144 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
Lie u ių kalbos ins i u as
As di eções de pesquisas acadêmicas: mo osin aksė,
semân ica, ipologia, g ama icas hie a chias, an iniai p edika y ai.
SVOKOS SU DÚDIS
INSIRAÇANIMAL LIETUVI
TALBOGE
Es ablishmen o he Concep sąjūdis in
Li huanian
ANOTACIJA Es e es udo obje i o esnag ina concei os sąjūdis suak ualização e di usão na a ual
língua Li uânica. U ilizando Kauno Vy au as Didžiojo Uni e sidade Kompuu e inės ling is ikos
cen o cons i uída Daba inės lie u ių kalbos eks yną cons a ado, que línguas li uãs são
usadas 28 pala as, aze di e amen e de daik a a džio sąjūdis ou des e pala a da inių: 14
daik a a džių, 12 būd a džių, po um eiksmažodį i p ie eiksmį. A igos Nes e pala as são
discu idas do pon o de is a do doib e, indicadas suas signi icados e o mas, eqüências de
consumo e on es. Compa ição ap esen a-se exemplos de encon os usando o sis ema de busca da
in e ne Google. ESMINIAI VOODŽIAI: pala a de sąjūdis da iniai, p eesagų ediniai, p iešdėlių
ediniai, sudu iniai pala as, da ybos g au.
ANNOTATION
The aim o his s udy is o analyse he g owing ele ance o he concep sąjūdis and i s sp ead
in con empo a y Li huanian. By e e indo o he Co pus o Con empo a y Li huanian Language
de eloped by he Cen e o Compu a ional Linguis ics o Kaunas Vy au as Magnus Uni e si y,
i was es ablished ha 28 wo ds ha we e o med om he noun sąjūdis di ec ly o om he
o ma ions o his wo d a e used in Li huanian: 14 nouns, 12 adjec i es, one e b, and one
ad e b. These wo ds a e discussed om he pe spec i e o wo d o ma ion in he a icle by
p o iding hei meanings, o ms, equency o usage, and sou ces. Fo he sake o compa ison,
examples ound h ough he web sea ch engine Google a e p o ided. KEYWORDS: o ma ions o
he wo d sąjūdis, su ixal de i a i es, p e ixal de i a i es, compound wo ds, le el o
wo d- o ma ion.
S aipsniai / A icles 145
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
1. ĮVADAS
Língua, enquan o ela i e e ai mais impo an e meio de comunicação memb os da
sociedade, pouco a pouco is cus a. Aqueles ki imai de imedia o inclui apenas mui o
dalį i eiškiasi a ski ų elemen ų išnykimu, pasikei imu a a si adimu. Iš isų
não conhecimą de odas as linguagem linguagem ki imų apčiaus e mais áceis
(U bu is 1978: 27). Pag indinė naujų žodžių a si adimo p iežas is – nauji eiš-
kiniai, naujos e ybės, kul ū os i pasaulio paki imai. Vienas iš okių s a bių
no a ė i é no os pala as apa ecimen o enómenos oi Li uânia Pe si a kymo
Sąjūdis. 1988 m. junho 3 d., na sala da Academia de Ciências da Li uânia em deco en e
e en o, no qual conside ado o p oje o da Cons i uição LSSR, oi le an ada p opos a
o ma inicia i ę Lie u os Pe si a kymo Sąjūdžio g upę. Neilgaius Sąjūdis,
abundan emen e apoiado e apoiado de odos os es a os da sociedade, o nou-se
ealia poli ine o ça. 1988 m. ou ub o 2223 d. Vilniú oco eu Li uânia Pe si a kymo
Sąjūdžio es eigiamasis su ažiação, que į o mino Sąjūdį como mo imen o socie á io.
1989 m. agpjúcio 23 d., minin ąsias 50 ani e sá ios do pac o Molo o oRiben opo, Li u
Sąjūdis jun amen e com a Es ônia e a Le ónia Liaudies on ais con idou ocupados
Es ados Bál icos habi an es à acção do caminho bál ica e sua empo 2 mln. pessoas,
ei indicando independência, susikibo em uma cadeia não neu ūs a desde Vilniaus a é
Talino. Es a akção mos ou, que es abelece ês Es ados Bál icos independência
p e ende não só nau inha mo ėjimai, mas e p óp ias nações. 1990 m. 11 de ma ço.
Li uânia Pe si a kymo Sąjūdis, ap o ei ando o malia SSRS demok a aija,
ans o mkos anuncianiamu publicumu i demok a izacija, conseguiu paci icamen e
es abelece Li uânia independemybę1. A pa i desse empo em ala dos li uanos a
pala a sąjūdis omado amplamen e usa . Daba inės lie u ių kalbos eks yne
( oliau DLKT)2 compos o pelo Cen o de Kompuu e inės ling is ikos da Uni e sidade
Vy au as Maggio de Kaunas ap esen am 9084 o mas di e en es de pala a sąjūdis exemplos.
Obje i o des e es udo3 esnag ina o concei o sąjūdis įsišaknijimą língua li uânica, examina a
pala a sąjūdis da ybos lizdą, de e mina , com quais meios de da ybos 1 Plačiau s .
genocid.l /Use Files/File/A min inos_da os/2013/201306_sajudis.pd . 2 acessí el na in e ne :
h p://donelai is. du.l [ isualizado 2018 012018 05]. 3 Es e ema é examinado de aco do com o
p og ama de longo p azo execu ado pelo G upo de Ling is ica Seman ís ica e econômica do Cen o
de Pesquisas da Língua Bend inês do Ins i u o de Lí ima Li uano, azendo pesquisas de na a i o
ideológico da iden idade mode na. O p og ama le an ado obje i o ealiza leksís icos e
seman ís icos mudanças e suas causas, bem como mudanças es u u ais com o obje i o
escla ece i, quais linguibnias mudanças ak ualús mode nos da iden idade pa a o na a i o
ideológico da iden idade, pa a que osse possí el cons i ui publicis ikos eks yną e no a mode na iden idade base de ocabulá io.
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX 146 é mais equen emen e usada na c iação de
no as pala as, quais o mas mais são usadas, como equen emen e e em que
on es elas são usadas4. Desp šius encon us casos, es abelecem-se kamieno
sąjūdžodžių signi icancias campos. Assim p e ende con ibui pa a a a ual condição
da no ažodžių da yba e polinkių pesquisas. Nag inėjando essas pala as, se á
aplicado desc i omasis analí ico e g e inamonimo manei a se á es abelecido
sios analizės me odai, aip pa žodžių da ybos i seman inė analizė. Apibend i-
concei os sąjūdis įsišaknijimas língua Li uânia, e s aS aipsnyje p incipalmen e
is iškai apibend in i y imo duomenys bus pa eikiami len elėje i diag amose.
emiamasi exemplos de DLKT. Se a pala a DLKT emp egado apenas uma ez,
compa ação ap esen ada exemplos5, as os usando o sis ema de busca da in e ne
Google. Do o al cole ado 441 exemplo: 380 exemplos de DLKT (des ino g ožinės,
neg ožinės, adminis a i as li e a u a, publicis ikos šal inių) e 61 exemplo da
in e ne .
2. VOODŽIO SJÚDIS TIPO DE DARYBOS
Pokyčiai, elacionados com ipos de da ybos, melho e le e odas as pala as do sis ema de da ybos
mudimen o. Embo a os ins umen os de da ybos de pala as quase não mudem, oco e um ce o
desen ol imen o da p odu i idade de ipos de da ybos, o necendo in es igado es de linguagem
aliosa in o mação sob e comuns dėsnius de desen ol imen o da língua. Nos úl imos empos, mais
a enção é dada a á eas especí icas de aças de pala as. Saulius Amb azas analisou daik a a džių
da ybos e olução (Amb azas 1993, 2000). Gied ius Subačius in es igou Simono Daukan o O G ande
lenkųlie u ių linguagem do ocodino naujada us (Subačius 1993). S asys Keinys dėmesį su ocia em
e minos da ybą e no li o Bend inės lie u ių kalbos žodžių da yba (1999) o nece sis emišką
sinch oninį žodžių da ybos aizdą. Jolan a Vaskelienė dá mui a a enção a dai inis sinônimos
(Vaskelienė 2000, 2002, 2004; Vaskelienė, K ašy ė 2006; Vaskelienė, Kučinskienė 2012). Judi a Džežulskienė
(2001) domisi mobiliaisiais daik a a džiais. Po encinių e okazinių da inių conside amen o é discu ida
Ju gi a Mikelionienė (2002), e G ažina Akelai ienė (1996) desc e eu mo ológica balsių kai ą pala as
da yboje. Ju gi a Gi čienė i ia no os emp és imos co espondmenis e naujažodžius (Gi čienė 2005,
2006, 2008, 2011, 2013). Naujažodžius i ia e Dai a Mu mulai y ė (2014, 2016a, b) e Lie u ių kalbos
naujažodžių duomenyno (p ieiga in e ne e: 4 Esu nuoši džiai dėkinga ecenzen ams po mui o alioso
apon es, especialmen e ecenzen um, pa a usiam pala as de doybos klausimais.
