻ a o i algį, comida; mai in isʼ: E eu išalkau come . Nesino i nada: nem come , nem a lado i . Pe Užga ėnes pessoas mui o comem. An e io men e as pessoas pio come am. Lico como šaka: nenhuma comeu, nenhuma do mijo. Quando comgius, quando Eu e não comgius ui. No nosso cul u al a eale come-se com colhe , aca e shaku e. […]. BŽe de inindo a p imei a e bi ó cio ale a signi icação chamou a a enção pa a ísicos e isiológicos sinais da ação de come , i. i. alimen o ėmimasʼ, k am ymasʼ, ijimasʼ e bu naʼ, de inindo segundo en a izado o p óp io p ocesso de mai inimose, so inimose como abs a os, i biamen e necessá ios enômenos. Tal ap esen ação signi ica i os pe mi e dis ingui duas concepções de come pu amen e isiológica e abs akção (caus mai inimosi, sa inimosi p ocessą). 4 A ualmen e, ex os da língua li uânica de exemplos p ocu ada de aco do com a aiz algpaselenkan ações pessoais e não-desdenominá eis do e b algy i, algo, algė o mas. 5 A igosnyje deixadas ab e ia u as como LKŽe. A igos A icles 233 / An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių seman iniai a si adimo ypa umai 3. Laikomasi nuomonės, kad a pažin i požymius, ak ualizuojamus koncep- ui VALGY I pe encen es ANN açõesmažodžių signi icações, podem ajuda o concei o em ques ão con eúdo cons i uin e de um co esponden e cená io de ação isiológica, que o am es abelecidos com base exemplos6 análise (ž . abelę 2). Kogni y inėje ling is ika os concei os (idealizuo as) kogni y inis modelis (Lako 2004: 99110), eimas ou seman inis in e p e acinis ėmas (Fillmo e 1982), scena ijus (Lako 2004: 371372; 514537) e sk ip as (Schank, Abelson 1977: 42; Unge e , Schmid 1996: 211217), pode-se a i ma que signi ica ap oximadamen e o mesmo uma aio de in o mação sob e alguma si uação complexa ou um acon ecimen o. Algimen o ( ambém e bebidas) como p ocesso isiológico é compos o uma po ou a seguindo ases consecu i as: alimen os ėMIMAS (nebū ina azė) A SIkANDIMAS (ou em SOSIURBIMAS, se é líquys a consis ência) kRAM- SO UMO jAUSMAS. Uma ez que o YMAS (jei iziologinis p ocesas gė mas, šios azės nė a) – RIjIMAS – VIRškINIMAS concei o eimas mais en a iza es á ico, e o ei o e sc ip o dinaminį a na u eza de um de e minado modelo cogni i o, nes e a igo escolhe-se usa o concei o de sc ip (o concei o de sc ip o mais aplica-se à desc ição de p o o ípicos e en os sociookul ú icos, po exemplo, [VALGYMO RESTORANE] sc ip s). Como Geo geʼas Lako a i ma, o o ei o consis e de á ios elemen os on ológicos: es ado inicial, sequência de e en os e es ado inal, i. e. o ei os es u u ados de aco do schemą: o igos eiga obje i o (Lako 2004: 371). Em ge al concei o de o ei o p ima iamen e oi aplicado emoções desc e e . 1 na abela G. Lako ʼo (1987) e Zol áno Kö escesʼo (1988, 1990) desc ibi am PYkčIO (an. ANGER)7 e BAIMėS (an. FEAR) pa a o cená io, que cons i uem isoladas, consis en emen e dispos as cenas (nuo mo i o a é a ação inal). 1 LENTEL. Pygčio e medoes scena ioiei8 (pelo G. Lako ą e Z. Kö escesʼą) PYKTIS BAIMĖ cena 1: Sk iaudado causa causa Ob igan e insul a a í ima. Si uação ação causa a í ima insa is acção. A í ima pe igosa, poden es mo e, ísico ou psichinão do . sabe do pe igo iminen e. cena 2: Pyk is emoção Auka sen e exis e. Baimê sen i pânico medo susce os exis e. susce os Auka sen e mudanças isiológicos. isiológicas mudanças. 6 Pa yzdžiai o am ecolhidos do Daba inės lie u ių kalbos eks yno (DLKT), Bend inės lie u ių kalbos žodyno (BŽe) e Lie u ių kalbos žodyno (LKŽe). 