scieee Science in your language
[lt] (orig) [en] [de] [fr] [it] [es] [pt]

Sąvokos „sąjūdis“ įsišaknijimas lietuvių kalboje

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Sąvokos „sąjūdis“ įsišaknijimas lietuvių kalboje

Author: Veslava Čižik-Prokaševa
Year: 2018
Source: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/download/88/86
144 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
Lie u ių kalbos ins i u as
As di eções de pesquisas acadêmicas: mo osin aksė,
semân ica, ipologia, g ama icas hie a chias, an iniai p edika y ai.
SVOKOS SU DÚDIS
INSIRAÇANIMAL LIETUVI
TALBOGE
Es ablishmen o he Concep sąjūdis in
Li huanian
ANOTACIJA Es e es udo obje i o esnag ina concei os sąjūdis suak ualização e di usão na a ual
língua Li uânica. U ilizando Kauno Vy au as Didžiojo Uni e sidade Kompuu e inės ling is ikos
cen o cons i uída Daba inės lie u ių kalbos eks yną cons a ado, que línguas li uãs são
usadas 28 pala as, aze di e amen e de daik a a džio sąjūdis ou des e pala a da inių: 14
daik a a džių, 12 būd a džių, po um eiksmažodį i p ie eiksmį. A igos Nes e pala as são
discu idas do pon o de is a do doib e, indicadas suas signi icados e o mas, eqüências de
consumo e on es. Compa ição ap esen a-se exemplos de encon os usando o sis ema de busca da
in e ne Google. ESMINIAI VOODŽIAI: pala a de sąjūdis da iniai, p eesagų ediniai, p iešdėlių
ediniai, sudu iniai pala as, da ybos g au.
ANNOTATION
The aim o his s udy is o analyse he g owing ele ance o he concep sąjūdis and i s sp ead
in con empo a y Li huanian. By e e indo o he Co pus o Con empo a y Li huanian Language
de eloped by he Cen e o Compu a ional Linguis ics o Kaunas Vy au as Magnus Uni e si y,
i was es ablished ha 28 wo ds ha we e o med om he noun sąjūdis di ec ly o om he
o ma ions o his wo d a e used in Li huanian: 14 nouns, 12 adjec i es, one e b, and one
ad e b. These wo ds a e discussed om he pe spec i e o wo d o ma ion in he a icle by
p o iding hei meanings, o ms, equency o usage, and sou ces. Fo he sake o compa ison,
examples ound h ough he web sea ch engine Google a e p o ided. KEYWORDS: o ma ions o
he wo d sąjūdis, su ixal de i a i es, p e ixal de i a i es, compound wo ds, le el o
wo d- o ma ion.
S aipsniai / A icles 145
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
1. ĮVADAS
Língua, enquan o ela i e e ai mais impo an e meio de comunicação memb os da
sociedade, pouco a pouco is cus a. Aqueles ki imai de imedia o inclui apenas mui o
dalį i eiškiasi a ski ų elemen ų išnykimu, pasikei imu a a si adimu. Iš isų
não conhecimą de odas as linguagem linguagem ki imų apčiaus e mais áceis
(U bu is 1978: 27). Pag indinė naujų žodžių a si adimo p iežas is – nauji eiš-
kiniai, naujos e ybės, kul ū os i pasaulio paki imai. Vienas iš okių s a bių
no a ė i é no os pala as apa ecimen o enómenos oi Li uânia Pe si a kymo
Sąjūdis. 1988 m. junho 3 d., na sala da Academia de Ciências da Li uânia em deco en e
e en o, no qual conside ado o p oje o da Cons i uição LSSR, oi le an ada p opos a
o ma inicia i ę Lie u os Pe si a kymo Sąjūdžio g upę. Neilgaius Sąjūdis,
abundan emen e apoiado e apoiado de odos os es a os da sociedade, o nou-se
ealia poli ine o ça. 1988 m. ou ub o 2223 d. Vilniú oco eu Li uânia Pe si a kymo
Sąjūdžio es eigiamasis su ažiação, que į o mino Sąjūdį como mo imen o socie á io.
1989 m. agpjúcio 23 d., minin ąsias 50 ani e sá ios do pac o Molo o oRiben opo, Li u
Sąjūdis jun amen e com a Es ônia e a Le ónia Liaudies on ais con idou ocupados
Es ados Bál icos habi an es à acção do caminho bál ica e sua empo 2 mln. pessoas,
ei indicando independência, susikibo em uma cadeia não neu ūs a desde Vilniaus a é
Talino. Es a akção mos ou, que es abelece ês Es ados Bál icos independência
p e ende não só nau inha mo ėjimai, mas e p óp ias nações. 1990 m. 11 de ma ço.
Li uânia Pe si a kymo Sąjūdis, ap o ei ando o malia SSRS demok a aija,
ans o mkos anuncianiamu publicumu i demok a izacija, conseguiu paci icamen e
es abelece Li uânia independemybę1. A pa i desse empo em ala dos li uanos a
pala a sąjūdis omado amplamen e usa . Daba inės lie u ių kalbos eks yne
( oliau DLKT)2 compos o pelo Cen o de Kompuu e inės ling is ikos da Uni e sidade
Vy au as Maggio de Kaunas ap esen am 9084 o mas di e en es de pala a sąjūdis exemplos.
Obje i o des e es udo3 esnag ina o concei o sąjūdis įsišaknijimą língua li uânica, examina a
pala a sąjūdis da ybos lizdą, de e mina , com quais meios de da ybos 1 Plačiau s .
genocid.l /Use Files/File/A min inos_da os/2013/201306_sajudis.pd . 2 acessí el na in e ne :
h p://donelai is. du.l [ isualizado 2018 012018 05]. 3 Es e ema é examinado de aco do com o
p og ama de longo p azo execu ado pelo G upo de Ling is ica Seman ís ica e econômica do Cen o
de Pesquisas da Língua Bend inês do Ins i u o de Lí ima Li uano, azendo pesquisas de na a i o
ideológico da iden idade mode na. O p og ama le an ado obje i o ealiza leksís icos e
seman ís icos mudanças e suas causas, bem como mudanças es u u ais com o obje i o
escla ece i, quais linguibnias mudanças ak ualús mode nos da iden idade pa a o na a i o
ideológico da iden idade, pa a que osse possí el cons i ui publicis ikos eks yną e no a mode na iden idade base de ocabulá io.
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX 146 é mais equen emen e usada na c iação de
no as pala as, quais o mas mais são usadas, como equen emen e e em que
on es elas são usadas4. Desp šius encon us casos, es abelecem-se kamieno
sąjūdžodžių signi icancias campos. Assim p e ende con ibui pa a a a ual condição
da no ažodžių da yba e polinkių pesquisas. Nag inėjando essas pala as, se á
aplicado desc i omasis analí ico e g e inamonimo manei a se á es abelecido
sios analizės me odai, aip pa žodžių da ybos i seman inė analizė. Apibend i-
concei os sąjūdis įsišaknijimas língua Li uânia, e s aS aipsnyje p incipalmen e
is iškai apibend in i y imo duomenys bus pa eikiami len elėje i diag amose.
emiamasi exemplos de DLKT. Se a pala a DLKT emp egado apenas uma ez,
compa ação ap esen ada exemplos5, as os usando o sis ema de busca da in e ne
Google. Do o al cole ado 441 exemplo: 380 exemplos de DLKT (des ino g ožinės,
neg ožinės, adminis a i as li e a u a, publicis ikos šal inių) e 61 exemplo da
in e ne .
2. VOODŽIO SJÚDIS TIPO DE DARYBOS
Pokyčiai, elacionados com ipos de da ybos, melho e le e odas as pala as do sis ema de da ybos
mudimen o. Embo a os ins umen os de da ybos de pala as quase não mudem, oco e um ce o
desen ol imen o da p odu i idade de ipos de da ybos, o necendo in es igado es de linguagem
aliosa in o mação sob e comuns dėsnius de desen ol imen o da língua. Nos úl imos empos, mais
a enção é dada a á eas especí icas de aças de pala as. Saulius Amb azas analisou daik a a džių
da ybos e olução (Amb azas 1993, 2000). Gied ius Subačius in es igou Simono Daukan o O G ande
lenkųlie u ių linguagem do ocodino naujada us (Subačius 1993). S asys Keinys dėmesį su ocia em
e minos da ybą e no li o Bend inės lie u ių kalbos žodžių da yba (1999) o nece sis emišką
sinch oninį žodžių da ybos aizdą. Jolan a Vaskelienė dá mui a a enção a dai inis sinônimos
(Vaskelienė 2000, 2002, 2004; Vaskelienė, K ašy ė 2006; Vaskelienė, Kučinskienė 2012). Judi a Džežulskienė
(2001) domisi mobiliaisiais daik a a džiais. Po encinių e okazinių da inių conside amen o é discu ida
Ju gi a Mikelionienė (2002), e G ažina Akelai ienė (1996) desc e eu mo ológica balsių kai ą pala as
da yboje. Ju gi a Gi čienė i ia no os emp és imos co espondmenis e naujažodžius (Gi čienė 2005,
2006, 2008, 2011, 2013). Naujažodžius i ia e Dai a Mu mulai y ė (2014, 2016a, b) e Lie u ių kalbos
naujažodžių duomenyno (p ieiga in e ne e: 4 Esu nuoši džiai dėkinga ecenzen ams po mui o alioso
apon es, especialmen e ecenzen um, pa a usiam pala as de doybos klausimais.