5
P ocu ada de á ios links e o mas de pala as.
A igos A icles 147 /
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
h p://naujazodziai.lki.l ) suda y oja Ri a Miliūnai ė (2014, 2015). Naujųjų skolinių
eiksmažodžių mo ologia in e ėjosi Ju gis Pake ys (2013). Daik a a dis sąjūdis
não é simples pala a, ele é da inys, mais p ecisamen e galūnės -is edinys, ei o do
p e ixélino eiksmažodžio sujus i ou sujudė i. do diccioná io da língua Li uânia no
a ian e ele ônico (WEB […] LKŽe) ap esen am ês mo imen o da pala a; 2.
sąjūdis eikšmės: 1. isuomeninis sujudimas, judėjimas: Sąjūdis y a su elk inis
sac u imas, sujudima, samb ūzdis: Toks pasida é sąjūdis, que odos saí am pa a
o a; 3. pauzamen o: Pi masai ledo sąjūdis (Ul ydas, y . ed., 1981: 17 ). Da eikšmės:
ba inės lie u ių kalbos žodyne ( oliau – DLKŽ) pa eik os ik d i žodžio sąjūdis
1. su elk as mo imen o público: Nacional ( au inis) sąjūdis; 2. sujudimas,
sh u imas: Em odo sojiuje maio sąjūdis (Keinys, y . ed., 2000: 670 ). Aquela
pala a não só mudou oda a Li uânia, mas ambém p e io ou a língua Li uânica
com no as pala as6.
Nes e a igo, p incipalmen e conside adas as pala as são di ididas po modo de ab icação7. Em p imei o
luga discu em-se p eesagų ediniai8, depois de ‒ p iešdėlių ediniai, 6 O papel do Da ybos de Žodžių pode
nosse como mais impo an e modo de en iquecimen o ocódino, pelo qual no as pala as su gem de
esemas, suaip mudando sua es u u a mo ológica (bu isU 1978: 29). 7 A igos no qual se man ém a
g amá ica da língua Li uânica e a g amá ica da língua li uânica a ual ap esen am a di isão de manei as de
da yba de pala as dis inguem-se apenas p eesagų, p iešdėlių, galūnių ediniai e dū iniai. Alguns ce os
lingüis as, po exemplo, Vincas U bu is, S asys Keinys, sem menciona qua oas, suas pala as,
pag indines, g ynųjų da ybos būdų, indicam e pa es šalu inių miš iųjų, i. e. p iešdėlių-p iesagų e
dū ybos-p iesagų da ybos būdus. Miš ųjį da ybos būdą emos en ão, quando da pala a da yboje de
imedia o eiškiasi dois di e en es modos de da ybos. P e iksação-su iksação pe encem p e ixo e
p e ei o ediniai, ao lado dos quais não exis em co esponden es edinių só com p e ixo ou só com
p e ei o (U bu is 1978: 289). Dubjo ina, se é ap op iado sepa a mis ões de da ybos modo, especialmen e
se en e ap esen ados dian e dian ei as-p iesagų exemplos indicam ais, ao lado dos quais amplamen e
são usados apenas os espec i os p esesaginiai ediniai (p z., po es u inis e es u inis ‒ Google 48000 e
239000 espec i amen e de odos os pa adigmas de pa o ojamen o), e, como a i mam os p óp ios
linguis as, o da ybos desses modos de pala as da língua li uana é mencos (U bu is 1978: 290; Ke 1999: 23).
Pa il das pala as desc i as no a igo em e p iešdélį, e p eesagą ou em p eesagą e são dū inie. Isso
enco aja ia a pensa que eles são mis aus de modda de azenda, po ém mui o amplamen e usadas
co esponden es apenas p eesagą con endo o mas indicam que a pala a é dian e dele edinys ou
dū inys, só da inys é de g au mais ele ado (abia g au de azendas e . 10 isnašą).
8 Vedinys da inys, com a ixiniu o man u ei o de uma baseini pala a. Sua espécie de e minam seu
a ikso pobúdis. P iesaga p incipal e amen a de da ybos, galūnė šalu inė. An esdėlių edinių
o man ą cons i ui ou apenas an esdélis, ou ainda e speci inė galūnė, que nesse caso é šalu inė
da ybos ins umen o. Uma ez que p e ixéis em sua o igem são elacionados com p elinksniais, às
ezes aindabesilaikoma adicional na his ó ica de pala as da yboje adqui ilėjusios da inių
klasi ikacijos, segundo a qual com p e ixėliai aze pala as são a ibuídas a dū inių (Mo kūnas, pa .,
2008: 590). Po exemplo, Aldona Paulauskienė ac edi a que o concei o de dú inio de e ia p a éssese e
aos dū inių a ibui p e ixėlinius daik a a džius (Paulauskienė 1994: 49, 88).
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
148 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX 2008: 121) e po úl imo são conside adas
ada sudu iniai žodžiai9 ( oks ski s ymas y a įsi i inęs lie u ių kalbo y oje, ž .
Ul ydas, y . ed., 1965: 253 ; U bu is 1978: 283 ; Paulauskienė 1994: 48 ;
Amb azas, ed., 1996: 86; Keinys 1999: 22 ; Ružė 2008: 12 ; Mo kūnas, pa .,
pala as que, po ce as azões, não consegui am a ibui a uma de e minada
u yba. Cada g upo de pala as desc e em abėcėlės o dem, a cada indicada
signi icação, da ybos g au10, com qual a da ybos o man u pala a é ei a, quais
o mas usadas nos li uãos alados e em quais on es elas são pa imen adas.
2.1. P iesagų ediniai
DLKT encon a exemplos mos am que da pala a sąjūdis é p incipalmen e ei a p eesagų edinių 9
pala as; 6 deles são do e cei o, 3 do qua o g au de iniai11. sąjūdėlis12 e cei o g au de da inys,
p eesagos -ėlis edinys, ei o de daik a a džio sąjūdis. Ele DLKT pa a ado 3 ezes: y . g. dgs. . o ma ‒
2 ezes, g. o ma 1 ez. P iesagos -ėlis ediniai ma ca o mesmo assun o como e undamen al pala a, po ém
ge almen e de di e en e amanho (a maio ia meno ) ou pelo menos assim nusaky ą, que osse is o o
alo amen o daquele assun o bem com ele elacionadas emoções (Amb azas, ed., 1996: 87), exemplo.: 9
Dū inys da inys, o malmen e e seman iicamen e baseado de dois sa a ankichos pala as. Da ybos
o man u aqui ai o malus da combinação de duas pala as em uma, e da ybos base é de dois sandos, pelos
quais imami pala as kamienay, i isi pala as ou pala as kai ybos o mas. Uma pa e da língua dū inos
mais inos podem se ag upados de aco do com isso, às quais pa es da língua pe encem um ou ou o
sando pama iniai pala as (Mo kūnas, pa ., 2008: 148 ). 10 V. U bu is suge e em discussão de da inius usa
e mos do p imei o, segundo ou e cei o g au da iniai, que mos a iam, quan o da ybos pakopų
cons i uem pala a (ž . U bu is 1978: 89 ). Plg. com Adelės Valeckienės p opos as e minim pi minė,
an inė (i . .) p eesagos: Numa pala a pode se não uma, e d i ou mais de i acinių p eesagų, mas elas não
exis em de uma linha. Sob ando pala a, semp e adiciona-se só uma p e ei a. Se a pala a é ei o de
pala a não es ini, a sua šaknies ac escen ada p eessaga chama-se p imei oine. Quando a pala a é ei a
de edino, já con endo um p eesagão, no a p eesaga adiciona-se po pi minês e chama-se an ine p eesaga
e . . (Valeckienė 1998: 301). Da plg. com A. Paulauskienės usado do mesmo (não de um) passo de da yba
o man ų concei o (ž . Paulauskienė 1994: 49) e S. Keinio suge imen o indica da da yba pakopų núme o (ž .