7 G. Lako ʼs ais ipo de cená ios chama de cená ios p o o ípicos (Lako 2004: 514). 8 In o mação omada e aduzida do a igo au o ês de F. Unge e , H. Schmid li o An in oduc ion o cogni i e linguis ics (1996: 141). ANŽELIKA GAIDIENĖ 234 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII PYKTIS BAIMĖ 3 scena: en a i a con ola Auka s engiasi kon oliuo i pyk į. Auka s engiasi ne ody i baimės i / ou não co e . cena 4: Pigocio pe žengia con ole uma p é imas Pyk is começa a in ensidade pe žengia ce a on ei a. ce a con ola a í ima. Auka Baimės in ensidade on ei a. jáekon ola a medo. scena 5: Bausmė: bausmę sk iaudėjui. ação S aigus e ação: auka ugiu do pe igo. inal auka oco do O p incipal p incípio dos cená ios ap esen ados consis en emen e desc e e a ca ego ia de emoções, i. e. desde o su gimen o da emoção começo (1 scena: azão) e a é o im (5 scena: inal ação). No cená io ap esen ado 3-čia ( en a i a con ola ) e 4- a (pe da de con ole) escenas são mais p óximas cen inas 2as scenas (emoção), po an o, como mos am as pesquisas, 3-čia e 4 a scenes são da iausios em e mos de me a o as concei ualiais (Unge e , Schmid 1996: 141). Como a i mam F. Unge e is e H. Schmidas, se olha mos pa a PYkčIO me á o as, e íamos que sua seca e le e o denadamen e no o ei o desc i os 2 e 3 scenas e 4 scenos desen ol imen ossi, i. i. PYk IS įkai ina líquis į em con aine , líquidis sobe, p essão acède, apa ece apo ( odas es as me o as pe encem 2 scena), en ão o na-se apo descon oliuojami (3 scena) e, se apo neišeina, o con aine explos a (4 scena) (Unge e , Schmid 1996: 141). Com base na análise do con ex o, o a igo ap esen a o concei o VALGY I cená io (ž . 2 abelę), sussis endo de á ios elemen os: não essencial de uma ação ísica, indo an e an e a necessá ia isiologicamen e, i. e. mo imen o (s) de mãos (s) com o meio de come sem ins umen o, e esseninhos de ações isiológicas, i. e. consis ência de a sam ikandimo, k ymo e ijimo (se a objec o de come é o e) ou siu bimo e ijimo (se a objec o de come é so s a) e de sensação de gos o / consis ência. De e minou-se que di e sos elemen os do concei o VALGY I scena io de uma o ma ou ou a são ac ualizados a es e concei o pe encen es à açãomažodžių signi icanças, po exemplo, ʻmudesys ankaʼ (ação ísica) cap ados no signi icado da açãomažodžio kablio a i; ʻk am ymasʼ ( isiologinis eiksmas) eiksmažodžių aškin i, a in i e k . eikšmėse. S aipsniai / A icles 235 An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių seman iniai a si adimo ypa umai 2 LENTEL. Koncep o VALGY I guiões FIzINIS Nebū inasis isinis Nosso cul u al a eale saudá el dian e do bū ino no an e osnês come-se com colhe , VEIkSMAS ação, indo ago a sen a, deis u košę comego a si seno emen e mãos, pa icipauja sem ins umen o /. com aca e shaku e (BŽe). Ele es á i o e isiologicamen e ação. / (DLKT). Comgámos não pa icipa auja amba com p iemone nebu o nei lėkščių, nei į ankių (DLKT). A liekan eiksmą FIZIOLOGINIS VEIkSMAS Essencial isiológico eiksmas: a) a sikandimas Juolab kad daugelis aikų ledus mėgs a algy i g andes côsniais [...] (DLKT). b) am imas e Valgis de imedia o ijimas e meias, mas oi oi incomum: sopa sem go du aos adicionada da žo ių, que ao come apa eceu que mêsą am ai (DLKT). c) siu bimo e ijimo Senelis come soupą de Remb an o dubenėlio (DLKT). d) diges ãoS enki es a come sensação de sa iedade pa a que comida acilmen e dige ida, ele do es ômago mais apidamen e iajasse pa a ou os ó gãos diges i os (DLKT). / A