248 Ac a Linguis ica Li huanica XCI
ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
ORCID id: o cid.o g/0009-0003-4998-9657 Di ei os
de pesquisas Cien í icas: leksinė seman ika,
leksikog a ija, e noling is ika.
DOI: doi.o g/10.35321/all91-10
ŠIAURS ŽEMAIČI VANDENS
GIVŪN PAVADINIM
NOMINACIJA IR MOTYVACIJA
Nomina ion and Mo i a ion o he Names o
Aqua ic Animals in he No he n Samogi ian
Subdialec
ANOTACIA
S aipsnyje ap esen a-se do g upo emá ico de zoonimų da língua li uânica um nedidelio
posis emio nó dicos zemaiços de animais de água denominações es udo. P ocu iama-se
escla eça , quais leksemomis ada mê são in oduzidos animais aquá icos, quais são i iá eis
denominações nominações e mo y ação peculia idades. Baseia-se p á ica me odológica de
es udo linguís ico complexo. Empi icas on es de ma é ia LKŽe e nó dicos zemaiços pa a mės
oodynai. Exaami on es lexicog á icas análiseê ajudou a de e mina nomes ab êp į. Nominada
elação en e mo i uados e não mo i uados nomes, dominando espécies de nominação, modos,
ins umen os, mais impo an es a ibu os de mo i ação bem como mo i ação modelos
a iedade. ESMINIAI VOODŽIAI: šiau ės zemaičių pa a mė, mo y acija, nominacija,
onomasiologija, denominações de animais de água.
ANNOTATION
This a icle p esen s a s udy o he No he n Samogi ian lexical hema ic g oup o aqua ic
animals names. The esea ch aims o iden i y he lexemes used o name wa e animals in his
egional dialec and o s udy he nomina ion and mo i a ion ea u es o hese names. The
esea ch employs a me hodological app oach ha in eg a es complex linguis ic analysis. The
empi ical ma e ial is d awn om he Lie u ių kalbos žodynas (LKŽe) and dic iona ies o he
No h Samogi ian dialec . A ho ough analysis o hese lexicog aphical sou ces has
S aipsniai A icles 249 allowed o he de e mina ion o he names co e age. The s udy
Šiau ės žemaičių andens gy ūnų pa adinimų
nominacija i mo y acija
iden i iques he a io be ween mo i a ed and unmo i a ed lexemes, dominan ypes and ools o
nomina ion, key ea u es o mo i a ion, and he a ie y o mo i a ion models. KEYWORDS:
No he n Samogi ian subdialec , mo i a ion, nomina ion, onomasiology, aqua ic animals names.
1. ĮVADAS
Uma das ac ualiausių linha de es udo da lingüo y os con empo ânea linguagem e
ik o és, linguagem e pensamen o elação. Visando examina complexos p ocessos
de linguagem, conhecimen o e pensamen o, le an am-se idéias sob e a expansão de
kelis dešim mečius kogni y inės ling is ikos šalininkai siekia a skleis i į ai ių
á eas de análise linguís ica. Já ealijų nomes de c iação p incípios, meios de
linguagem possibilidades ansmi indo concep ualųjį mundo imagem. Um desses
aspec os do es udo léxico es udo de mo i ação (Pan he , Radden 2011; Pan he 2013; G ygel 2020; D ożdż
2022).
Ganhūnai é insepa á el pa e das pessoas cul u a, pensamen o e linguagem. nomes
de animais das línguas Lie u ių como sis ema, cuja memb os unija comum
seman ís ico sinalis, i i menkai. Quan o mais a enção em animais domés icos,
dedicada ao es udo da sis ema onomasiologica de a es e inszdzes (Šala iejū ė 2022),
de ž ė ių e ep ilių mo y acijos e e noling is inio pasaulė aizdžio análise
(Jasiūnai ė 2010; Sme ona 2015). Na língua Li uânica geoling is iniu aspek u pouco
in es igada nãobelė pa e de animais aquá icos da língua Li uânica: buožgal io,
lydekos, kuojos e audės denominações de disseminação com mapasapias (LKA I).