Keinys 1999: 31, 106). Es apasnyje aplicados V. U bučio suge i e mos, po que eles mais p ecisamen e
indicam pala a da ab icação eigą e um e mo pode in oduzi di e en es da ab icação modos g au. 11
Reco da-se que a pala a sąjūdis em si é um da inho de segundo g au. 12 Tex e í ulos pala as
(daik a a džiai e būd a džiai) ap esen am o ma neu alia ns. y . g. . (exim ão o ma a pala a
desąjūdização, que é mo . g. daik a a dis e de ou a o ma não pode se di o).
S aipsniai / A icles 149
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
1) Jie ik jaučia sąžinės įpa eigojimą, a ba isuomeninės sąmonės beldimąsi, a -
ba nacionalidade esponsabilidades shūkį, às ezes igual dangaus ozą: eik,
da yk, mudink. Tokie anda semelhan emen e sen ichian es, gal ojanças,
ne ims anças, bu iasi em sąjūdėlius e imasi abalho: keičia gy enimą ‒
skaid ina, obulina, kelia, c ia no a a mos e a. DLKT
2) Do pon o de is a his o icamen e a ei ininkai susi o mou como sąjūdis e
o nou o ganização. Sąjūdėlia s o eno, às ezes b iskinho, às ezes não assim,
e o ganização sea ol endo. DLKT
Todos os exemplos pa a o i em uma on e publicis ikos Gedimino Mikelaicius no
li o Tolyn ao empo, gilyn à gelmę...: kun. S asys Yla esc i os e a minimen os.
Po que kun. S. Yla i eu ainda an es se susiku ian Sąjūdžiui, na on e usado a
pala a com Li uânia Pe si a kymo Sąjūdžiu nesie inas. Tal idéia con i ma e
nos si es da in e ne encon a conjunjūdělis exemplos: 3) A mais impo an e
o obs aū is oi e ainda es á: nosso escaldimaso em companijas, d augijėles, em
conjunjūdžius e conjunjūdėlius. (h p:www.d augas.o g/a chi e/1964_ eg/
1964-09-25-DRAUGAS.pd )
4) ‒ Ago a, eu a e o-me a pensa , isso acon ece sem má on ade. Is o é
elacionado com ce as egionalis inas conjunjūdėlis e endências na Eu opa,
Tau inių mažumų apsaugos kon encijos de in ais dalykais. O his ó ico,
ob iamen e, que oi p e endido expa celia a Li uânia, e udo.
(h ps://kul u a.l y as.l /li e a u a/2008/0184/newsl y as-l -paskai a-2-is o ikas-
-a-bumblauskas-kas-kaip-i -kodel-manipuliuoja-zemai ijos-is o ija--5909820).
sąjūdie is e cei o g au de da inys, p eesagos -ie is edinys, ei o de
daik a a džio sąjūdis. Ele DLKT pa u ado 32 ezes: 3 ezes mo . g. ns. . o ma,
y . g. ns. . o ma 2 ezes, e g. o ma 1 ez, y . g. dgs. . o ma 10 ezes, k.
o ma 8 ezes, n. o ma 2 ezes, g. e įn. o momis po 3 ezes. En e DLKT as os
exemplos 29 pa a o i publicis ikos on es, 2 g ožinės li e a ū os šal iniuose e 1
adminis acinės li e a ū os šal inyje. Es es ediniai ma ca pessoas
pe encimen o de aco do ideologia ou a i idades alguma algum žmoda sąjūdiečiais
nių elkiniui (ž . Amb azas, ed., 1996: 140):
5) S eigiamojo su ažia imo delega ai a s o a o 180 ūks ančiams žmonių. Ta-
se chamou não menos miliono habi an es da Li uânia. DLKT 6) Segunda- ei a es a
inicia i a a sąjūdiečiai ap esen ou ao P esiden e V. Adamkui.
DLKT
Vienu a eju šis daik a a dis pa a o as ki a eikšme – kaip sa ai aščio
nome:
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
150 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX
7) Kul ū as sa ai aš is Sąjūdiečiai p e ende, que nos ibunais su gas ų
isuomenės ep esen an es adėjai. DLKT
DLKG a i ma-se que ediniai, signi ican es pe encimen o de pessoas po ideologia
ou a i idade a alguma elkini de pessoas, ge almen e são naujada ai, e habi ual
pala as, cons i uídas com es e apêndice, signi icação são denominações de
pessoas de suas habi acionais cidades, municipios, kaimų a dų (ž . Amb azas, ed.,
1996: 139 ). sąjūdie iškas qua e o do g au da inys, p eesagos -ischkas edinys,
ei o de daik a a džio sąjūdie is. DLKT es e a ibu o pa o ado 8 ezes: mo . g.
ns. . o ma 3 ezes, g. o ma 1 ez, y . g. ns. . o ma 1 ez, k. o ma 2 ezes, y .
g. dgs. įn. o ma 1 ez. 5 exemplos encon ados publicis ikas on es, 2 neg ožinės
li e a ū os on es e 1 adminis a i inės li e a ū as on e. Es e adje i o
pa o nado de dois signi icados:
• pe kel ine no sen ido de semelhança, quando deno a não kaip kas, mas kaip kieno, ko
(ž . Amb azas, ed., 1996: 207):
8) Nokios apgau os elei o es Tė ynės Sąjungai a auk i não conseguiu. Neben
pa e dos o os oi a ko ado de ou os, sąjūdie iška e minologia, dešiniųjų
pa idos, apa eêmos bipa íneas a gumen o, que negalima skaldi i balsų. DLKT
• ma cima esminė daik o peculia idade, quando undamen al pala a di o o
daik as o ma pažymimuoju pala a eiškiamo daik o esmę, pama ą (ž .
Amb azas, ed., 1996: 207):
9) Naquela época isso e a só eo ia, ma oda a imp ensa e a o aliai idėjinė,
sąjūdie iška. Nós assim e pe cebemos a nossa missão ‒ esc e e algo que seja
impo an e e signi ica i o pa a a his ó ia da Li uânia. DLKT
DLKG indica que būdingiausia -iškas, -a p eceaga daik a a dinių būd a džių da ybinė
eikšmė panašus į pama inį žodžiu pasaky ą daik ą (Amb azas, ed., 1996: 207). Tal
signi icado as ieji a ibú eis sąjūdie iškas não em. sąjūdininkas e cei o g au
de da inys, p eesagos -ininkas edinys, ei o de daik a a džio sąjūdis. DLKT esse
i ik a é is pa imen ado a é 234 ezes. 1 ez. Vy . g. o mas são mui o mais
Ras i ik 4 mo . g. daik a a džiai: ns. . o ma jie pa a o i 3 ka us, įn. o ma –
espalhadas. Fo ma de unicascai os são usadas mui o menos empo do que
plu aliskai os. Es e daik a a dis é usado em odas as linksnių (išsky us .)
o mas: ns. . o ma pa a o a 28 ezes, k. 6, n. 2, g. 5, įn. 2 ezes. Dgs. . o ma
pa a o a 78 ezes, k. 73 ezes, n. 13 ezes, g. 17 ezes, įn. o ma 6 ezes. 210
exemplos as a em on es publicis ikas,
A igos A icles 151 /
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
18 g ožinės li e a ū os šal iniuose, 5 exemplos encon a adminis a i inėje
oje, ienas – neg ožinės li e a ū os šal inyje. Šie ediniai žymi asmens (asme-
li e a ūnų) o nome segundo aquela pessoa (a g upę osób), cujo sidininku e sekėju é
ediniu pasaky as pessoa (ž . Amb azas, ed., 1996: 114). Daik a a džiu sąjūdininkas
nomeado pessoa, que é Sąjūdžio memb o, chalininkas ou seguėjas: 10) Aki aizdu só o
que a a ual es adoidade da Li uânia go e na não seus cidadãos, an o mais não
sąjūdininkai. Esc e endo aldo enho em men e não a p esença de pessoas
conc e as no pode , e aquilo que ealmen e decide a ida do país e sua e olução
na u eza e di eção. DLKT
11) Pipynė descob iu que o Sąjūdis já em seus de pessoas no Sup emo Conselho,
que pe mi e jo nal e apa ece nos ec ãs de ele isão. Quando após a pales a
sąjudinkui oi inje ado o ás, Jono Pipynės co ação sup essou do . DLKT
F equen emen e daik a a dis sąjūdininkas em pažymimąjį pala a e é
sukonk e inamas, p z. : Kauno Klaipėdos sąjūdininkai, p imei os ma ciausieji
ik ieji sąjūdininkai, eiliniai a kakliausi konsekeklūs sąjūdininkai, Uni e si e o
sąjūdininkai, jaunieji seni sąjūdininkai, šiandieniniai bu ę sąjūdininkai. / / / Como e
daik a a dis sąjūdie is, ais ediniai são conside ados naujada ais (ž . Amb azas,
ed., 1996: 114). sąjūdininkiškas qua e o do g au da inys, p eesagos -ischkas
edinys, ei o de daik a a džio sąjūdininkas. DLKT esse apelido pa imen ado
apenas uma ez. Na on e publicís ica ele pa o ado y . g. dgs. . o ma e em
signi icado būdingo, habi ual, a ibuímo-nos undamen o pala a pala a
pasaky am daik u, elacionado com aquele daik u (Amb azas, ed., 1996: 207 12)): Pe
mês quase nada nepada y a a kan es angei as poli ica asun os.