liekan minė us eiksmus daly auja lūpos, dan ys, língua, ga klė, yklė e ba iga. VESMO ŽmogusIk comego, não ėda. bi ėJis come o peixe A LIkėjAS animal10 (DLKT) / /. Bi elês (LKŽe). Vienok e šunyčiai comego upuços, ku ie puola nuog ponų s alo VlnE46 (LKŽe). Gaidys šaukia iš as, pa s ne algo LKT355 (Nmč) (LKŽe). VEIkSMO OBjEk AS Konsis encija: i š as / skys as / kie as mais as. A sisakysiu kep ų bul ių i deš os, o algysiu bul ių košę su liesa a ške bei s ogūnais (DLKT). Kisielos podem se comidos an o ia como quen e (DLKT). Eles comem s iubá, a é os ou idos links a (BŽe). Mama con a á no ícias da cidade, e eu come ei pai oju o doces (DLKT). O pai comia um mêsá (DLKT). 9 A pa i dos exemplos ê-se que o execu o do a o de come pode se não só homem, mas ambém animais. No en an o, nes e a igo a a-se apenas do a o isiológico de come , ealizado pelo humano. ANŽELIKA GAIDIENĖ 236 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII VESMO Te mes P op iedades: Na u almen e, é (DLKT /). Eu gos o de come comida quen e. p eciso quan o mais come come sh es apy ūgš ę košę (DLKT). Eles bebem, comem só músicas [...] / OBjEk AS šal asIk šil as ka š as da žo ių que em g o á ios esgue ada a meias, ou em (DLKT). 4. No inal do a igo ap esen a-se p elimina us10 ede de sinónimos de eiksmažodžių a ados. Sinonimų ede oi isualizá el p og ama Gephy (plačiau e . h ps://gephi.gi hub.io/). 1. METAPORINIS REICHMI PERKLIM Me apó icas signi icados elacionadas com come podem se associadas com signi icadas p incipais ou secundá ias, que são mo i uojanças. Po ans e ência de signi icados pode dis ingui -se os seguin es modelos me a o icos11: 1.1. Panašu em mo y uojančia signi icme nusakomą eiksmą. 1.2. Panašu à mo y uojančia signi icame nosacomo ação du an e le an ado som. Panašu à mo i uojančia 1.3. signi icado no sen ido nosakomo ação du an e execu ado mo esį. 1.4. Panašu à mo y uojančia signi icado desc ibomo a empe a u a emi ida du an e a ação. 1.5. Panašu em mo y uojančia signi icme nusakomą ação, execu ado animalūno. A segui es es modelos são a ados em meno de alhe. 1.1. Panašu em mo i ojančia signi icação nusakomą eiksmą A es e modelo me a o ínio a ibuídos concei o VALGYTI ANN açõesmažodžių signi icâncias me apó ico ligam com as p incipais (mo i uojanobjek u / subjek u. čiomis) eikšmėmis, ku iose už iksuo as eiksmas, da an is am ik ą po eikį 10 Mais pesquisas podem co igi a e bmação des e a igo ap esen ada do e go come sinónimos inklą. 11 Nominados modelos coincidem com ANN bebida[…]mo modelos de oco ência de signi icados accionmazodžių. A igos A icles 237 / An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių seman iniai a si adimo ypa umai 1.1.1. Anašu a mo y uojančia signi icme nusakomą eiksmą, azendo um ce o e ei o na es u u a do obje o Mo y uojančiomis eiksmažodžių signi icmėmis nusakomu o e ei o que az a ce a ação ao obje o pode isa -se como des ukcinį, po que em odos os casos a ados é mudada a o ma do obje o, i. i. obje o: a) compa igamas pjaus omas smailinamas aš inamas e pan / /. ; b) ini icado sukamas; c) emo iam limomas; d) dalomas illkinamos; e) mancomado p epa ado / a) Lyginamas pjaus omas smailinamas aš inamas a pan / /. i ) ilgomas / minkš inamas. Pagal ai eiksmažodžiai žemiau suski s y i į pog upius. obje o Es e subg upo pe encen es açõesmažodžių p o o ípicas signi icanças unsakomas in ensi ous ação ísica é des uccinis execu ando ação a ags iu ú ankiu muda-se es u u a do obje o. Me a o ica elacionada