5
P ocu ada de á ios links e o mas de pala as.
A igos A icles 147 /
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
h p://naujazodziai.lki.l ) suda y oja Ri a Miliūnai ė (2014, 2015). Naujųjų skolinių
eiksmažodžių mo ologia in e ėjosi Ju gis Pake ys (2013). Daik a a dis sąjūdis
não é simples pala a, ele é da inys, mais p ecisamen e galūnės -is edinys, ei o do
p e ixélino eiksmažodžio sujus i ou sujudė i. do diccioná io da língua Li uânia no
a ian e ele ônico (WEB […] LKŽe) ap esen am ês mo imen o da pala a; 2.
sąjūdis eikšmės: 1. isuomeninis sujudimas, judėjimas: Sąjūdis y a su elk inis
sac u imas, sujudima, samb ūzdis: Toks pasida é sąjūdis, que odos saí am pa a
o a; 3. pauzamen o: Pi masai ledo sąjūdis (Ul ydas, y . ed., 1981: 17 ). Da eikšmės:
ba inės lie u ių kalbos žodyne ( oliau – DLKŽ) pa eik os ik d i žodžio sąjūdis
1. su elk as mo imen o público: Nacional ( au inis) sąjūdis; 2. sujudimas,
sh u imas: Em odo sojiuje maio sąjūdis (Keinys, y . ed., 2000: 670 ). Aquela
pala a não só mudou oda a Li uânia, mas ambém p e io ou a língua Li uânica
com no as pala as6.
Nes e a igo, p incipalmen e conside adas as pala as são di ididas po modo de ab icação7. Em p imei o
luga discu em-se p eesagų ediniai8, depois de ‒ p iešdėlių ediniai, 6 O papel do Da ybos de Žodžių pode
nosse como mais impo an e modo de en iquecimen o ocódino, pelo qual no as pala as su gem de
esemas, suaip mudando sua es u u a mo ológica (bu isU 1978: 29). 7 A igos no qual se man ém a
g amá ica da língua Li uânica e a g amá ica da língua li uânica a ual ap esen am a di isão de manei as de
da yba de pala as dis inguem-se apenas p eesagų, p iešdėlių, galūnių ediniai e dū iniai. Alguns ce os
lingüis as, po exemplo, Vincas U bu is, S asys Keinys, sem menciona qua oas, suas pala as,
pag indines, g ynųjų da ybos būdų, indicam e pa es šalu inių miš iųjų, i. e. p iešdėlių-p iesagų e
dū ybos-p iesagų da ybos būdus. Miš ųjį da ybos būdą emos en ão, quando da pala a da yboje de
imedia o eiškiasi dois di e en es modos de da ybos. P e iksação-su iksação pe encem p e ixo e
p e ei o ediniai, ao lado dos quais não exis em co esponden es edinių só com p e ixo ou só com
p e ei o (U bu is 1978: 289). Dubjo ina, se é ap op iado sepa a mis ões de da ybos modo, especialmen e
se en e ap esen ados dian e dian ei as-p iesagų exemplos indicam ais, ao lado dos quais amplamen e
são usados apenas os espec i os p esesaginiai ediniai (p z., po es u inis e es u inis ‒ Google 48000 e
239000 espec i amen e de odos os pa adigmas de pa o ojamen o), e, como a i mam os p óp ios
linguis as, o da ybos desses modos de pala as da língua li uana é mencos (U bu is 1978: 290; Ke 1999: 23).
Pa il das pala as desc i as no a igo em e p iešdélį, e p eesagą ou em p eesagą e são dū inie. Isso
enco aja ia a pensa que eles são mis aus de modda de azenda, po ém mui o amplamen e usadas
co esponden es apenas p eesagą con endo o mas indicam que a pala a é dian e dele edinys ou
dū inys, só da inys é de g au mais ele ado (abia g au de azendas e . 10 isnašą).
8 Vedinys da inys, com a ixiniu o man u ei o de uma baseini pala a. Sua espécie de e minam seu
a ikso pobúdis. P iesaga p incipal e amen a de da ybos, galūnė šalu inė. An esdėlių edinių
o man ą cons i ui ou apenas an esdélis, ou ainda e speci inė galūnė, que nesse caso é šalu inė
da ybos ins umen o. Uma ez que p e ixéis em sua o igem são elacionados com p elinksniais, às
ezes aindabesilaikoma adicional na his ó ica de pala as da yboje adqui ilėjusios da inių
klasi ikacijos, segundo a qual com p e ixėliai aze pala as são a ibuídas a dū inių (Mo kūnas, pa .,
2008: 590). Po exemplo, Aldona Paulauskienė ac edi a que o concei o de dú inio de e ia p a éssese e
aos dū inių a ibui p e ixėlinius daik a a džius (Paulauskienė 1994: 49, 88).
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
148 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX 2008: 121) e po úl imo são conside adas
ada sudu iniai žodžiai9 ( oks ski s ymas y a įsi i inęs lie u ių kalbo y oje, ž .
Ul ydas, y . ed., 1965: 253 ; U bu is 1978: 283 ; Paulauskienė 1994: 48 ;
Amb azas, ed., 1996: 86; Keinys 1999: 22 ; Ružė 2008: 12 ; Mo kūnas, pa .,
pala as que, po ce as azões, não consegui am a ibui a uma de e minada
u yba. Cada g upo de pala as desc e em abėcėlės o dem, a cada indicada
signi icação, da ybos g au10, com qual a da ybos o man u pala a é ei a, quais
o mas usadas nos li uãos alados e em quais on es elas são pa imen adas.
2.1. P iesagų ediniai
DLKT encon a exemplos mos am que da pala a sąjūdis é p incipalmen e ei a p eesagų edinių 9
pala as; 6 deles são do e cei o, 3 do qua o g au de iniai11. sąjūdėlis12 e cei o g au de da inys,
p eesagos -ėlis edinys, ei o de daik a a džio sąjūdis. Ele DLKT pa a ado 3 ezes: y . g. dgs. . o ma ‒
2 ezes, g. o ma 1 ez. P iesagos -ėlis ediniai ma ca o mesmo assun o como e undamen al pala a, po ém
ge almen e de di e en e amanho (a maio ia meno ) ou pelo menos assim nusaky ą, que osse is o o
alo amen o daquele assun o bem com ele elacionadas emoções (Amb azas, ed., 1996: 87), exemplo.: 9
Dū inys da inys, o malmen e e seman iicamen e baseado de dois sa a ankichos pala as. Da ybos
o man u aqui ai o malus da combinação de duas pala as em uma, e da ybos base é de dois sandos, pelos
quais imami pala as kamienay, i isi pala as ou pala as kai ybos o mas. Uma pa e da língua dū inos
mais inos podem se ag upados de aco do com isso, às quais pa es da língua pe encem um ou ou o
sando pama iniai pala as (Mo kūnas, pa ., 2008: 148 ). 10 V. U bu is suge e em discussão de da inius usa
e mos do p imei o, segundo ou e cei o g au da iniai, que mos a iam, quan o da ybos pakopų
cons i uem pala a (ž . U bu is 1978: 89 ). Plg. com Adelės Valeckienės p opos as e minim pi minė,
an inė (i . .) p eesagos: Numa pala a pode se não uma, e d i ou mais de i acinių p eesagų, mas elas não
exis em de uma linha. Sob ando pala a, semp e adiciona-se só uma p e ei a. Se a pala a é ei o de
pala a não es ini, a sua šaknies ac escen ada p eessaga chama-se p imei oine. Quando a pala a é ei a
de edino, já con endo um p eesagão, no a p eesaga adiciona-se po pi minês e chama-se an ine p eesaga
e . . (Valeckienė 1998: 301). Da plg. com A. Paulauskienės usado do mesmo (não de um) passo de da yba
o man ų concei o (ž . Paulauskienė 1994: 49) e S. Keinio suge imen o indica da da yba pakopų núme o (ž .