Sąjūdininkiški pasismaginimai Ry uose ou Oca uose, ko esponden ų globa polí icas
es angei as ep esen o i não podem. DLKT Em si es da In e ne exemplos de com
es e ad e bio pode se encon ado mais, po exemplo: 13) Mui os Quem
espe a aosi, que eio pa a que udo isso mudasse. Pa a isso decez ossi ealmen e
p ecisa sąjūdininkiško decez o, de habilidade de econhece e os e de expo
cla škius objec i os. (h ps:cy as.wo dp ess.com 2009-06/08/
neis a i-zodziai-dideleje-s en eje) dininkiško li e a ū as almanacho Sie ynas
14) P isimenu salėje bu ojusį Da ių Kuolį, ada jis bu o ienas iš sąjū-
bend aau o ių, ou edi o ių. (h ps://www. acebook.com/ma ijampolesmuziejus.l
pos s/1224063731004328) sąjūdinis do e cei o g au da inys, p eesagos -inis edinys,
ei o de daik a a džio sąjūdis. DLKT es e apelido pa imen ado 42 ezes: mo . g.
ns.
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
152 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX . o ma 7 ezes, n. o ma 1 ez ez, g.
o ma 6 ezes, . o ma 10 ezes, g. 2 ezes, . 1 ez, y . g. dgs. k. e g.
1 ka ą, mo . g. dgs. . o ma – 8 ka us, y . g. ns. . o ma – 4 ka us, k. –
o momis po uma ez. 10 exemplos encon ados publicis ikas on es, po um
g ožinės e neg ožinės li e a u a on es. Pode-se dis ingui á ios signi icados
sąjūdinis do adje i o usado DLKG:
• pada omas, ealizado, adqui ido, ecebido, su gindo naquela manei a, que di o
pela pala a undamen al (Amb azas, ed., 1996: 212): 15) Tal ez seja possí el
as ea na ob a quais açacas do espí i o do empo: p iešsąjūdinę ensampą
e e c.? Va gu. Nesses países pode encon a desde á ios a é keliolicas
pa lamen a es e não pa lamen a es g upuočių, kildinanças sel de sąjūdinių
es u u as. DLKT
• p iklausąs baseinu pala a dizendoi am a coisa, elacionado com essa coisa
(smeniu, cole i u, eiškiniu, s i imi, e c. (Amb azas, ed., 1996: 211): 16)
Konse a o iais p e endem depois do p imei o u no elei o al, endo em con a a
si uação, apoia e ou os, ano deles, sąjūdinos pessoas. DLKT
• es ando, coincidindo, oco endo no momen o que indica a pala a-base,
ap ac icando, ealizado no eiškiamais in e alos de empo da pala a-base
(Amb azas, ed., 1996: 212):
V. Daunio es é ica, o ien ada em c iado da mo alidade e da c ia i idade
ha monismo de mę, da ê g ande e ei o do samjūdinio ascensão e pi maisiais
anos da independência 17) 17) DLKT
• e uma dis inção ca ac e ís ica, que é cons i uída pela base pala a di adas coisas
(Amb azas, ed., 1996: 212):
18) Quem mais esc e e á, assiná ias, quem em ge al deles ainda da įs ocupa
alguma, digamos, ac i idade de es ilo sąjūdino? DLKT
• sei iamo, adequamo undamen o pala a eiškiamam daik ui (Amb azas, ed., 19)
1996: 211):
Visaliaudinę eupho iją isino o ap i u mul iplici i Sąjūdžio žinių lapeliai,
mencionado A gimimas, kone em cada dis i o ao lado do seu consas o local de
jo nais apa eceu al e na i us,jūdinis a é a é milhões quando o pa ido, que se
escu ou do caminho da Bal iko Sąjūdžio, pa iu, que se esciba sceu à cadeina
i a, ėmi i ku is. DLKT sąjūdis as do e cei o g au da inys, p eesagos -is as
edinys, ei o Po um exemploį as a publicis ikos šal inyje, g ožinės li e a ū os
iš daik a a džio sąjūdis. Jis DLKT pa a o as 3 ka us y . g. dgs. . o ma.
šal inyje i m=1...%2520-%252039k&s a =0) p iešsąjūdinis qua inho g au da inys,
S aipsniai / A icles 159
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
modload&name=Diskusijos& ile= iew opic& opic=4157& o u-
p iešdėlio p ieš edinys, pada y as iš būd a džio sąjūdinis. LKG e DLKG p e ixo
p e ixobūd a džiai não dis inguem. T ês exemplos (p ieška inis gy enimas,
p iešlėk u inės pa ankos, p ieš inkiminės dienos) menciona em LKG à an edėlinių
p iesaginių da inių, man endočių p iešdėlio e daik a a džio signi icado bem como
žyminčių daik ų ūšį (Ul ydas, y . ed., 1965: 591). Ob iamen e, que a ida p é-ca ina
e p é- inciminés do dia ma ca empo, co endo an es mesmo empo, di o pela
pala a base ( ambém plg. exemplos de LKŽe: p é-ad en inis, p é-mokyklinis,
p é-pie inis). Tal a signi icação em po uma ez DLKT pa a o i 4
ca ac e a džiai p iešsąjūdinis. Eles pa a o i mo . g. ns. g. o ma, y . g. ns. g.
o ma, dgs. g. e įn. o ma. 3 exemplos encon ados em on es publicís icas, 1
neg ožinės li e a ū as šal yje: 45) Um pouco an o mais ácil, quando šnekam
sob e o ul imo p iešsąjūdinį dešim me į, ‒ Algiman ą Mackų, Al onsą Nyką Su ūną,
Liūnę Niliemą já podíamos compa a com Judi a Vaičiūnai e, Sigi u Geda, Ma cel
Ma inum... DLKT Tik a dis em um signi icado. LKG e DLKG mencionam que
e ka čiais an esdėlio p iešdaik a a diniai ediniai ma ca um assun o que é
di ecionado con a a pala a p incipal pasaky ą dalyką (Ul ydas, y . ed., 1965: 43
Amb azas, ed., 1996: 148); Būd a džių, endoços al signi icado, pode acilmen e
encon a LKŽe, po exemplo: p é-alcoolinis, p é-ame ikinis, p é-baudžia inis,
p é-bažny inis, p é-emig acinis. Tal signi icado a ibu ois as as e DLKT ele é y .
g.