com come e p o ó ipiná do e bo skap uo i (1) os signi icados ligam undamen o da ans e ência de semelhança de ação ene ginga, pon ual ealizada: (1) skap uo i 1. ʻskob i, duob i skap u, skap u d ožian aze ʼ: Skap uo i šaukš ą de á o e. Se a á o e não o ia, isso é ácil skap ua . → 2. ʻgodžiai algy i a ės iʼ: Obuolį skap uo i. As c ianças skap uoja k iaušes (BŽe). Do e bo pus y i (2) p o o ípicas signi icâncias ʻgaląs i, aš in iʼ, many ina, é issi u uliojusi me a o inė elacionada com come signi ic ʻmėgodžiai algy iʼ, cuja base de ans e ência ambém pode íamos conside a ene gingą, ikslingo ação. Tal ez possí el ligação de signi icação elacionada com come e com šalu ine signi icação, зафиксирована LKЖe (BŽe es a signi icação não ixsuojama), plg. ʻpučian aušin i, ėdin iʼ, например. :Insipilk pu os e pus yk po biškį Lp. (2) desocu a 2. ʻgaląs i, aš in iʼ: Pai as ilgai pus ė dalgį. Vus as cinjas cus u ui deixa . → 4. ʻgodžiai algy iʼ: Kad azio c iança, como poucos dias não comessem. Deixa o mês, mais nada não ha e á (BŽe). Vixma do e bo ęs i (3) is de i ed signi icância ʻgodžiai, daug algy iʼ (p z.: Kad enčia, kad enčia mėsą. BŽe) p o a elmen e baseia signi ican e p incipal ʻda y i ku inu inčius, įka pasʼ (p z.: Tė as kasme s ak oje en inėūna, ku ie odė s šalus ūgį. BŽe) ou ʻ an ais pjaus y i, d ožinė iʼ (p z.: Lazdąs al [BŽe] mėmis. Com elação à comida e signi icados mo i oso es, como e acima mais mi- nė ų eiksmažodžių, sieja ikslingo eiksmo (a liekamo am ik u į ankiu) pa- našumo pe kėlimo pama as. ANŽELIKA GAIDIENĖ 238 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII Es e subg upi ambém pe ence eiksmažodžiai d ož i (4) e ašy i (5), mais amplamen e discu i no anks esniame au o ės s aipsnyje (ž . Gaidienė 2015: 207): (4) d ož i 1. ʻsu aca ou ou o a i iu í ankiu picaus i i, smailin i, compa ig i, aš in iʼ: D ož i penš uką. Meis as ež u u d ogia len ą. → 6. ʻgodžiai algy i, ge iʼ: D ož i lašinius. Ca ikai ca žia deš eles, a é ou ys links a (BŽe). (5) ašy i 1. ʻki iu, skliu u, kal u ou quan o ou o ež i, kal i, skap uo i, skliu uo i, liigin i (medį, akmenį e e c.)ʼ: Kai išmū ija no osus unda us, ašo ąs us. Meis ai ašė campo ped as. → 3. ʻgodžiai algy i a be iʼ: Eu mui as ezes como […] ašau e ašau. Chikai aço blynus. Taço como Bal us a škę ( lk.) (BŽe). b) Vyniojamas / sukamas objek as Veiksmažodžių ai y i (1), angy i (2) e a šy i (3) p o o ipines e me a o ines signi icados uneja o obje o yniojimo o imo eiksmas, onde me a o iškai pa a o o obje o é mais , e o ins umen o, pela qual aquele mais yniojamas / u amas, é ližu is. (1) a ead 1. ʻ ynio i, suk i em i inioʼ: Pa ies ą aką ai o. S a ys s akleles, ai ys d obeles ( lk.). Rai osi ošis, em ogo inse ida. → 13. ʻgodžiai algy iʼ: Toda amília ai ė kep ą iš ieną (BŽe). (2) angi 1. ʻ ynio i, inguo iʼ: S ilis ai modelos cabelos emman iai angė me us kaspinų. Pajeme isokie laidai [ isokias co d es] angosi, nãožkliūki e. → 4. ʻgodžiai algy iʼ: Nieko nedi ba, só o pão ango (BŽe). (3) poluí 1. ʻblašky i, d aiky i, sclaidi i, el iʼ: O en o polixo me os cabelos. Jau is a ço šiaudų kūgį. Não manchásseme a ba zdos! → 2. ʻgodžiai, com ape i u alc) Elimina-se limomas gy iʼ: Išalkęs jis dažnai a šo lašinius. Radau jį a šan į kopūs us (BŽe). obje o Veiksmažodžių šluo i (1) e š eis i (2) nosakomas signi icmados mo i uojanciais ene gingas, e ec uado mais uma ez e com um ce o ins umen okiu (šluo a, šepečiu e c.) ação, du an e o qual o obje o é emo ido limomas /. Mo i ojanças e mo i ousias signi icados, man ina, ligam e ec uado ene gingo, p eciso ação da semelhança ans e ência base. (1) schluo i 2. ʻb aukian šluo a, šepečiu limi a , aze š a ųʼ: Senelė šluoja obą alguns sykius po dia. Não é empo obą shlua , quando já con idčiai po po os ( lk.). 