Keinys 1999: 31, 106). Es apasnyje aplicados V. U bučio suge i e mos, po que eles mais p ecisamen e
indicam pala a da ab icação eigą e um e mo pode in oduzi di e en es da ab icação modos g au. 11
Reco da-se que a pala a sąjūdis em si é um da inho de segundo g au. 12 Tex e í ulos pala as
(daik a a džiai e būd a džiai) ap esen am o ma neu alia ns. y . g. . (exim ão o ma a pala a
desąjūdização, que é mo . g. daik a a dis e de ou a o ma não pode se di o).

S aipsniai / A icles 149
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
1) Jie ik jaučia sąžinės įpa eigojimą, a ba isuomeninės sąmonės beldimąsi, a -
ba nacionalidade esponsabilidades shūkį, às ezes igual dangaus ozą: eik,
da yk, mudink. Tokie anda semelhan emen e sen ichian es, gal ojanças,
ne ims anças, bu iasi em sąjūdėlius e imasi abalho: keičia gy enimą ‒
skaid ina, obulina, kelia, c ia no a a mos e a. DLKT
2) Do pon o de is a his o icamen e a ei ininkai susi o mou como sąjūdis e
o nou o ganização. Sąjūdėlia s o eno, às ezes b iskinho, às ezes não assim,
e o ganização sea ol endo. DLKT
Todos os exemplos pa a o i em uma on e publicis ikos Gedimino Mikelaicius no
li o Tolyn ao empo, gilyn à gelmę...: kun. S asys Yla esc i os e a minimen os.
Po que kun. S. Yla i eu ainda an es se susiku ian Sąjūdžiui, na on e usado a
pala a com Li uânia Pe si a kymo Sąjūdžiu nesie inas. Tal idéia con i ma e
nos si es da in e ne encon a conjunjūdělis exemplos: 3) A mais impo an e
o obs aū is oi e ainda es á: nosso escaldimaso em companijas, d augijėles, em
conjunjūdžius e conjunjūdėlius. (h p:www.d augas.o g/a chi e/1964_ eg/
1964-09-25-DRAUGAS.pd )
4) ‒ Ago a, eu a e o-me a pensa , isso acon ece sem má on ade. Is o é
elacionado com ce as egionalis inas conjunjūdėlis e endências na Eu opa,
Tau inių mažumų apsaugos kon encijos de in ais dalykais. O his ó ico,
ob iamen e, que oi p e endido expa celia a Li uânia, e udo.
(h ps://kul u a.l y as.l /li e a u a/2008/0184/newsl y as-l -paskai a-2-is o ikas-
-a-bumblauskas-kas-kaip-i -kodel-manipuliuoja-zemai ijos-is o ija--5909820).
sąjūdie is e cei o g au de da inys, p eesagos -ie is edinys, ei o de
daik a a džio sąjūdis. Ele DLKT pa u ado 32 ezes: 3 ezes mo . g. ns. . o ma,
y . g. ns. . o ma 2 ezes, e g. o ma 1 ez, y . g. dgs. . o ma 10 ezes, k.
o ma 8 ezes, n. o ma 2 ezes, g. e įn. o momis po 3 ezes. En e DLKT as os
exemplos 29 pa a o i publicis ikos on es, 2 g ožinės li e a ū os šal iniuose e 1
adminis acinės li e a ū os šal inyje. Es es ediniai ma ca pessoas
pe encimen o de aco do ideologia ou a i idades alguma algum žmoda sąjūdiečiais
nių elkiniui (ž . Amb azas, ed., 1996: 140):
5) S eigiamojo su ažia imo delega ai a s o a o 180 ūks ančiams žmonių. Ta-
se chamou não menos miliono habi an es da Li uânia. DLKT 6) Segunda- ei a es a
inicia i a a sąjūdiečiai ap esen ou ao P esiden e V. Adamkui.
DLKT
Vienu a eju šis daik a a dis pa a o as ki a eikšme – kaip sa ai aščio
nome:
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
150 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX
7) Kul ū as sa ai aš is Sąjūdiečiai p e ende, que nos ibunais su gas ų
isuomenės ep esen an es adėjai. DLKT
DLKG a i ma-se que ediniai, signi ican es pe encimen o de pessoas po ideologia
ou a i idade a alguma elkini de pessoas, ge almen e são naujada ai, e habi ual
pala as, cons i uídas com es e apêndice, signi icação são denominações de
pessoas de suas habi acionais cidades, municipios, kaimų a dų (ž . Amb azas, ed.,
1996: 139 ). sąjūdie iškas qua e o do g au da inys, p eesagos -ischkas edinys,
ei o de daik a a džio sąjūdie is. DLKT es e a ibu o pa o ado 8 ezes: mo . g.
ns. . o ma 3 ezes, g. o ma 1 ez, y . g. ns. . o ma 1 ez, k. o ma 2 ezes, y .
g. dgs. įn. o ma 1 ez. 5 exemplos encon ados publicis ikas on es, 2 neg ožinės
li e a ū os on es e 1 adminis a i inės li e a ū as on e. Es e adje i o
pa o nado de dois signi icados:
• pe kel ine no sen ido de semelhança, quando deno a não kaip kas, mas kaip kieno, ko
(ž . Amb azas, ed., 1996: 207):
8) Nokios apgau os elei o es Tė ynės Sąjungai a auk i não conseguiu. Neben
pa e dos o os oi a ko ado de ou os, sąjūdie iška e minologia, dešiniųjų
pa idos, apa eêmos bipa íneas a gumen o, que negalima skaldi i balsų. DLKT
• ma cima esminė daik o peculia idade, quando undamen al pala a di o o
daik as o ma pažymimuoju pala a eiškiamo daik o esmę, pama ą (ž .
Amb azas, ed., 1996: 207):
9) Naquela época isso e a só eo ia, ma oda a imp ensa e a o aliai idėjinė,
sąjūdie iška. Nós assim e pe cebemos a nossa missão ‒ esc e e algo que seja
impo an e e signi ica i o pa a a his ó ia da Li uânia. DLKT
DLKG indica que būdingiausia -iškas, -a p eceaga daik a a dinių būd a džių da ybinė
eikšmė panašus į pama inį žodžiu pasaky ą daik ą (Amb azas, ed., 1996: 207). Tal
signi icado as ieji a ibú eis sąjūdie iškas não em. sąjūdininkas e cei o g au
de da inys, p eesagos -ininkas edinys, ei o de daik a a džio sąjūdis. DLKT esse
i ik a é is pa imen ado a é 234 ezes. 1 ez. Vy . g. o mas são mui o mais
Ras i ik 4 mo . g. daik a a džiai: ns. . o ma jie pa a o i 3 ka us, įn. o ma –
espalhadas. Fo ma de unicascai os são usadas mui o menos empo do que
plu aliskai os. Es e daik a a dis é usado em odas as linksnių (išsky us .)
o mas: ns. . o ma pa a o a 28 ezes, k. 6, n. 2, g. 5, įn. 2 ezes. Dgs. . o ma
pa a o a 78 ezes, k. 73 ezes, n. 13 ezes, g. 17 ezes, įn. o ma 6 ezes. 210
exemplos as a em on es publicis ikas,
A igos A icles 151 /
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
18 g ožinės li e a ū os šal iniuose, 5 exemplos encon a adminis a i inėje
oje, ienas – neg ožinės li e a ū os šal inyje. Šie ediniai žymi asmens (asme-
li e a ūnų) o nome segundo aquela pessoa (a g upę osób), cujo sidininku e sekėju é
ediniu pasaky as pessoa (ž . Amb azas, ed., 1996: 114). Daik a a džiu sąjūdininkas
nomeado pessoa, que é Sąjūdžio memb o, chalininkas ou seguėjas: 10) Aki aizdu só o
que a a ual es adoidade da Li uânia go e na não seus cidadãos, an o mais não
sąjūdininkai. Esc e endo aldo enho em men e não a p esença de pessoas
conc e as no pode , e aquilo que ealmen e decide a ida do país e sua e olução
na u eza e di eção. DLKT
11) Pipynė descob iu que o Sąjūdis já em seus de pessoas no Sup emo Conselho,
que pe mi e jo nal e apa ece nos ec ãs de ele isão. Quando após a pales a
sąjudinkui oi inje ado o ás, Jono Pipynės co ação sup essou do . DLKT
F equen emen e daik a a dis sąjūdininkas em pažymimąjį pala a e é
sukonk e inamas, p z. : Kauno Klaipėdos sąjūdininkai, p imei os ma ciausieji
ik ieji sąjūdininkai, eiliniai a kakliausi konsekeklūs sąjūdininkai, Uni e si e o
sąjūdininkai, jaunieji seni sąjūdininkai, šiandieniniai bu ę sąjūdininkai. / / / Como e
daik a a dis sąjūdie is, ais ediniai são conside ados naujada ais (ž . Amb azas,
ed., 1996: 114). sąjūdininkiškas qua e o do g au da inys, p eesagos -ischkas
edinys, ei o de daik a a džio sąjūdininkas. DLKT esse apelido pa imen ado
apenas uma ez. Na on e publicís ica ele pa o ado y . g. dgs. . o ma e em
signi icado būdingo, habi ual, a ibuímo-nos undamen o pala a pala a
pasaky am daik u, elacionado com aquele daik u (Amb azas, ed., 1996: 207 12)): Pe
mês quase nada nepada y a a kan es angei as poli ica asun os.