ns. k. o mas:
46) A odos conhecidos a os indicam o que ou a ‒ e ninês escolas Kelmėje,
pa a a qual egene imo empos en e aukė cen os como em Meką, p adinico
é V. Ru kūnas, e idėją a senešęs do p ésąjūdinio Rumšiškėse susikū usio
e noen uzias ų sambū io. DLKT
2.3. Comu inos pala as
DLKT encon a 8 com a pala a sąjūdis o ma sudu iniai pala as. As pala as
sudu iniai de línguas li u ias são semp e cons i uídas de duas sa a ankiškų
pala as, jun ando-as em uma; nisso eles di e em dos edinhos, que com
p ensagas, galūnhas ou p édélhas são ei osomi de uma base pala a (U bu is:
1961: 65). Das des as sudu inhas pala as 5 são qua os g au de da iniai e 3
e cei o g au de da iniai. eles odos são i ik a o zii. 3 daik a a džių um dos
sandos é a pala a sąjūdis, ele é 2 dū inių segundo sandas e 1 dū inio p imei o. Ou as 3 dū inių an asis
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
160 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX
sandas y a žodis sąjūdininkas, 1 dū inio – sąjūdie is, 1 dū inio – daik a a dis
sąjūdis a. V. U bučio a i ma que sudu ines daik a a dzes, con endo pelo menos
um sandá, su gidosį do p eceigino daik a a džio, oco em a amen e e į ais
da inius (especialmen e com b iskesnes, ilgeses p eceigas con endo sandais)
p ecisam se is os como uma excepção (U bu is 1961: 75). Mas DLKT pa a o i
mesmo 5 de 8 as os dū inhos, cujo segundo andas é p eesaginis daik a a dis, não
pe mi e com isso conco da . an asjūdininkas qua e o g au da inys, cons i uído
de nume a džio an as e daik a a džio sąjūdininkas. Des ão numé gico e
daik a o džio pada y ų sudu inių daik a a džių, cujos leksinė signi icado
ap oximadamen e coincide com o doybos signi icado, o segundo (daik a a dinis)
sandas diz, qual é o assun o ido em men e, e o p imei o (cal a dinis) sandas indica o
núme o e o dem daquele assun o (U bu is 1961: 92). Ano V. U bučio, maio pa e
des a espécie sudu inių daik a a džių são naujada ai (ž . U bu is 1961: 91). DLKT
es e dū inyo 1 ez pa a o no publicis ikos on e y . g. dgs. . o ma. Ele indica
segunda ge ação, i. e. do pos e io pe íodo Sąjūdžio, sąjūdininkus (nos si es de
in e ne não encon a exemplos de al dū inio):
47) Landsbe gio p asiplepėjimas, pa aicaujan es jo nalis as pa e s as an aš e
...Se me o e ecessem de e es mais esponsi eis, eu deles nea sascyčiau... Tylu,
po que ais ca gos a é ago a na Li uânia não. Depois o p agys a Landsbe gio
pa ankiniai ‒ do o çamen o es a al paga-se imp ensa, ádios, ele isão e
an asąjūdininkai. Eles unânimes começam a g i a : é p eciso go e no
p esidencial! Naí, de e es já su giu, po ém ambien equi ‒ nenhuma eações. DLKT
ekosąjūdis e cei o g au de da inys, cons i uído de būd a džio ekologiškas
b e inio e daik a a džio sąjūdis. Ich ca ac e a džio e daik a a džio pada y ų
sudu inių daik a a džių, cuja leksinė signi icação ap oximadamen e coincide com
o signi icado da ab icação, o p imei o (būd a dinis) sandas empelha dū iniu
pasakomam dalykui uma ca ac e ís ica, dis inguindo-o de ou os da mesma
espécie ou g upo (nu ody os segundo sandu) de coisas (Amb azas, ed., 1996: 154).
DLKT es e dū inho pa a ado 1 ez. Ele y . g. ns. . o ma pa a o o
sąjūdžio ūšį:
48) Ši miela jaunų žmonių ilniečių šeimynėlė gy ena Užupyje. Tad nenus ebau,
publicis ikos on es e indica que com bend aminčiais que Tymo qua alá pa a di
ecologicamen e ch a ios p odu os u geliu. Ecosąjūdis dos jo ens.
Comp eendendo que uso poucos cosmé icos e a escolho com excecional cuidado, Sol eiga me a i ou imedia amen e a a-
šą liūdnai paga sėjusių plačiai naudojamų E papildų, ku ių eikė ų eng i.
DLKT
S aipsniai / A icles 161
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
Nos si es da In e ne encon a dois exemplos: um caso ekosąjūdis esc i o
jun os, ou o sepa adamen e. Como mos am exemplos, es a pala a nãoie ina
com Li uânia Pe si a kymo Sąjūdžiu:
49) P on oukus ekosąjūdžio jo nalização G eenzien apa ece á
Kapčiamiesčio gi ininkijos gi ininko Riman o Pilecko in e iu, no qual se á
ap esen ada não só Kapčiamiesčio gi ininkija, mas e u ėdijos medelynas,
nele cul i ados á o es e a bus os plan inukai. (h p://dzukuzinios.l /
epublikos-spauda-apie-miskininkus)
50) Ins i uição pública Eko Sąjūdis, Še mukšnių g. 6A, Vilniaus m., Vilniaus m. sa .,
LT-01://106 (h pswww.118.l /imones/ iesoji-is aiga-eko-sajudis libe alsąjūdie is
8227058)
qua o g au de o mação, cons i uído po daik a a džio libe alai e daik a a džio
sąjūdie is16. Sudu iniai i ik a o dzes, ei os de dois i ik a o dzes, de aco do com
a elação mú ua dos signi icados das sandas ge almen e são de inêziamiais
(de e mina i os): uma sandas de ineia ou a, susau indo o seu signi icado,
po an o a comum de um al sugu inho i ik a o dzy é es eu esnė do que do seu
p incipal (apib ėžiamojo) sando (Amb azas, ed., 1996: 151). Daik a a dis
libe alsąjūdie is DLKT pa imen ado 9 ezes, é usado só y . g. dgs. o ma: . 5 ezes,
k. 2, n. e įn. po uma ez. Todos os exemplos encon a em on es publicís icas. Šių
edinių segundo sandas ma ca pe encimen o de pessoas segundo ideologia,
a i idades a algum alguém de pessoas elkiniu (ž . Amb azas, ed., 1996: 140), e o
p imei o susiau ina signi icado, indicando especí ica a pa iją, . y.
Libe alų sąjūdžio pa iją, p z. :
51) P aei ą semana konse a o iai, libe alsąjūdiečiai, libe alcen is ai, soclibai, socdemai, als iečiai
liaudininkai e da biečiai (www TSLSLiCSSLSDVLDP) ado a am Seime no o p oje o de lei de Ciência
Supe io . DLKT 16 Inicialmen e pensou-se que daik a a dis libe alsąjūdie is é p ecei o -ie is edinys,
ei o de daik a a dis libe alsąjūdis (no s DLKT daik a a dis libe alsąjūdis não a o as, exemplos com
ele podem se encon ados em si es: Libe alsąjūdis começa am o alų nepalaninėse pa ijų puolimą,
nes, u os-noujienos/libe alsajudieciai-kal ina-poli inius-konku en us-juodosi- echnologijomis
panašu, ki aip nepe šoks ų jiems eikalingų kelių p ocen ų (h p://www. e.l /naujienos/lie u a/lie-
comen á ios); Libe alsąjūdis, o nado konse a o ių klake iais (klaka [ ac. claque] samdy ų žiū o ų
g upė, iukšmingai gi ian i a ba peikian i eginį), decla aia que o minis o da cul u a deles. Igualmen e
ambém pode ambém alega -se que deles há e p imeje as
(h ps://www.del i.l /news/ ingas/li /nlasiene- n -is o ija-a sakymai-slypi-giliau.d?id=57125879)). No
en an o, Google pai eškos sis ema ap esen ado das pala as combinação Libe alų sąjūdis e da pala a
libe alsąjūdis pa a ojimo núme o indica que libe asąjūdis, palydū iniu.
gin i su Libe alų sąjūdis, labai e ai a ojamas. Todėl nusp ęs a daik a a dį libie alsąjūdie is laiky i
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
162 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX
52) No en an o, o pos o, que deixou libe alsąjūdiečiai, pe manece ago, pois oi
ín eg ado à oposição, só ninguém de ep esen an es da oposição não que abalha com aldančiaisiais.
DLKT libe alsąjūdininkas qua o g au de da inys, cons i uído de daik a a džio
libe alai e daik a a džio sąjūdininkas. Daik a a dis libe alsąjūdininkas DLKT
pa imen ado apenas 2 ezes: y . g. ns. . o ma e y . g. dgs. k. o ma.
Exemplžiai encon a em on es publicis ikas. Šių edinių segundo sandas ma ca
o nome de pessoa (semenų) de aco do com aquela pessoa (o g upę osób), cujo
šalininku bei sekėju é ediniu pasaky as pessoa (ž . Amb azas, ed., 1996: 11 očią
susiau ina signi icância, indicando o p imei o pa iją, . y. Libe alų sąjūdžio
pa iją: 53) Įkandin ele sob e a possibilidade de o ma a Comissão de
in es igação do Seimo ou pelo menos já le an a es a ques ão no Seimo Nacional
de Segu ança e De esa Comi ê p akalbo e conse ado es And ius Kubilius, Ju gis
Razma (pas a asis e a elionio bend amokslis), Seimo NSK memb o
libe alsąjūdininkas Algis Kašūnas, amilia izado com o P esiden e V. Pociūnu
in es igando o escândalo. DLKT 54) Assim essencialmen e é po que, e dos
p óp ios on o líde es konse a ó ios e libe alsąjūdininkų na a i idade do
poli ico p incipismo, indispensino cla amen e aos egimes e o mos e ec uados,
de a o mui o al an e, e a dis inção en e as ul e á ias skambias la ações e a
eal a i idade a é mesmo apa en emen e mais isí el é amêjiška akimi. DLKT
Que es e daik a a dis língua dos li uanos é amplamen e u ilizado, mos a não só
exemplos em si es da in e ne , mas e o a o de que ele é incluído em Li u ians
languages naujažodžių duomenyną.