4. ʻgodžiai algy i, ės iʼ: Do abalho pa ėjęs udo shluoa. Kad shluoja como ês dias sem come (BŽe). (2) sweis i 1. ʻ inan limi a , blizgin iʼ: Schweis i acilius [šaukš us]. On em com čiu š eičiau g indis. → 5. ʻgodžiai algy iʼ: Š eičia kaip iš badų (BŽe). A igos A icles 245 / An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių seman iniai a si adimo ypa umai šepesu kabliuʼ: Hoje homens mėšlą kabliuoja. ), o necida BŽe. Nes e caso e e ência de ans e ência de signi icado pode íamos conside a como algo lys o (pa yčajne, medaus, košės) sėmimo, kabinimo com p iemone (pa yčajne, šaukš u) judesio, nuk eip o in o himsel , asocia i ų a ka ojimą. Veiksmajo di knaiby i is es inė eikšmė (ʻpo upu į kneibian , gnaiban algy iʼ: Vaikai py agą knaibo. Viešnia omou e amen as e começou com eles knaibi i o peixe. Knaibo meiosobaliuką pus alandį (BŽe) pode se associada com p o o ype (mo i uojančia) signi icado ʻne ez, mui as knieb i, kneib iʼ, exemplo. : Mama knaibo ešlą i s kukulienę. Mulhe es (su) aciliais knaibė de g indinho e oles (BŽe). Nes e caso base da ans e ência de signi icado ambém pode íamos conside a asocia i os judesio, encamin o em si, a ka ojimen o. 5 LENTEL. Judesio di eção (koncep ų VALGY I e GER I compa ação) Koncep as VALGY I Koncep as GER I Judesys Pa yzdžiai Judesys Pa yzdžiai di ecionado em sel kabliuo i di ecionado em sel auk i knaiby i --n e ido de si mesmo joga --nume ado em si mesmo)mau i de si mesmo (an si mesmo mauk i / --mui as ezes di ecionado pa a baixo lenk i Es e modelo me apó ico concei o GER I aiška é mais a ii esnė negu concei o VALGY I. Concep u GER I pe encendo açõesmažodžiai p o o ypinėmis signi icmões ma ymi judesius, enci cu us não só em si (pa y ať, auk i), mas e de si mesmo (pa y ať, mes i), sob e si mesmo (pa y ať, mau i, mauk i) e k . Concep u VALGY I pe encen es açõesmažodžių p o o ípicas signi icâncias ma cam judesius, enco ajados em si (pa yりに, kabliuo i, knaiby i). 1.4. Panašu à mo y uojančia signi icado desc imo a empe a u a emi ida du an e a ação A es e modelo me o iniam pe ence eiksmazodis (1) šu in i (plačiau ž . Gaidienė 2015: 210). (1) šu in i 1. ʻda y i, que šus ų (1 .), pamažu bo i (uždeng ame inde com nedaug lysčio ou apá ios)ʼ: Šu in i bul es [ži nius, igočius]. → 9. ʻgodžiai come ou bebe iʼ, p z. : Acabamos chu ando doces caixau é quase ščia (BŽe). ANŽELIKA GAIDIENĖ 246 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII 1.5. Panašu į mo y uojančia eikšme nusakomą ação, ealizada animalono Me a o inė ad e bo ės i (1) signi icação ʻgodžiai ou neg ažiai algy iʼ, exemplo. : Ele êia udo de ila. da como isbadecido lobo (BŽe), issi u ulioio de p o o ípica signi icação ʻ a o i ėdalą, paša ą (apie animais, excep o paukščius)ʼ, exemplo. : Ca kliai ãda a ižas. Gä uliai ėda, paukščiai lesa, pessoas comgo. Pigią mėsą šunys (BŽe). Kaip bu o ašy a anks esniame au o ės s aipsnyje (ž . Gaidienė 2015: 211), gy ūnai i jų a liekami eiksmai lie u ių kalboje pap as ai e inami neigiamai, ėda ( lk.) po an o como base de ans e ência de signi icado me apó ica pode íamos conside a imp essão es é ica, i. e. neg ažų, menosp eama ó io e lexo indicin į come ( alando sob e pessoas). Em e aaiços a