Sąjūdininkiški pasismaginimai Ry uose ou Oca uose, ko esponden ų globa polí icas
es angei as ep esen o i não podem. DLKT Em si es da In e ne exemplos de com
es e ad e bio pode se encon ado mais, po exemplo: 13) Mui os Quem
espe a aosi, que eio pa a que udo isso mudasse. Pa a isso decez ossi ealmen e
p ecisa sąjūdininkiško decez o, de habilidade de econhece e os e de expo
cla škius objec i os. (h ps:cy as.wo dp ess.com 2009-06/08/
neis a i-zodziai-dideleje-s en eje) dininkiško li e a ū as almanacho Sie ynas
14) P isimenu salėje bu ojusį Da ių Kuolį, ada jis bu o ienas iš sąjū-
bend aau o ių, ou edi o ių. (h ps://www. acebook.com/ma ijampolesmuziejus.l
pos s/1224063731004328) sąjūdinis do e cei o g au da inys, p eesagos -inis edinys,
ei o de daik a a džio sąjūdis. DLKT es e apelido pa imen ado 42 ezes: mo . g.
ns.
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
152 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX . o ma 7 ezes, n. o ma 1 ez ez, g.
o ma 6 ezes, . o ma 10 ezes, g. 2 ezes, . 1 ez, y . g. dgs. k. e g.
1 ka ą, mo . g. dgs. . o ma – 8 ka us, y . g. ns. . o ma – 4 ka us, k. –
o momis po uma ez. 10 exemplos encon ados publicis ikas on es, po um
g ožinės e neg ožinės li e a u a on es. Pode-se dis ingui á ios signi icados
sąjūdinis do adje i o usado DLKG:
• pada omas, ealizado, adqui ido, ecebido, su gindo naquela manei a, que di o
pela pala a undamen al (Amb azas, ed., 1996: 212): 15) Tal ez seja possí el
as ea na ob a quais açacas do espí i o do empo: p iešsąjūdinę ensampą
e e c.? Va gu. Nesses países pode encon a desde á ios a é keliolicas
pa lamen a es e não pa lamen a es g upuočių, kildinanças sel de sąjūdinių
es u u as. DLKT
• p iklausąs baseinu pala a dizendoi am a coisa, elacionado com essa coisa
(smeniu, cole i u, eiškiniu, s i imi, e c. (Amb azas, ed., 1996: 211): 16)
Konse a o iais p e endem depois do p imei o u no elei o al, endo em con a a
si uação, apoia e ou os, ano deles, sąjūdinos pessoas. DLKT
• es ando, coincidindo, oco endo no momen o que indica a pala a-base,
ap ac icando, ealizado no eiškiamais in e alos de empo da pala a-base
(Amb azas, ed., 1996: 212):
V. Daunio es é ica, o ien ada em c iado da mo alidade e da c ia i idade
ha monismo de mę, da ê g ande e ei o do samjūdinio ascensão e pi maisiais
anos da independência 17) 17) DLKT
• e uma dis inção ca ac e ís ica, que é cons i uída pela base pala a di adas coisas
(Amb azas, ed., 1996: 212):
18) Quem mais esc e e á, assiná ias, quem em ge al deles ainda da įs ocupa
alguma, digamos, ac i idade de es ilo sąjūdino? DLKT
• sei iamo, adequamo undamen o pala a eiškiamam daik ui (Amb azas, ed., 19)
1996: 211):
Visaliaudinę eupho iją isino o ap i u mul iplici i Sąjūdžio žinių lapeliai,
mencionado A gimimas, kone em cada dis i o ao lado do seu consas o local de
jo nais apa eceu al e na i us,jūdinis a é a é milhões quando o pa ido, que se
escu ou do caminho da Bal iko Sąjūdžio, pa iu, que se esciba sceu à cadeina
i a, ėmi i ku is. DLKT sąjūdis as do e cei o g au da inys, p eesagos -is as
edinys, ei o Po um exemploį as a publicis ikos šal inyje, g ožinės li e a ū os
iš daik a a džio sąjūdis. Jis DLKT pa a o as 3 ka us y . g. dgs. . o ma.
šal inyje i m=1...%2520-%252039k&s a =0) p iešsąjūdinis qua inho g au da inys,
S aipsniai / A icles 159
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
modload&name=Diskusijos& ile= iew opic& opic=4157& o u-
p iešdėlio p ieš edinys, pada y as iš būd a džio sąjūdinis. LKG e DLKG p e ixo
p e ixobūd a džiai não dis inguem. T ês exemplos (p ieška inis gy enimas,
p iešlėk u inės pa ankos, p ieš inkiminės dienos) menciona em LKG à an edėlinių
p iesaginių da inių, man endočių p iešdėlio e daik a a džio signi icado bem como
žyminčių daik ų ūšį (Ul ydas, y . ed., 1965: 591). Ob iamen e, que a ida p é-ca ina
e p é- inciminés do dia ma ca empo, co endo an es mesmo empo, di o pela
pala a base ( ambém plg. exemplos de LKŽe: p é-ad en inis, p é-mokyklinis,
p é-pie inis). Tal a signi icação em po uma ez DLKT pa a o i 4
ca ac e a džiai p iešsąjūdinis. Eles pa a o i mo . g. ns. g. o ma, y . g. ns. g.
o ma, dgs. g. e įn. o ma. 3 exemplos encon ados em on es publicís icas, 1
neg ožinės li e a ū as šal yje: 45) Um pouco an o mais ácil, quando šnekam
sob e o ul imo p iešsąjūdinį dešim me į, ‒ Algiman ą Mackų, Al onsą Nyką Su ūną,
Liūnę Niliemą já podíamos compa a com Judi a Vaičiūnai e, Sigi u Geda, Ma cel
Ma inum... DLKT Tik a dis em um signi icado. LKG e DLKG mencionam que
e ka čiais an esdėlio p iešdaik a a diniai ediniai ma ca um assun o que é
di ecionado con a a pala a p incipal pasaky ą dalyką (Ul ydas, y . ed., 1965: 43
Amb azas, ed., 1996: 148); Būd a džių, endoços al signi icado, pode acilmen e
encon a LKŽe, po exemplo: p é-alcoolinis, p é-ame ikinis, p é-baudžia inis,
p é-bažny inis, p é-emig acinis. Tal signi icado a ibu ois as as e DLKT ele é y .
g.