libe alsąjūdis as qua o g au de da inys, cons i uído de daik a a džio libe alai e
daik a a džio sąjūdis as. DLKT daik a a dis libe alsąjūdis as pa o ado apenas
uma ez, ele y . g. dgs. k. o ma di o na on e publicis ikos. Šių edinių segunda
andad ma ca pa idá ios da di ecção polí ico-socialina, sekėkonk ečią pa iją
jus (ž . Amb azas, ed. 1996: 123), o pi masis susiau ina eikšmę, nu odydamas
Libe alų sąjūdžio pa iją, p z.: 55) No en an o, há ações, que possam acili a in i
eigą das negociações koalicinių? De abejo. De odas as p imei as pequenas o ças
polí icas (libe alsąjúdis as, libe alcen is as, sociallibe alás, cidadininkų, al ez e
liaudininkų) disposição de negocia e abalha com ambos os u u os coalisões de
negociações pol e conse ado es, e social-
demok a ais. DLKT
Nos si es da In e ne daik a a dis libe alsąjūdis as é usado:
A igos A icles 163 /
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
56) Anksčiau p ecisou jun a -se com libe alsąjūdis ais, enquan o ainda ambos os
pa idos es a am no pode , mas lide ių ambições não pe mi i am. E ago a
libe alsąjúdis am libe alcen is as simplesmen e já nãoįin e ús.
(h ps://www. 3.l /komen a ai775061/
kelios-desim ys-plunges-libe alcen is u-pe ejo-i-libe alu-sajudi) 57)
Libe alsąjūdis ai nunca oi ao lo io, po an o, pode-se conside a que niež i
nagai algo p ich a izuo i. (h p:ju a.diena.l /l /naujienos/nuomones/
klaipedieciai- yz ingai-ko os-p ies-lai ininkys es-p i a ização-268890/ comen á ios)
Como mencionado, odo do ipo de a iba pode a e a o signi icado indi idual das
pala as pe encen es a de e minado ipo de a iba e pala as de signi icação
neu ais às ezes podem adqui i menkinamąia e deg adinamąją signi icados, plg.:
58) Tuoj ida melho a á, quando paxa ési na lis a LSDP. E quem nisso não
ac edi a, deixul espe a, a é a lis a pa eix paksiodai e libe alsąjūdis ai. Aqueles
que se á p ima e a em elei o ao pode , a ida melho a á. (h p://www.anyks a.l /
no ícias/sa ai galio-diskusija33832-sa ai galio-diskusija-a -jus- i imas-page ej-
o)
59) F ancamen e alando, mais ap op iado u iliza des inado a eu opa lamen a
os undos des inados da Li uânia se ia libe alsąjūdis a G. Na ai is. Lėkė áxi po
500 li os pa a Kauną encon a com odon ologis as. Po 800 li os Palangos no
ho el ėmė kamba į encon a -se com konse a o ious P. Žeimio elei o es, e
T akuos po 600 li os noi e esconêpé onse do žibinkš ų. Po malnių, G. Na ai is
ce amen e nãopode ia aze e gonha nos no Eu opa lamen o. Lá ce amen e
seu ninguém e ia se ape u ado, que diabo com al igu a po pus ecio de
milha es de li os p i eciou espo ube clube ou pa a quem ele A. Milne‘o Mikė Pūkuo ukas. (h p://www.i aizdis.l /zinp _de .
php?id=24278)
Aki aizdau seman inio di e ência en e pala as libe alsąjūdie is,
libe alsąjūdininkas e libe alsąjūdis as não. Só a pala a libe alsąjūdis as (caimo
e an e io men e abo ado sąjūdis as) pode e menhinamąja signi icado.
libsąjūdis e cei o g au de da inys, cons i uído de daik a a džio libe alai
cu oino e daik a a džio sąjūdis. DLKT es e dū inyo pa o ado apenas uma ez
publicis ikos on esinho y . g. ns. k. o ma ‒ e indica ab e iada Libe alų
Sąjūdžio o nome do pa ido:
60) Populis inės pa ijos p ime a žaidimo aisykles, panašiai kaip didieji p eky-
bos cen ai šokdina smulkesnius p ekei ius. Que já assim é, isso e libsąjū-
džio a ei is isiškai p iklausys nuo p. Auš e ičiaus poli inio kūno sugebėji-
mų. DLKT
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX 164
Em si es de In e ne de exemplos com dú inio libsąjūdis aps u, ex.: 61) Libsąjūdžio
ep esen an e a i ma que po ás do i al es á o ex-memb o do Seimas
sociallibe al Gediminas Jaka onis, cujo assėjado A noldas Bu kus, de en o UAB
Ve slo a as, e emp ega a Algý Kašė ą No. 2.
(h ps://www.al a.l /s aipsnis197029/kase a-jaka oni-kal ina-naudo
jan -juodasias- echnologijas) 62) Libe alų Sąjūdis, compa ando com anks esniais
eleições, subiu pa a cimaų. não me lemb o de ou o caso, e que uma dos pa idos
go e nan es osse šok elėjusi eleições sh y uoklė ainda assim az o seu. E aqui
emos um sucesso inc í el. Pe anks esnius Libsąjūdis ecebeu ~5 po cen o dos
o os e apenas passa am eleiminę ka elę, e ago a ecebeu ~8 po cen o.
(h p:// okiskis.popo.l / aglibcen is ai) no osąjūdininkas ‒ qua o g au de
da inys, cons i uído da būdwa džio no o e daik a a džio sąjūdininkas. Como
mencionado, ais dū á ios p imei o sandu ap esen a um dū iniu pasakomam sujei
uma ca ac e ís ica ca ac e ís ica, dis inguindo-o de ou os da mesma ūšies ou
g upo (indicados segundo sandu) coisas (Amb azas, ed., 1996: 154). DLKT es e
dū inyo pa o ado 1 ez na on e publicis ikos y . g. dgs. . o ma e indica nouas
ge ações, i. i. pos e io nio pe íodo, sąjūdininkus (si es de in e ne des e dū inio
exemplos de ne as a): 63) Nenhuma Iio Selimine a p og ama não alou e sob e
es i ução. No en an o essas p oblemas su gi am após a independência
es au ado. Especialmen e os escala a no osąjūdininkai, que, ap o ei ando
si uação e pe seguindo sa anaudiços obje i os, a aukê uma ou a e ex-índice
Sąjūdžio lide ... DLKT sąjūdme is do e cei o g au da inys, daik a a džių sąjūdis
i me ai dū inys. Já oi mencionado que um sando de ais dú nios de ine ou o,
suju ando seu signi icado, po an o, a ge al signi icância da ob a de al
cons i u i o doik a ó cio siau esnė do que seu sando p incipal (Amb azas, ed.,
1996: 151). DLKT encon ado só um al dū inys, ele publicis ikos on esinyje
pa a o y . g. ns. įn. o ma e indica Sąjūdžio ascelimo pe íodo: 64) Gal ą
posukus os olhos slys a, como as pessoas ebesako, ubežiaus com Lenkija
pak aščiais, lig šiol s opiai ebesaugomais dois dezos anos se iço on ei o
majo o Galūzos e ou os de ais anas empos e es u u as, cujos pa a des
em inių mi inge Vilniuje lis asino. Boa gua dado. Não assim, como kiau ą Li uânia
o ien al on ei a, que oda A ū as Skučas sąjūdmečiu k yžiais es abelece i
que ia, e ago a a a és da qual lúia de Ásia ilegalūs mig an a, ge almen e
de enikomi só saugo expe iênciação u inčių. Nos si es da In e ne DLKT pode
encon a exemplos de com dú inio sąjūdme is:
S aipsniai / A icles 165
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
65) Lukiškių aikš ė y a s a bi Lie u os is o ijai kaip 1863 m. sukilimo p ieš
usso ca ismą ‒ okupan ą kankinių ‒ Z. Sie akausko e K. Kalinausko luga de
memó ia da mo e. Tam lemb a sąjūdmečiu em 1988. oi cons uído c uz,
que maskolius imod mesmo expldino. (h p://www.p opa ia.
l /2017/11liud ikas-na cizas- asimas-kam-a i eko.h ml) 66) Um com uma pa e,
du be usso, g azi Lie u a assim exd ąsėję aukda ome sąjūdmečio
p adžioje, que endo, que ge a a uma sensação sob e a ap oximação do
es ado dos libe is as e des a manei a. (h p://aidas.l /l / au os-mokykla
a icle/859-08-30-augo-kieme-zaliasai)
2.4. Casos ambiguos Nes e capí ulo se ão discu idas pala as das quais, po ce as
azões, não oi possí el a ibui a um conc e o g upo de da ybos. desąjūdização
daik a a džio desąjūdização da ybos e apai não é comple amen e cla os. Ele
pode ia se de i ino do quin o g au, an eceden e no eninho, ei o da coik a a dijo
sąjūdização17. P edélis de okiu caso signi ica ia isolamen o, emoção, anulação;
mo imen o abaixo, smukimen o (ž . Kinde ys, a s. ed., 2001: 145). Quase possí el
que essa pala a seja ei a já do p e ei o e bmazodo desąjūdizuo i(s). nesse
caso a pala a desąjūdização de e ia se conside ada p eesaginiu, e não
p iešdėliniu ediniu. Google não o nece nenhum exemplo com as pala as
sąjūdização e desąjūdizuo i(s). Po an o, é possí el mais uma e são de
oco ência des e i ik a ó dio a pala a pode se ei a po analogia com a pala a
deso ie ização, que em alância li uânica amplamen e é u ilizado (Google o nece
10800 esul ados).