mês o uso da ação-palab a ês i no signi icado de come ( alando sob e pessoas) é habi ual ši eikšmė pap as ai pa eikiama a ski ai (su pažyma a m. (= a minis): (1) LKŽe (dial.) ʻ algy iʼ: Ans daug ėda K . Mum ės no is Z . P ašom ės i, s e- (ne u i menkinamojo a spal io), po an o diccioná ios eliai Z . […]. (2) DŽe a m. ʻ algy iʼ. (3) BŽe a m. ʻ a o i mais ąʼ: Ziemą uogienę só ėsk e no ėk. A es e modelo me apó ico ambém pe ence o eiksmazodis liuob i (2) (plačiau ž . Gaidienė 2015: 211). (2) liuob i 1. ʻduo i ės iʼ: Kiaules liuobiame bul ėmis. Temps ac es liuob i lunas. Aimuliai ainda neliuob i. → 4. ʻgodžiai algy i, ge iʼ: Liuobia lašinius a é escapijuosęs (BŽe). 2. METONIMINIS REICHMI PERCLIMAS Me oniminis eikšmių pe kėlimo būdas nė a dažnas, ap ik i keli okio pe - kėlimo a ejai. Nag inėjamus koncep o VALGY I eiksmažodžius galima ski i: 1) esul ado em ez de ação, 2) pa e em ez do odo e 3) azão em ez de esul ado me oniminėms espécies. 2.1. Resul ado em ez de ação Resul a o ao in és de ação me oniminei espécie, cuja b iskíssimo seman ín požymis y a pilnumo pojū is, p iski iami eiksmažodžiai pamp i (1), pus i (2) i sp og i (3). A igos A icles / 247 An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių seman iniai a si adimo ypa umai (1) pamp i 1. ʻpūs is, plės is, pu s i, pus iʼ: Ka ė p isi ijo dobilų su asa e ėmė pamp i. Pe siėdusį pamps an į aguo į é p eciso a inė i. → 2. ʻgodžiai, mui o bebe , egy i, y iʼ (BŽe). (2) pus i 1. ʻdidė i ū iu, apim imi (pp . ko kenksminga zaėdus, za algius)ʼ: Ka ės desde dobilų pun a. Desde ap i algimen o medi iai pun a. → 2. ʻgodžiai algy i a bebe iʼ: Pa a ele só pus i e ūpi, a p o abalho nė k us (BŽe). (3) explodi 6. ʻgodžiai i i, ės i, be iʼ: Bas e e explo i honų, deixik e me (BŽe). Plg. LKŽe 4. ʻlabai p isipildžius se empiamam, plechiamamʼ: O já expls a anam medu iai p igė ês ha agua Lk. Desde aqueles peles i exploss a na u eza e šiam ba ai, que zaêda seus Rd. Não posso aguen a , minha boca meia explode! LMD(Sln). 2.2. Pa e subs i uindo do odo Ve iksmaodžiai kąs i (1) e y i (2) a ibuem pa es ao in és do odo me onimine espécie, uma ez que mo i uojan es dessas açõesmaodžiai signi icam (plg. kąs i ʻa gnyb i dan imis (kąsnį)ʼ e y i ʻs um i ykle mais ą į sk andįʼ) signi icam o ac o de come essenciali e apai comida ijimas e comida ijimas, e mo i o osi kand (me oniminiais) signi icam (plg kąs igy i, issiʼniʼ e y i ʻgodžiai al, ge i) ima a o p ocesso de come . (1) kąs i 3. ʻa gnyb i dan imis (kąsnį)ʼ: Kandu obuolio. P imei o kąsk pão, em seguida meias. → 4. ʻ algy i, kąsniuo iʼ: Os homens kanda silkę com pão, ge ia alų. Pelo ques i skilandžio. Sêski e à mesa, kąski e. Pusmo ços kandau des e o (BŽe). (2) ay i 1. ʻs um i ykle comida no es andįʼ: Não enho den es, isso udo yju nek am ês como ga nys. Tokį kąsnį yk, qualį apzijes ( lk.). → 3. ʻgodžiai algy i, ge iʼ: Ko yji s aciami, sedesk?! Rija como ca alho, abalha como galo ( lk.). Ele comeja mêsą [lašinius] sem pão. C ianças iam e iam doces (BŽe). 