ns. k. o mas:
46) A odos conhecidos a os indicam o que ou a ‒ e ninês escolas Kelmėje,
pa a a qual egene imo empos en e aukė cen os como em Meką, p adinico
é V. Ru kūnas, e idėją a senešęs do p ésąjūdinio Rumšiškėse susikū usio
e noen uzias ų sambū io. DLKT
2.3. Comu inos pala as
DLKT encon a 8 com a pala a sąjūdis o ma sudu iniai pala as. As pala as
sudu iniai de línguas li u ias são semp e cons i uídas de duas sa a ankiškų
pala as, jun ando-as em uma; nisso eles di e em dos edinhos, que com
p ensagas, galūnhas ou p édélhas são ei osomi de uma base pala a (U bu is:
1961: 65). Das des as sudu inhas pala as 5 são qua os g au de da iniai e 3
e cei o g au de da iniai. eles odos são i ik a o zii. 3 daik a a džių um dos
sandos é a pala a sąjūdis, ele é 2 dū inių segundo sandas e 1 dū inio p imei o. Ou as 3 dū inių an asis

VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
160 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX
sandas y a žodis sąjūdininkas, 1 dū inio – sąjūdie is, 1 dū inio – daik a a dis
sąjūdis a. V. U bučio a i ma que sudu ines daik a a dzes, con endo pelo menos
um sandá, su gidosį do p eceigino daik a a džio, oco em a amen e e į ais
da inius (especialmen e com b iskesnes, ilgeses p eceigas con endo sandais)
p ecisam se is os como uma excepção (U bu is 1961: 75). Mas DLKT pa a o i
mesmo 5 de 8 as os dū inhos, cujo segundo andas é p eesaginis daik a a dis, não
pe mi e com isso conco da . an asjūdininkas qua e o g au da inys, cons i uído
de nume a džio an as e daik a a džio sąjūdininkas. Des ão numé gico e
daik a o džio pada y ų sudu inių daik a a džių, cujos leksinė signi icado
ap oximadamen e coincide com o doybos signi icado, o segundo (daik a a dinis)
sandas diz, qual é o assun o ido em men e, e o p imei o (cal a dinis) sandas indica o
núme o e o dem daquele assun o (U bu is 1961: 92). Ano V. U bučio, maio pa e
des a espécie sudu inių daik a a džių são naujada ai (ž . U bu is 1961: 91). DLKT
es e dū inyo 1 ez pa a o no publicis ikos on e y . g. dgs. . o ma. Ele indica
segunda ge ação, i. e. do pos e io pe íodo Sąjūdžio, sąjūdininkus (nos si es de
in e ne não encon a exemplos de al dū inio):
47) Landsbe gio p asiplepėjimas, pa aicaujan es jo nalis as pa e s as an aš e
...Se me o e ecessem de e es mais esponsi eis, eu deles nea sascyčiau... Tylu,
po que ais ca gos a é ago a na Li uânia não. Depois o p agys a Landsbe gio
pa ankiniai ‒ do o çamen o es a al paga-se imp ensa, ádios, ele isão e
an asąjūdininkai. Eles unânimes começam a g i a : é p eciso go e no
p esidencial! Naí, de e es já su giu, po ém ambien equi ‒ nenhuma eações. DLKT
ekosąjūdis e cei o g au de da inys, cons i uído de būd a džio ekologiškas
b e inio e daik a a džio sąjūdis. Ich ca ac e a džio e daik a a džio pada y ų
sudu inių daik a a džių, cuja leksinė signi icação ap oximadamen e coincide com
o signi icado da ab icação, o p imei o (būd a dinis) sandas empelha dū iniu
pasakomam dalykui uma ca ac e ís ica, dis inguindo-o de ou os da mesma
espécie ou g upo (nu ody os segundo sandu) de coisas (Amb azas, ed., 1996: 154).
DLKT es e dū inho pa a ado 1 ez. Ele y . g. ns. . o ma pa a o o
sąjūdžio ūšį:
48) Ši miela jaunų žmonių ilniečių šeimynėlė gy ena Užupyje. Tad nenus ebau,
publicis ikos on es e indica que com bend aminčiais que Tymo qua alá pa a di
ecologicamen e ch a ios p odu os u geliu. Ecosąjūdis dos jo ens.
Comp eendendo que uso poucos cosmé icos e a escolho com excecional cuidado, Sol eiga me a i ou imedia amen e a a-
šą liūdnai paga sėjusių plačiai naudojamų E papildų, ku ių eikė ų eng i.
DLKT
S aipsniai / A icles 161
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
Nos si es da In e ne encon a dois exemplos: um caso ekosąjūdis esc i o
jun os, ou o sepa adamen e. Como mos am exemplos, es a pala a nãoie ina
com Li uânia Pe si a kymo Sąjūdžiu:
49) P on oukus ekosąjūdžio jo nalização G eenzien apa ece á
Kapčiamiesčio gi ininkijos gi ininko Riman o Pilecko in e iu, no qual se á
ap esen ada não só Kapčiamiesčio gi ininkija, mas e u ėdijos medelynas,
nele cul i ados á o es e a bus os plan inukai. (h p://dzukuzinios.l /
epublikos-spauda-apie-miskininkus)
50) Ins i uição pública Eko Sąjūdis, Še mukšnių g. 6A, Vilniaus m., Vilniaus m. sa .,
LT-01://106 (h pswww.118.l /imones/ iesoji-is aiga-eko-sajudis libe alsąjūdie is
8227058)
qua o g au de o mação, cons i uído po daik a a džio libe alai e daik a a džio
sąjūdie is16. Sudu iniai i ik a o dzes, ei os de dois i ik a o dzes, de aco do com
a elação mú ua dos signi icados das sandas ge almen e são de inêziamiais
(de e mina i os): uma sandas de ineia ou a, susau indo o seu signi icado,
po an o a comum de um al sugu inho i ik a o dzy é es eu esnė do que do seu
p incipal (apib ėžiamojo) sando (Amb azas, ed., 1996: 151). Daik a a dis
libe alsąjūdie is DLKT pa imen ado 9 ezes, é usado só y . g. dgs. o ma: . 5 ezes,
k. 2, n. e įn. po uma ez. Todos os exemplos encon a em on es publicís icas. Šių
edinių segundo sandas ma ca pe encimen o de pessoas segundo ideologia,
a i idades a algum alguém de pessoas elkiniu (ž . Amb azas, ed., 1996: 140), e o
p imei o susiau ina signi icado, indicando especí ica a pa iją, . y.
Libe alų sąjūdžio pa iją, p z. :
51) P aei ą semana konse a o iai, libe alsąjūdiečiai, libe alcen is ai, soclibai, socdemai, als iečiai
liaudininkai e da biečiai (www TSLSLiCSSLSDVLDP) ado a am Seime no o p oje o de lei de Ciência
Supe io . DLKT 16 Inicialmen e pensou-se que daik a a dis libe alsąjūdie is é p ecei o -ie is edinys,
ei o de daik a a dis libe alsąjūdis (no s DLKT daik a a dis libe alsąjūdis não a o as, exemplos com
ele podem se encon ados em si es: Libe alsąjūdis começa am o alų nepalaninėse pa ijų puolimą,
nes, u os-noujienos/libe alsajudieciai-kal ina-poli inius-konku en us-juodosi- echnologijomis
panašu, ki aip nepe šoks ų jiems eikalingų kelių p ocen ų (h p://www. e.l /naujienos/lie u a/lie-
comen á ios); Libe alsąjūdis, o nado konse a o ių klake iais (klaka [ ac. claque] samdy ų žiū o ų
g upė, iukšmingai gi ian i a ba peikian i eginį), decla aia que o minis o da cul u a deles. Igualmen e
ambém pode ambém alega -se que deles há e p imeje as
(h ps://www.del i.l /news/ ingas/li /nlasiene- n -is o ija-a sakymai-slypi-giliau.d?id=57125879)). No
en an o, Google pai eškos sis ema ap esen ado das pala as combinação Libe alų sąjūdis e da pala a
libe alsąjūdis pa a ojimo núme o indica que libe asąjūdis, palydū iniu.
gin i su Libe alų sąjūdis, labai e ai a ojamas. Todėl nusp ęs a daik a a dį libie alsąjūdie is laiky i
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
162 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX
52) No en an o, o pos o, que deixou libe alsąjūdiečiai, pe manece ago, pois oi
ín eg ado à oposição, só ninguém de ep esen an es da oposição não que abalha com aldančiaisiais.
DLKT libe alsąjūdininkas qua o g au de da inys, cons i uído de daik a a džio
libe alai e daik a a džio sąjūdininkas. Daik a a dis libe alsąjūdininkas DLKT
pa imen ado apenas 2 ezes: y . g. ns. . o ma e y . g. dgs. k. o ma.
Exemplžiai encon a em on es publicis ikas. Šių edinių segundo sandas ma ca
o nome de pessoa (semenų) de aco do com aquela pessoa (o g upę osób), cujo
šalininku bei sekėju é ediniu pasaky as pessoa (ž . Amb azas, ed., 1996: 11 očią
susiau ina signi icância, indicando o p imei o pa iją, . y. Libe alų sąjūdžio
pa iją: 53) Įkandin ele sob e a possibilidade de o ma a Comissão de
in es igação do Seimo ou pelo menos já le an a es a ques ão no Seimo Nacional
de Segu ança e De esa Comi ê p akalbo e conse ado es And ius Kubilius, Ju gis
Razma (pas a asis e a elionio bend amokslis), Seimo NSK memb o
libe alsąjūdininkas Algis Kašūnas, amilia izado com o P esiden e V. Pociūnu
in es igando o escândalo. DLKT 54) Assim essencialmen e é po que, e dos
p óp ios on o líde es konse a ó ios e libe alsąjūdininkų na a i idade do
poli ico p incipismo, indispensino cla amen e aos egimes e o mos e ec uados,
de a o mui o al an e, e a dis inção en e as ul e á ias skambias la ações e a
eal a i idade a é mesmo apa en emen e mais isí el é amêjiška akimi. DLKT
Que es e daik a a dis língua dos li uanos é amplamen e u ilizado, mos a não só
exemplos em si es da in e ne , mas e o a o de que ele é incluído em Li u ians
languages naujažodžių duomenyną.