DLKT encon ado só um desąjūdização do aik a a dinho exemplo ‒ mo . g. ns.
k. o ma. Ele pa o ado na on e da li e a u a adminis a i a: 67) P ašom.
Depu a as B. Genzelis. B. GENZELIS. Eu sugi o emo e o chamado p oje o de lei
de deso ie ização, pa a que a indoinha cadência não i esse que acei a
desąjúdizações leis, uma ez que nós bem sabemos, ago a o Sąjūdis ainda não
se absi alês da KGB agency, mui os a o es comp ome em o Sąjūdis.
DLKT
17 „P iesagą -acija u i dauguma isų ų a p au inių žodžių, ku ie gali bū i su okiami kaip eiksma-
da pala a abs ac ai. Dalii es a p eceição edinių pode a ibui e alguma ou a que não ação
signi icado, plg.: decla ação, delegação, demons ação... (Ul ydas, y . ed., 1965: 302 ; mais z
Amb azas, ed., 1996: 99). Eles são cons i uídos de açõesmažodžių.
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
166 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX
Kad šis žodis nea si ik inis, odo in e ne o s e ainėse as i pa yzdžiai:
68) Na, ą gai ų ėją labai d as iškai užsmaugė „pi miausias iš isų pi mų“, ie oj
deso ie ização oco dós desąjūdização, e ago a nó žiaujando no
Eu opa lamen o!
(h ps://www. 3.l /naujiena/615726/ -gajauskai e-p ie-seimo a u-issi ikia o-pa ijos)
69) Mui o aiklus impo an e p ocesso na Li uânia desc ição: DESJŪDIZACIJA!, que,
manyčiau, já ealmen e concluída na Li uânia em ez de dekagebizações.
(h ps://www. 3.l /komen a ai/615726/ -gajauskai e-p ie-seimo- a u-issi ikia o-
-pa ijos) desąjūdizuo is de aco do com as eg as da doiba de e ia se o qua o
g au da inys, an edėlio de edinys, ei o do eiksmažodis sąjūdizuo is18. No
en an o, não oi possí el encon a na in e ne exemplos de com açõesmažodžiu
sąjūdizuo i(s). Po an o, udo é possí el que es e eiksmazodis é ei o a pa i
do que acabado discu o daik a a džio desąjūdização.
Es a é a única DLKT encon ada o ma de eiksma ódio, ja es e eiksma ódio
pa a o o publicis ikos on e. Reco da-se que o p e ixo de eėl signi ica
sepa a , emo e , anula ; mo imen o abaixo, smukimen o (ž . Kinde ys, a s. ed., 2001:
145). Ras as é es e exemplo:
70) Indi idualização em si é bom yksmas. Mas seu im, que ce amen e em b e e
i á, se á ou adical a omização, ou indi idualis inė isuomenė, que indi ido
di ei os de ende e puoselėja comple amen e conscien emen e. Ou ainda de
ou a. Visuomené em desąjūdizuo is. O so ie ico įdi bis, agkęs pessoas pa a
um p opósi o, passeou como boa ecnologia bu ian Sąjūdį ‒ mo imen o a um
obje i o comum. DLKT
Nos si es da In e ne exemplos de com des e e bmazodo o mas não
conseguiu encon a .
DLKT encon a dois į a džiuo iniai a ibu os. Como sabe, į a džiuo iniai ad e bi são susida ę de
simplesųjų, p iaugus į a džiui ele, ela (Zinke ičius 1957: 5). Algumas linksnių o mas a é ago a são
man idasusies pi mykš ės da yba ipo e nadao não di e e do plain ojo būd a džio e į a džio ele, ela
o mų, po exemplo, y . g. ns. kilmininko e galininko o mas. Po an o, in oduziuo iniai a ibu os
pala as complexas (ž . Zinke ičius 1957: 17 e lá indicada li e a u a). No en an o a maio ia das
galė ų bū i laikomi sudu iniais žodžiais. Zigmas Zinke ičius a oja e miną
o mas cambiou e mui o a olo da co esponden e simplic ojo būd a džio e 18 P iesaga -izuo i
ca ac e ís ica eiksmažodžiam, indoos de ou os idiomas. Es es açõesmaodžiai signi ica ação,
pela qual a alguém é dada alguma qualidade ou pela qual algo como ou a é mudado, a e ado (Ul ydas,
y . ed., 1971: 249).
A igos A icles 167 /
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
in oduzio ele, ela lexias, in oduzis ele, ela o nou-se an ąja būd a džių galūne. De
pap as ojo kin amosios ypa ybės būd a džio i kai ku ių nekin amosios ypa ybės
cada ad e bições pode aze -se po in oduziuo ínio ad e bião, é p eciso só
adiciona galūnę19. Uma ez que ac escen ando galūnę ob ém-se į a džiuo inė
o ma, e não uma no a pala a, į a džiuo inių būd a džių não pode a ibui nem a
uma única da ybinės g upo. sąjūdie iškasis būd a džio sąjūdie iškas į a džiuo inė
o ma. DLKT encon ado um al būd a dis, em publicis ikos on e ele pa a o y . g. ns. k.
o ma:
71) Quem pode nega a idéia, que 10 bilhões de linha de c édi o sensação oi sugal o a, que: 1.
Mo almen e subjuga iam in ansigen e à p essão de a e is as do país e es angei os banco; 2.
E en ualmen e sucomp omi ua iam ainda não aclupdi ada LDDP; 3. Içaukš in ų aos olhos da nação
odos os males demascua ojus ‒ konse a o ius, que de ido ao seu uščiažodžiação e in ini o
nihilizmo nemai pode ecob a sąjūdie iškojo popula idade. DLKT Como conhecido, dis inguem-se
duas p incipais signi icâncias de a ib ões in oduziuo á ios: ma cimoji e en a êjiamoji.
Pażymimowego znaczenia į a džiuo iniai būd a džiai ma ca alban iesiems žinomą, apib ėž ą daik ą,
dis inguindo-o de ou os daik ų, mos ando a sua espécie ou nusakindo já de an e io men e žinomą
sua peculia idade (Ul ydas, y . ed., 1965: 505), o pab ėžiamosios eikšmės į a džiuo iniai būd a džiai
pab ėžia būdingą žinomą daik o ypa ybę (p. 509). Pażymimųjų e en a izá eis į a džiuo inių
būd a džių na u eza do signi icado é di e en e: os p imei os indicam žinomą daik ą, os segundos
žinomą ypa ybę (p. 510)20. P esen e amo exemplo de adjdy in oduziuo inis būd a dis em
pažymimąją signi icado. Nes e in oduziuo inio a ibu gio exemplos de exemplos podem se
encon ados e em si es da in e ne : 72) Li uiai seu nau ină es adoidade eckū us, começou e poli inių
jėgų sluoksnia imasis. Em p imei o luga odo sąjūdie iškasis Seimas (naquela época ainda AT) oi
acusado... (quo mano ?) o gi sukai ėjimu. (h p://www.g ei as.
eunuomone/gal-kas-gali-man-paaiskin i-ka- okio-blogo-pada e-p o lansbe gis-nes-as-kaip-i -nesu-ka-
zka-skaiciusi-apie-ji-k iminalinio-i nejau-p o lansbe gis-blogesnis-uz-b azauska-no s-i -ne-i- ema-b-
e ) signi icado dos a ibu os de nome: os a ibu os simples de passagem dis inguem a daik o da da da
(Jaka edi ienė, a s. 20). : Jakai ienė, a s. ed., 1976: 72 ; Paulauskienė 1994: 220 ;
19 „Pag indinį seman inį ski umą a p pap as ųjų i į a džiuo inių būd a džių suda o ski iamoji
1976: 72).