2.3. Causa em ez de esul ado P o o ipinė (mo i uojan e) e bma do e bo kimš i (1) signi icado é elacionado com ce o obje o kišim em ou o obje o idų, plg. ʻkiš i (į indą, e mę)ʼ: Papie ius kemšu į s alčių. Kimš i pakulas em plyšius. Homens kimšo šienão em da žina. Pa a chiužinho kimš a a hays audos. Viską kemšasi in o kišenes (BŽe). Mo i ouji signi icado do e bo ambém es á elacionado com o obje o (mais o) kišim em ou o obje o den o de, só me onimicamen e emp egado obje o é do homem idus, plg. ʻdauggy i, godžiai al, ės iʼ: ANŽELIKA GAIDIENĖ 248 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII Vaikai kemša e kemša pi agą. Doão is kemšu. Kimšo udo da mesa. Vaisių, uogų A kimšome, kiek no ėjome (BŽe). es a espécie me onimina a ibui-se e eiksmazodis sp ing i (2), cujo signi icado ʻgodžiai algy i, y iʼ é me oniminis pe kėlimas, quando ação (godaus pão). O bebê ijimo) pasekmė ima eikš i pa į eiksmą. (2) sp ing i 1. ʻnegalė i nu y iʼ: Negaliu algy i juodos duonos – sp ings u (juoda comendo sp ings a á ias ezes. → 5. ʻgodžiai algy i, y iʼ: Um sp ings i maçãs, e aos ou os não duodi (BŽe). A segui é ap esen ado no a igo p elimina us ANN comida de açõesmažodžių sinónimos ede. 1 PAV. P elimina us secundá ia indi e a de nominação come imo eiksmažodžių sinonimais ede A igos A icles 249 / An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių seman iniai a si adimo ypa umai IŠVADOS An inas indi e as nominações (ANN) açõesmažodžių, pe encen es ao concei o VALGY I, signi icações análise pe mi e aze as seguin es conclusões: 1. P o o ypischíssimos ANN comimen o açõesmazodžių signi ica i os me a o iniai modelos são: 1) panašu em mo y uojančia signi icme nusakomą eiksmą e 2) panašu em mo y uojančia signi icme nusakomo ação du an e le an ado som. 1) Mo i ojan es açõesmažodžių signi icmãos desc omom ce oce o ação azom e ei o ao obje o é de a iado géne o, i. y. obje o: a) compa ado pjaus omas smailinamas aš inamas e e c. (skap uo i); / / b) inniado sukamas ( a ead); c) emo iam limomas (šluo i); d) dalomas smulkinamas (ka py i); (e) a komas p epa á-se (do o i) e / ) ilgomas minkš inamas (dažy i). A likendo in es igação escla eceu que ao concei o VALGY I a ibuídos açõesmažodžių mo y uojančiomis eikšmėmis nusakomu ação ao obje o doado e ei o é de ipo di e si icio negu concei o GER I. Isso de e mina o p óp io bebido e comido obje o pobūdis o bebido obje o é líquido, e comido mais as (die a consis ência), ou seja, na boca ele pode se inni icado (liežu io pagalba), smulkinamas (po dan ų pagalba) e e c. 2) O concei o VALGY I pe encendo aos mo i os de ações com signi icamen os ma can es os sons di undidos são do ipo aškėjimo soa i lūžinėjan , andžan, ūkinėjan e pan ( aškin i); pauškėjimo daužan , kalenan e e c. am ce o u į ankiu (pauškin i) e . . Assim açõesmazodzes, a ibuídos concei o e VALGY I, p o o ípicas signi icmidades ma cimi ações ge almen e elacionadas com á ios ações, ce os obje os de uncionamen o, animais e k . scleidjiamais obje o é mais as (dažniausiai kie a konsis encija), bebamos lix is. 2. Nuncia alguns me oniminio come (kaip e gė mo) açõesmažodžių signi icâncias de ans e ência casos, que podem se des inados esul ado em ez de ação (pamp i), pa e em ez ga sais, o eiksmažodžių, p iski iamų koncep ui GER I, – su skysčio e- kėjimo, liejimosi a ba plakimosi me u keliamu ga su. Tokių me a o inių eikšmių a si adimą lėmė algomo i ge iamo objek o ūšis: algomas de odo (kąs i) e azão em ez de esul ado (kimš i) me onimia espéciesim. 