libe alsąjūdis as qua o g au de da inys, cons i uído de daik a a džio libe alai e
daik a a džio sąjūdis as. DLKT daik a a dis libe alsąjūdis as pa o ado apenas
uma ez, ele y . g. dgs. k. o ma di o na on e publicis ikos. Šių edinių segunda
andad ma ca pa idá ios da di ecção polí ico-socialina, sekėkonk ečią pa iją
jus (ž . Amb azas, ed. 1996: 123), o pi masis susiau ina eikšmę, nu odydamas
Libe alų sąjūdžio pa iją, p z.: 55) No en an o, há ações, que possam acili a in i
eigą das negociações koalicinių? De abejo. De odas as p imei as pequenas o ças
polí icas (libe alsąjúdis as, libe alcen is as, sociallibe alás, cidadininkų, al ez e
liaudininkų) disposição de negocia e abalha com ambos os u u os coalisões de
negociações pol e conse ado es, e social-
demok a ais. DLKT
Nos si es da In e ne daik a a dis libe alsąjūdis as é usado:
A igos A icles 163 /
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
56) Anksčiau p ecisou jun a -se com libe alsąjūdis ais, enquan o ainda ambos os
pa idos es a am no pode , mas lide ių ambições não pe mi i am. E ago a
libe alsąjúdis am libe alcen is as simplesmen e já nãoįin e ús.
(h ps://www. 3.l /komen a ai775061/
kelios-desim ys-plunges-libe alcen is u-pe ejo-i-libe alu-sajudi) 57)
Libe alsąjūdis ai nunca oi ao lo io, po an o, pode-se conside a que niež i
nagai algo p ich a izuo i. (h p:ju a.diena.l /l /naujienos/nuomones/
klaipedieciai- yz ingai-ko os-p ies-lai ininkys es-p i a ização-268890/ comen á ios)
Como mencionado, odo do ipo de a iba pode a e a o signi icado indi idual das
pala as pe encen es a de e minado ipo de a iba e pala as de signi icação
neu ais às ezes podem adqui i menkinamąia e deg adinamąją signi icados, plg.:
58) Tuoj ida melho a á, quando paxa ési na lis a LSDP. E quem nisso não
ac edi a, deixul espe a, a é a lis a pa eix paksiodai e libe alsąjūdis ai. Aqueles
que se á p ima e a em elei o ao pode , a ida melho a á. (h p://www.anyks a.l /
no ícias/sa ai galio-diskusija33832-sa ai galio-diskusija-a -jus- i imas-page ej-
o)
59) F ancamen e alando, mais ap op iado u iliza des inado a eu opa lamen a
os undos des inados da Li uânia se ia libe alsąjūdis a G. Na ai is. Lėkė áxi po
500 li os pa a Kauną encon a com odon ologis as. Po 800 li os Palangos no
ho el ėmė kamba į encon a -se com konse a o ious P. Žeimio elei o es, e
T akuos po 600 li os noi e esconêpé onse do žibinkš ų. Po malnių, G. Na ai is
ce amen e nãopode ia aze e gonha nos no Eu opa lamen o. Lá ce amen e
seu ninguém e ia se ape u ado, que diabo com al igu a po pus ecio de
milha es de li os p i eciou espo ube clube ou pa a quem ele A. Milne‘o Mikė Pūkuo ukas. (h p://www.i aizdis.l /zinp _de .
php?id=24278)
Aki aizdau seman inio di e ência en e pala as libe alsąjūdie is,
libe alsąjūdininkas e libe alsąjūdis as não. Só a pala a libe alsąjūdis as (caimo
e an e io men e abo ado sąjūdis as) pode e menhinamąja signi icado.
libsąjūdis e cei o g au de da inys, cons i uído de daik a a džio libe alai
cu oino e daik a a džio sąjūdis. DLKT es e dū inyo pa o ado apenas uma ez
publicis ikos on esinho y . g. ns. k. o ma ‒ e indica ab e iada Libe alų
Sąjūdžio o nome do pa ido:
60) Populis inės pa ijos p ime a žaidimo aisykles, panašiai kaip didieji p eky-
bos cen ai šokdina smulkesnius p ekei ius. Que já assim é, isso e libsąjū-
džio a ei is isiškai p iklausys nuo p. Auš e ičiaus poli inio kūno sugebėji-
mų. DLKT
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX 164
Em si es de In e ne de exemplos com dú inio libsąjūdis aps u, ex.: 61) Libsąjūdžio
ep esen an e a i ma que po ás do i al es á o ex-memb o do Seimas
sociallibe al Gediminas Jaka onis, cujo assėjado A noldas Bu kus, de en o UAB
Ve slo a as, e emp ega a Algý Kašė ą No. 2.
(h ps://www.al a.l /s aipsnis197029/kase a-jaka oni-kal ina-naudo
jan -juodasias- echnologijas) 62) Libe alų Sąjūdis, compa ando com anks esniais
eleições, subiu pa a cimaų. não me lemb o de ou o caso, e que uma dos pa idos
go e nan es osse šok elėjusi eleições sh y uoklė ainda assim az o seu. E aqui
emos um sucesso inc í el. Pe anks esnius Libsąjūdis ecebeu ~5 po cen o dos
o os e apenas passa am eleiminę ka elę, e ago a ecebeu ~8 po cen o.
(h p:// okiskis.popo.l / aglibcen is ai) no osąjūdininkas ‒ qua o g au de
da inys, cons i uído da būdwa džio no o e daik a a džio sąjūdininkas. Como
mencionado, ais dū á ios p imei o sandu ap esen a um dū iniu pasakomam sujei
uma ca ac e ís ica ca ac e ís ica, dis inguindo-o de ou os da mesma ūšies ou
g upo (indicados segundo sandu) coisas (Amb azas, ed., 1996: 154). DLKT es e
dū inyo pa o ado 1 ez na on e publicis ikos y . g. dgs. . o ma e indica nouas
ge ações, i. i. pos e io nio pe íodo, sąjūdininkus (si es de in e ne des e dū inio
exemplos de ne as a): 63) Nenhuma Iio Selimine a p og ama não alou e sob e
es i ução. No en an o essas p oblemas su gi am após a independência
es au ado. Especialmen e os escala a no osąjūdininkai, que, ap o ei ando
si uação e pe seguindo sa anaudiços obje i os, a aukê uma ou a e ex-índice
Sąjūdžio lide ... DLKT sąjūdme is do e cei o g au da inys, daik a a džių sąjūdis
i me ai dū inys. Já oi mencionado que um sando de ais dú nios de ine ou o,
suju ando seu signi icado, po an o, a ge al signi icância da ob a de al
cons i u i o doik a ó cio siau esnė do que seu sando p incipal (Amb azas, ed.,
1996: 151). DLKT encon ado só um al dū inys, ele publicis ikos on esinyje
pa a o y . g. ns. įn. o ma e indica Sąjūdžio ascelimo pe íodo: 64) Gal ą
posukus os olhos slys a, como as pessoas ebesako, ubežiaus com Lenkija
pak aščiais, lig šiol s opiai ebesaugomais dois dezos anos se iço on ei o
majo o Galūzos e ou os de ais anas empos e es u u as, cujos pa a des
em inių mi inge Vilniuje lis asino. Boa gua dado. Não assim, como kiau ą Li uânia
o ien al on ei a, que oda A ū as Skučas sąjūdmečiu k yžiais es abelece i
que ia, e ago a a a és da qual lúia de Ásia ilegalūs mig an a, ge almen e
de enikomi só saugo expe iênciação u inčių. Nos si es da In e ne DLKT pode
encon a exemplos de com dú inio sąjūdme is:

S aipsniai / A icles 165
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
65) Lukiškių aikš ė y a s a bi Lie u os is o ijai kaip 1863 m. sukilimo p ieš
usso ca ismą ‒ okupan ą kankinių ‒ Z. Sie akausko e K. Kalinausko luga de
memó ia da mo e. Tam lemb a sąjūdmečiu em 1988. oi cons uído c uz,
que maskolius imod mesmo expldino. (h p://www.p opa ia.
l /2017/11liud ikas-na cizas- asimas-kam-a i eko.h ml) 66) Um com uma pa e,
du be usso, g azi Lie u a assim exd ąsėję aukda ome sąjūdmečio
p adžioje, que endo, que ge a a uma sensação sob e a ap oximação do
es ado dos libe is as e des a manei a. (h p://aidas.l /l / au os-mokykla
a icle/859-08-30-augo-kieme-zaliasai)
2.4. Casos ambiguos Nes e capí ulo se ão discu idas pala as das quais, po ce as
azões, não oi possí el a ibui a um conc e o g upo de da ybos. desąjūdização
daik a a džio desąjūdização da ybos e apai não é comple amen e cla os. Ele
pode ia se de i ino do quin o g au, an eceden e no eninho, ei o da coik a a dijo
sąjūdização17. P edélis de okiu caso signi ica ia isolamen o, emoção, anulação;
mo imen o abaixo, smukimen o (ž . Kinde ys, a s. ed., 2001: 145). Quase possí el
que essa pala a seja ei a já do p e ei o e bmazodo desąjūdizuo i(s). nesse
caso a pala a desąjūdização de e ia se conside ada p eesaginiu, e não
p iešdėliniu ediniu. Google não o nece nenhum exemplo com as pala as
sąjūdização e desąjūdizuo i(s). Po an o, é possí el mais uma e são de
oco ência des e i ik a ó dio a pala a pode se ei a po analogia com a pala a
deso ie ização, que em alância li uânica amplamen e é u ilizado (Google o nece
10800 esul ados).