Mo kūnas, pa ., 2008: 230 .
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
168 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX
73) 19901991 m. O Sup emo Conselho sąjūdie iškoji dauguma ealizdė pa engė e
s a biausius i bū iniausius Lie u os als ybingumo a kū imo užda inius:
adėmė p incipais leis de ida in e na do país e Nau os ūkio a anjo.
(www.l s.l /sip/ge File3?p_ id=6652) sąjūdiškasis būd a džio sąjūdiškas
į a džiuo inė o ma. Es e a ibu o DLKT pa o ado apenas uma ez,
publicis ikos on e ele pa o ado mo . g. ns. . o ma e são pažymimosios
signi icações: 74) LDDP ilgai s y a o, se a oposição seiskelb i, ou não, e ago a,
pa ece, já inclinada a azê-lo. Tokį cla idade, cujo há mui o deseja a a
sąjūdiškoji pa lamen o maio ia, eik ų sauda em. Aiškumas signi ica ia e a
ma u idade do nosso es ado polí ico. DLKT Es e in oduziui inio ad e bi
exemplos de exemplos podem se encon ados em si es da in e ne : 75) ‒ Quando
LTV Klausimėlis ainda e a componen e LTV2 Lais ės alėjos pa e, klausinėjai só
Kauno ga ėse. Tuome ė sąjūdiškoji a capi al empo á ia pode ia e a mui o
desapon kin a, pois juokingus espos as je a a apenas kauniečiai. Teco ou ido
dize , que po isso e quase não expulsa am do abalho. Ve dade? (h ps://
www.lzinios.l /lzinios/p in .php?id=144684) 76) Nemaža salė e a plnu ėlė, kai quem
a é e es agiu. Kažkodėl pa a mim udo isso lembinou nossa sąjūdiškąją
ju en ude. (h p://www. eks ai.l /componen /6
con en /a icle/130-2006-n -1-sausis00-m-ma inai is-j-bob owskis- ies-b anden-
bu go- a ais)
3. APIBENDRINIMAS
LKŽ ap esen adas ês pala a de sąjūdis signi icâncias, e DLKŽ apenas duas. Isso
pode ia signi ica , que a pala a sąjūdis começou a usa no signi icado es eu esne
e al ez a é quan o menos. No en an o DLKT encon a 380 exemplos indicam que da
pala a sąjūdis pag indu li uãos su giu 28 pala as. Eles são de di e en e g au de
açanha. A maio ia é do qua o g au de da inių 13, quan o menos do e cei o g au de
da inių 10, e o mínimo, como e podia se espe ado, é do quin o g au de da inių só um
(ž . len elę).
De odos os da inhos mais equen emen e 234 ezes DLKT pa o ado a pala a sąjūdininkas. Mui os
menos usado a ibudois sąjūdinis ele pa imen ado 42 ezes. Da menos usado daik a a dis sąjūdie is
encon a 32 exemplos21, e 14 pala as ‒ ANTRASjūdiINKAS, DESjūDIzAcIjA, LIBERALSjūdIS AS,
LIBSjūdIS, NAUjASjūdiINKAS, 21 P og ama de e i icação Mic oso Wo d de 28 pala as
encon adas econhece apenas essas ês
pa a o us.
A igos A icles 175 /
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
Sa ickienė Ine a 2005: Linksnių a ojimo dažnumas i daik a a džio eikšmė. –
Ac a Linguis ica Li huanica 52, 59–65.
Ska džius P anas 1996: Rink iniai aš ai 1. Vilnius: Mokslo e enciklopedijų publikla.
Subačius Gied ius 1993: Simono Daukan o g ande do lenkųlie u ių línguas no ada ai:
indi iduali žodžių da yba. Es údios de His ó ia do Renascimen o Li uãos 4. Vilnius:
Bal oji a nelė, 135-216.
Ul ydas Kazys, y . ed., 1965: Li u ians kalbos g ama ika 1. Foné ica e mo ologia.
Vilnius: Min is.
Ul ydas Kazys, y . ed., 1971: Li u ias linguagem g ama ica 2. Mo ologia. Vilnius:
Min is.
Ul ydas Kazys, y . ed., 1981: Dic ioná io da língua Li uânia 12. Vilnius: Mokslas. U bu is
Vincas 1961: Daba inės lie u ių kalbos sudu inių daik a a džių da yba. Daba inė
lie u ių kalba. Vilnius: Es adoybna poli ická a ědecká li e a u y ydačka, U bu is
65‒121.
Vincas 1978: Teo ia do da ybos de Pala as. Vilnius: Mokslas. Vai ke ičiū ė Vale ija 2007:
In e nacionais pala as de dicioná io. Qua a emendada e complemen ada pe missão.
Vilnius: Ve odynas.
Valeckienė Adelė 1998: Funkcinė lie u ių kalbos g ama ica. Vilnius: Mokslo e
enciklopedijas ins i u o de publicação.
Vaskelienė Jolan a 2000: Da ybiniai sinónimos. Šiauliai: Šiaulių uni e si á ia
publicação. Vaskelienė Jolan a 2002: Da ybinių sinonimų s ilis ika. Linguis ica
92–101.
Le ica 10, Vaskelienė Jolan a 2004: Da ybinių sinonimų unkciona imas eks ose.
Filologia 9, 4754.
Vaskelienė Jolan a, Kučinskienė Ramunė 2012: Daba inės lie u ių kalbos būd a džių
da ybiniai sinonimai. Homem e pala a 14(1), 153161. Vaskelienė Jolan a, K ašy ė Regina 2006:
Li u ias e la ias línguas da ybinių sinonimų s ilis inės ypa ybės. Li uãos e la ians
g e inamosios s ilis ikos ques ões. Li uiešu un la iešu sas a āmās s ilis ikas jau ājūmi.
Šiauliai: Šiaulių uni e si e o leidykla, Zinke ičius Zigmas 1957: Lie u ių kalbos į a džiuo inių
295–310.
būd a džių is o ijos b uožai. Vilnius: Es adoybna poli ická a ědecká li e a u y yda ykla.
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
176 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX
Es ablishmen o he Concep sąjūdis
in Li huanian
SUMARY
Based on he Co pus o Con empo a y Li huanian Language (CCLL) de eloped by he Cen e o
Compu a ional Linguis ics o Kaunas Vy au as Magnus Uni e si y, he a icle seeks o
de e mine how he concep sąjūdis es ablished i sel in Li huanian. I was de e mined ha 28
wo ds o igina ed in Li huanian on he basis o he wo d sąjūdis: 14 nouns (one diminu i e), 12
adjec i es (10 adjec i es o he sho o m, 2 adjec i es o he p onominal o m), one e b,
and one ad e b. These wo ds we e o med on he basis o di e en wo d- o ma ion pa e ns.
They a e p edomina ed by su ixal de i a i es; he numbe o compound wo ds is sligh ly
smalle , whe eas p e ixal de i a i es a e e en less common. The o ma ions de i ing om he
wo d sąjūdis demons a e a di e en le el o wo d- o ma ion: he o ma ions o he ou h
le el a e mos common; hi d-le el o ma ions a e less common, whe eas he o ma ions o
he i h le el a e leas common. The wo d sąjūdininkas is mos common; i was used o 234
imes in he CCLL. The adjec i e sąjūdinis is much less common; i was used o 42 imes. The
noun sąjūdie is is e en less common; 32 examples we e ound. Fou een wo ds we e used only
once in he co pus. Masculine nouns a e mos commonly used in he CCLL; he e a e ew
eminine nouns. The adjec i es o bo h gende s a e used in equal p opo ions. Nouns a e
usually used in he plu al, whe eas adjec i es a e mo e commonly used in he singula .
De e-se no a que 26 de 28 pala as o igina am após os e en s o 1990 in Li huania and a e
connec ed o hem. Only wo wo ds ha e no connec ion wi h he es o a ion o Li huanias
independence. These wo ds a e usually used in he sou ces o opinion jou nalism (340 ou o
380 examples); hey a e less common in o he sou ces. A e summa ising all he wo ds
o med on he basis o he wo d sąjūdis, he ollowing ields o meaning can be singled ou :
size, ea u e o ac ion, ac ion, ype, name o objec , ime, name o pe son, peculia ea u e.
Į eik a 2018 m. junho 6 d.
SL VE AVA ČI ŽIK-pROK A šEVA
Lie u ių kalbos ins i u as
Pe o Vileišio g. 5, Vilnius LT-10308, Lie u a
esla a.p okase [email protected]