3. A likus es udo escla eceu, que acompanhando o come ação a mais equen emen e ac ualizuojam seman iniai sinais são elacionados com o come obje o (ypač kie u mais u), que pode se minulkinamas dan imis, yniojamas ližu iu e pan. Também mui o de alhado modo de come : mão(s) mo esys(ias) com meio de come sem ins umen o / lūpų dan ų liežu io a i idade e ba as como alpykla, como so umo jausmo bu einė. / ANŽELIKA GAIDIENĖ 250 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII SININIM TINKLO ABRUNDPINIMI pa e ao in és do odo (me oniminė ūšis) Me a P me apho ico signi ica i os ans e êlimas Me onP me oniminis signi ica i os ans e êlimas Panašu į GV DV panašu į mo y uojančia eikšme nusakomą eiksmą, execu ado animal Panašu em J panašu em mo y uojančia signi icame nusakomą judesį Panašu em KG panašu em mo y uojančia signi icame nusakomo a ação du an e le an ada som Panašu em T panašu em mo y uojančia signi icme nusakomo a empe a u a emi ida du an e a ação Panašu į V – panašu į mo y uojančia eikšme nusakomą eiksmą e ei o ao objec o PO PR causa ao in és esul ado (me oniminė espécieis) PS e ei o pa a o sujei o RV esul ado ao in és de ação (me oniminė espécieis) LITERATŪRA BŽe – engiamas Bend inės lie u ių kalbos žodynas. Redak o ių kolegija: D. Liu ke i- čienė ( y . edak o ė), G. Nak inienė, R. Pe okienė, D. S e ikienė, K. Vosyly ė, J. Za- ba skai ė. P og amuo ojas V. Sa ke ičius. D. 1: Į adas, B, C, H, J, O. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2013. D. 3: Č, E, Ę, Ė, F, Z. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2014. P ieiga in e ne e: h p://bkz.lki.l ; BŽe ank aš is. DLKT – Daba inės lie u ių kalbos eks ynas. Kaunas: VDU. P ieiga in e ne e: h p:// eks ynas. du.l / eks ynas/ DŽe – Daba inės lie u ių kalbos žodynas: šeš as ( ečias elek oninis) leidimas, y . ed. S asys Keinys. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2006; in e ne o e sija, 2011. P iei- ga in e ne e: h p://dz.lki.l . Fillmo e Cha les 1982: F ame Seman ics. – Linguis ics in he Mo ning Calm. Seoul. Gaidienė Anželika 2015: Seman inės eiksmažodžio ge i sinonimų a si adimo p iežas ys. – Ac a Linguis ica Li huanica 72, 196–220. Kö esces Zol án 1988: The language o lo e. Lewisbu gh: Associa ed Uni e si y P ess. Kö esces Zol án 1990: Emo ion concep s. New Yo k: Sp inge . S aipsniai / A icles 251 An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių seman iniai a si adimo ypa umai Lako – Джордж Лакофф 2004: Женщины, огонь и опасные вещи: что категории языка говорят нам о мышлении. Пер. с англ. И.Б. Шатуновского. Москва: Языки славянской культуры. LKŽe – Lie u ių kalbos žodynas 1–20: elek oninis a ian as. Redak o ių kolegija: Ge - ūda Nak inienė ( y . edak o ė), Jonas Paulauskas, Ri u ė Pe okienė, Vy au as Vi - kauskas, Jolan a Zaba skai ė. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2005 (a naujin a e - sija, 2008). P ieiga in e ne e: www.lkz.l . Schank Roge , Abelson Robe 1977: Sc ip s, Plans, Goals, and Unde s anding: An Inqui y in o Human Knowledge S uc u es. Hillsdale, NJ: Law ence E lbaum. Unge e F ied ich, Schmid Hans-Jö g 1996: An in oduc ion o cogni i e linguis- ics. London: Longman. Seman ic Peculia i ies o Occu ence o Ea ing Ve bs o Seconda y Indi ec Nomina ion SUMARY The objec o his a icle is ea ing e bs o seconda y indi ec nomina ion o he Li huanian language aken om S anda Li huanian Language Dic iona y which is cu en ly in he p ocess o compila ion. This esea ch seeks o es ima e which ea u es o he ac ual phenomena, hings o ac ions become seman ic ea u es in he language and de e mine he ise o new ea ing e bs o seconda y indi ec nomina ion as well as o compa e hem wi h he co esponding d inking e bs. The a icle ends wi h a p elimina y synonym ne wo k o ea ing e bs o seconda y indi ec nomina ion. In oducida 2014 m. 1 de se emb o. ANŽELIKA GAIDIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uânia [email protected]