DLKT encon ado só um desąjūdização do aik a a dinho exemplo ‒ mo . g. ns.
k. o ma. Ele pa o ado na on e da li e a u a adminis a i a: 67) P ašom.
Depu a as B. Genzelis. B. GENZELIS. Eu sugi o emo e o chamado p oje o de lei
de deso ie ização, pa a que a indoinha cadência não i esse que acei a
desąjúdizações leis, uma ez que nós bem sabemos, ago a o Sąjūdis ainda não
se absi alês da KGB agency, mui os a o es comp ome em o Sąjūdis.
DLKT
17 „P iesagą -acija u i dauguma isų ų a p au inių žodžių, ku ie gali bū i su okiami kaip eiksma-
da pala a abs ac ai. Dalii es a p eceição edinių pode a ibui e alguma ou a que não ação
signi icado, plg.: decla ação, delegação, demons ação... (Ul ydas, y . ed., 1965: 302 ; mais z
Amb azas, ed., 1996: 99). Eles são cons i uídos de açõesmažodžių.
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
166 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX
Kad šis žodis nea si ik inis, odo in e ne o s e ainėse as i pa yzdžiai:
68) Na, ą gai ų ėją labai d as iškai užsmaugė „pi miausias iš isų pi mų“, ie oj
deso ie ização oco dós desąjūdização, e ago a nó žiaujando no
Eu opa lamen o!
(h ps://www. 3.l /naujiena/615726/ -gajauskai e-p ie-seimo a u-issi ikia o-pa ijos)
69) Mui o aiklus impo an e p ocesso na Li uânia desc ição: DESJŪDIZACIJA!, que,
manyčiau, já ealmen e concluída na Li uânia em ez de dekagebizações.
(h ps://www. 3.l /komen a ai/615726/ -gajauskai e-p ie-seimo- a u-issi ikia o-
-pa ijos) desąjūdizuo is de aco do com as eg as da doiba de e ia se o qua o
g au da inys, an edėlio de edinys, ei o do eiksmažodis sąjūdizuo is18. No
en an o, não oi possí el encon a na in e ne exemplos de com açõesmažodžiu
sąjūdizuo i(s). Po an o, udo é possí el que es e eiksmazodis é ei o a pa i
do que acabado discu o daik a a džio desąjūdização.
Es a é a única DLKT encon ada o ma de eiksma ódio, ja es e eiksma ódio
pa a o o publicis ikos on e. Reco da-se que o p e ixo de eėl signi ica
sepa a , emo e , anula ; mo imen o abaixo, smukimen o (ž . Kinde ys, a s. ed., 2001:
145). Ras as é es e exemplo:
70) Indi idualização em si é bom yksmas. Mas seu im, que ce amen e em b e e
i á, se á ou adical a omização, ou indi idualis inė isuomenė, que indi ido
di ei os de ende e puoselėja comple amen e conscien emen e. Ou ainda de
ou a. Visuomené em desąjūdizuo is. O so ie ico įdi bis, agkęs pessoas pa a
um p opósi o, passeou como boa ecnologia bu ian Sąjūdį ‒ mo imen o a um
obje i o comum. DLKT
Nos si es da In e ne exemplos de com des e e bmazodo o mas não
conseguiu encon a .
DLKT encon a dois į a džiuo iniai a ibu os. Como sabe, į a džiuo iniai ad e bi são susida ę de
simplesųjų, p iaugus į a džiui ele, ela (Zinke ičius 1957: 5). Algumas linksnių o mas a é ago a são
man idasusies pi mykš ės da yba ipo e nadao não di e e do plain ojo būd a džio e į a džio ele, ela
o mų, po exemplo, y . g. ns. kilmininko e galininko o mas. Po an o, in oduziuo iniai a ibu os
pala as complexas (ž . Zinke ičius 1957: 17 e lá indicada li e a u a). No en an o a maio ia das
galė ų bū i laikomi sudu iniais žodžiais. Zigmas Zinke ičius a oja e miną
o mas cambiou e mui o a olo da co esponden e simplic ojo būd a džio e 18 P iesaga -izuo i
ca ac e ís ica eiksmažodžiam, indoos de ou os idiomas. Es es açõesmaodžiai signi ica ação,
pela qual a alguém é dada alguma qualidade ou pela qual algo como ou a é mudado, a e ado (Ul ydas,
y . ed., 1971: 249).
A igos A icles 167 /
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
in oduzio ele, ela lexias, in oduzis ele, ela o nou-se an ąja būd a džių galūne. De
pap as ojo kin amosios ypa ybės būd a džio i kai ku ių nekin amosios ypa ybės
cada ad e bições pode aze -se po in oduziuo ínio ad e bião, é p eciso só
adiciona galūnę19. Uma ez que ac escen ando galūnę ob ém-se į a džiuo inė
o ma, e não uma no a pala a, į a džiuo inių būd a džių não pode a ibui nem a
uma única da ybinės g upo. sąjūdie iškasis būd a džio sąjūdie iškas į a džiuo inė
o ma. DLKT encon ado um al būd a dis, em publicis ikos on e ele pa a o y . g. ns. k.
o ma:
71) Quem pode nega a idéia, que 10 bilhões de linha de c édi o sensação oi sugal o a, que: 1.
Mo almen e subjuga iam in ansigen e à p essão de a e is as do país e es angei os banco; 2.
E en ualmen e sucomp omi ua iam ainda não aclupdi ada LDDP; 3. Içaukš in ų aos olhos da nação
odos os males demascua ojus ‒ konse a o ius, que de ido ao seu uščiažodžiação e in ini o
nihilizmo nemai pode ecob a sąjūdie iškojo popula idade. DLKT Como conhecido, dis inguem-se
duas p incipais signi icâncias de a ib ões in oduziuo á ios: ma cimoji e en a êjiamoji.
Pażymimowego znaczenia į a džiuo iniai būd a džiai ma ca alban iesiems žinomą, apib ėž ą daik ą,
dis inguindo-o de ou os daik ų, mos ando a sua espécie ou nusakindo já de an e io men e žinomą
sua peculia idade (Ul ydas, y . ed., 1965: 505), o pab ėžiamosios eikšmės į a džiuo iniai būd a džiai
pab ėžia būdingą žinomą daik o ypa ybę (p. 509). Pażymimųjų e en a izá eis į a džiuo inių
būd a džių na u eza do signi icado é di e en e: os p imei os indicam žinomą daik ą, os segundos
žinomą ypa ybę (p. 510)20. P esen e amo exemplo de adjdy in oduziuo inis būd a dis em
pažymimąją signi icado. Nes e in oduziuo inio a ibu gio exemplos de exemplos podem se
encon ados e em si es da in e ne : 72) Li uiai seu nau ină es adoidade eckū us, começou e poli inių
jėgų sluoksnia imasis. Em p imei o luga odo sąjūdie iškasis Seimas (naquela época ainda AT) oi
acusado... (quo mano ?) o gi sukai ėjimu. (h p://www.g ei as.
eunuomone/gal-kas-gali-man-paaiskin i-ka- okio-blogo-pada e-p o lansbe gis-nes-as-kaip-i -nesu-ka-
zka-skaiciusi-apie-ji-k iminalinio-i nejau-p o lansbe gis-blogesnis-uz-b azauska-no s-i -ne-i- ema-b-
e ) signi icado dos a ibu os de nome: os a ibu os simples de passagem dis inguem a daik o da da da
(Jaka edi ienė, a s. 20). : Jakai ienė, a s. ed., 1976: 72 ; Paulauskienė 1994: 220 ;
19 „Pag indinį seman inį ski umą a p pap as ųjų i į a džiuo inių būd a džių suda o ski iamoji
1976: 72).
Mo kūnas, pa ., 2008: 230 .
VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
168 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX
73) 19901991 m. O Sup emo Conselho sąjūdie iškoji dauguma ealizdė pa engė e
s a biausius i bū iniausius Lie u os als ybingumo a kū imo užda inius:
adėmė p incipais leis de ida in e na do país e Nau os ūkio a anjo.
(www.l s.l /sip/ge File3?p_ id=6652) sąjūdiškasis būd a džio sąjūdiškas
į a džiuo inė o ma. Es e a ibu o DLKT pa o ado apenas uma ez,
publicis ikos on e ele pa o ado mo . g. ns. . o ma e são pažymimosios
signi icações: 74) LDDP ilgai s y a o, se a oposição seiskelb i, ou não, e ago a,
pa ece, já inclinada a azê-lo. Tokį cla idade, cujo há mui o deseja a a
sąjūdiškoji pa lamen o maio ia, eik ų sauda em. Aiškumas signi ica ia e a
ma u idade do nosso es ado polí ico. DLKT Es e in oduziui inio ad e bi
exemplos de exemplos podem se encon ados em si es da in e ne : 75) ‒ Quando
LTV Klausimėlis ainda e a componen e LTV2 Lais ės alėjos pa e, klausinėjai só
Kauno ga ėse. Tuome ė sąjūdiškoji a capi al empo á ia pode ia e a mui o
desapon kin a, pois juokingus espos as je a a apenas kauniečiai. Teco ou ido
dize , que po isso e quase não expulsa am do abalho. Ve dade? (h ps://
www.lzinios.l /lzinios/p in .php?id=144684) 76) Nemaža salė e a plnu ėlė, kai quem
a é e es agiu. Kažkodėl pa a mim udo isso lembinou nossa sąjūdiškąją
ju en ude. (h p://www. eks ai.l /componen /6
con en /a icle/130-2006-n -1-sausis00-m-ma inai is-j-bob owskis- ies-b anden-
bu go- a ais)
3. APIBENDRINIMAS
LKŽ ap esen adas ês pala a de sąjūdis signi icâncias, e DLKŽ apenas duas. Isso
pode ia signi ica , que a pala a sąjūdis começou a usa no signi icado es eu esne
e al ez a é quan o menos. No en an o DLKT encon a 380 exemplos indicam que da
pala a sąjūdis pag indu li uãos su giu 28 pala as. Eles são de di e en e g au de
açanha. A maio ia é do qua o g au de da inių 13, quan o menos do e cei o g au de
da inių 10, e o mínimo, como e podia se espe ado, é do quin o g au de da inių só um
(ž . len elę).
De odos os da inhos mais equen emen e 234 ezes DLKT pa o ado a pala a sąjūdininkas. Mui os
menos usado a ibudois sąjūdinis ele pa imen ado 42 ezes. Da menos usado daik a a dis sąjūdie is
encon a 32 exemplos21, e 14 pala as ‒ ANTRASjūdiINKAS, DESjūDIzAcIjA, LIBERALSjūdIS AS,
LIBSjūdIS, NAUjASjūdiINKAS, 21 P og ama de e i icação Mic oso Wo d de 28 pala as
encon adas econhece apenas essas ês
pa a o us.
A igos A icles 175 /
Są okos sąjūdis įsišaknijimas lie u ių kalboje
Sa ickienė Ine a 2005: Linksnių a ojimo dažnumas i daik a a džio eikšmė. –
Ac a Linguis ica Li huanica 52, 59–65.
Ska džius P anas 1996: Rink iniai aš ai 1. Vilnius: Mokslo e enciklopedijų publikla.
Subačius Gied ius 1993: Simono Daukan o g ande do lenkųlie u ių línguas no ada ai:
indi iduali žodžių da yba. Es údios de His ó ia do Renascimen o Li uãos 4. Vilnius:
Bal oji a nelė, 135-216.
Ul ydas Kazys, y . ed., 1965: Li u ians kalbos g ama ika 1. Foné ica e mo ologia.
Vilnius: Min is.
Ul ydas Kazys, y . ed., 1971: Li u ias linguagem g ama ica 2. Mo ologia. Vilnius:
Min is.
Ul ydas Kazys, y . ed., 1981: Dic ioná io da língua Li uânia 12. Vilnius: Mokslas. U bu is
Vincas 1961: Daba inės lie u ių kalbos sudu inių daik a a džių da yba. Daba inė
lie u ių kalba. Vilnius: Es adoybna poli ická a ědecká li e a u y ydačka, U bu is
65‒121.
Vincas 1978: Teo ia do da ybos de Pala as. Vilnius: Mokslas. Vai ke ičiū ė Vale ija 2007:
In e nacionais pala as de dicioná io. Qua a emendada e complemen ada pe missão.
Vilnius: Ve odynas.
Valeckienė Adelė 1998: Funkcinė lie u ių kalbos g ama ica. Vilnius: Mokslo e
enciklopedijas ins i u o de publicação.
Vaskelienė Jolan a 2000: Da ybiniai sinónimos. Šiauliai: Šiaulių uni e si á ia
publicação. Vaskelienė Jolan a 2002: Da ybinių sinonimų s ilis ika. Linguis ica
92–101.
Le ica 10, Vaskelienė Jolan a 2004: Da ybinių sinonimų unkciona imas eks ose.
Filologia 9, 4754.
Vaskelienė Jolan a, Kučinskienė Ramunė 2012: Daba inės lie u ių kalbos būd a džių
da ybiniai sinonimai. Homem e pala a 14(1), 153161. Vaskelienė Jolan a, K ašy ė Regina 2006:
Li u ias e la ias línguas da ybinių sinonimų s ilis inės ypa ybės. Li uãos e la ians
g e inamosios s ilis ikos ques ões. Li uiešu un la iešu sas a āmās s ilis ikas jau ājūmi.
Šiauliai: Šiaulių uni e si e o leidykla, Zinke ičius Zigmas 1957: Lie u ių kalbos į a džiuo inių
295–310.
būd a džių is o ijos b uožai. Vilnius: Es adoybna poli ická a ědecká li e a u y yda ykla.

VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA
176 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIX
Es ablishmen o he Concep sąjūdis
in Li huanian
SUMARY
Based on he Co pus o Con empo a y Li huanian Language (CCLL) de eloped by he Cen e o
Compu a ional Linguis ics o Kaunas Vy au as Magnus Uni e si y, he a icle seeks o
de e mine how he concep sąjūdis es ablished i sel in Li huanian. I was de e mined ha 28
wo ds o igina ed in Li huanian on he basis o he wo d sąjūdis: 14 nouns (one diminu i e), 12
adjec i es (10 adjec i es o he sho o m, 2 adjec i es o he p onominal o m), one e b,
and one ad e b. These wo ds we e o med on he basis o di e en wo d- o ma ion pa e ns.
They a e p edomina ed by su ixal de i a i es; he numbe o compound wo ds is sligh ly
smalle , whe eas p e ixal de i a i es a e e en less common. The o ma ions de i ing om he
wo d sąjūdis demons a e a di e en le el o wo d- o ma ion: he o ma ions o he ou h
le el a e mos common; hi d-le el o ma ions a e less common, whe eas he o ma ions o
he i h le el a e leas common. The wo d sąjūdininkas is mos common; i was used o 234
imes in he CCLL. The adjec i e sąjūdinis is much less common; i was used o 42 imes. The
noun sąjūdie is is e en less common; 32 examples we e ound. Fou een wo ds we e used only
once in he co pus. Masculine nouns a e mos commonly used in he CCLL; he e a e ew
eminine nouns. The adjec i es o bo h gende s a e used in equal p opo ions. Nouns a e
usually used in he plu al, whe eas adjec i es a e mo e commonly used in he singula .
De e-se no a que 26 de 28 pala as o igina am após os e en s o 1990 in Li huania and a e
connec ed o hem. Only wo wo ds ha e no connec ion wi h he es o a ion o Li huanias
independence. These wo ds a e usually used in he sou ces o opinion jou nalism (340 ou o
380 examples); hey a e less common in o he sou ces. A e summa ising all he wo ds
o med on he basis o he wo d sąjūdis, he ollowing ields o meaning can be singled ou :
size, ea u e o ac ion, ac ion, ype, name o objec , ime, name o pe son, peculia ea u e.
Į eik a 2018 m. junho 6 d.
SL VE AVA ČI ŽIK-pROK A šEVA
Lie u ių kalbos ins i u as
Pe o Vileišio g. 5, Vilnius LT-10308, Lie u a
esla a.p okase [email protected]