Vá ias pesquisas sepa as des inada a ques ões de o igem, semân ica, e minologia
de nomes de peixes examina em (U bu is 1981; 1997; 1999; 2002; Gai enis 1995;
Kabašinskai ė 2011; Blažek e k . 2011; Umb asas 2015; Blažek 2018). T abalhos, nos
quais ossem in es igados um diale o ou subdiale o de língua li uana nomes de
animais aquá icos, não exis em1, mas ecen emen e apa ece am algumas pesquisas
de léxico do no e zemaiços, nas quais se p e ende de e mina , qual é a mo i ação
aço ou açados la en es em nomes de pa es co po al (Ce i 2021; Lubienė e k . 2021; Pakalniškienė, Lubienė
2023).
Ex e io es de pesquisas, comp o an es de nomes de animais nominações e mo y ação ipologia,
ambém negausu. A maio pa e da a enção dedicada zoonimina azeologia, me á o a, e nozoologica
ca ego ização, e noseman ika em sepa ados 1 Ou as emín (seman ines) g upos de pesquisas
esama: de alhado es i a y ųš aičių pane ėžiškių i onimų mo y acija (G i ėnienė 2006), mikonimų
nominacija i mo y acija (Lubienė) da língua Li uânia
2015).
ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ
250 Ac a Linguis ica Li huanica em línguas XCI (Be lin 1992; Nilsen 1996; Kieł yka,
Klepa ski 2005; Goa ly 2006; San os-Fi a e k . 2011; Wie zbicka 2013; Be ezowski
2020). Ou as línguas zoonimų mo i ação in es igada episodicamen e (Alinei 1997;
2005; Goudi 2011). Nes a pesquisa ap esen a-se complexa análise de denominações
de animais de água nó dicos e as (ŠŽVG). Kalbo y os abalhos de, in es igando
al pa adigma seman ina, não. A ak ualidade do es udo lemb a holis inis
abo dagem a obje o: não há analisado elação en e mo y uo ųjų e
nemo i uo ųjų animais aquá icos denominações, desconhecido, quie nominações
ipos, espécies, modos, ins umen os dominam, não es abelecidos mo y ação
sinais, neaiškus eminio pog upio in en o ius. Possí el campo de pesquisas de
denominações de animais aquá icos amplo e p ospec i o. Laikomasi disposições,
que sis emá ica nominação ipos de, modos, espécies, ins umen os, modelos de
mo y ação análise é um dos mé odos, pe mi indo em yškin i axiologinius,
concep ualiuosius į a dijamosios ealijas sinais. dados de on es lexicog a icas
Ty imo ikslas – nus a y i ŠŽVG pa adinimų nominacijos i mo y acijos
ypa ybes. Tikslo siekiama sp endžian šiuos užda inius: 1) emian is lie u ių
da língua, es abelece co pus de denominações de animais aquá icos do no e
e as; 2) es abelece elação dos nomes mo i uo á ios e não mo i uo á ios; 3)
es abelece mo i uo ųjų denominações nominação ipo, modosus, ípiskākais
meios; 4) es abelece nomeiamen os mo i uo á ios explíci inos e implici inos
sinais de mo y ação, expliškin i ípiskiausius modelos de mo y ação.
Ti iam ŠŽVG nomes ab êp is 107 in a ian inės2 leksemos, que incluem nomes de peixes, a liagy ių,
ki mėlių, moliuskų, abzdžių. O ma e ial empí ico oi cole ado a pa i de lexicikão dos e as do no e
ixuojan es publicuídos lexicog a icos on es: ele ônico dicioná io do idioma Li uânico (LKŽe),
K e ingas a mės dicioná io (K e Ž), No e ociden al dicioná io dos e as do no e (ŠVŽŽ III), a las do
idioma Li uânico (LKA I). Leksemas selecionadas segundo dois c i é ios seman ínio e popula idade.
Vandens análise de nomes de animais signi ica i os pode e in e dalykinės alo p á ico, ape eiçoando
adicionais e c iando no as on es lexicog á icas. Pa a man e unidade da me odologia, baseia-se
Jū a ės Lubienės monog a ia (Lubienė 2015) p opos a classi icação e e mos. Di i iama nemo i uo oji
(pi minė) nominacija, mo y uo oji (an inė) nominacija3, nomina ema, mo y ema, mo y acijos modelis.
Desc e endo ŠŽVG seman iką usado o leksemos e mo, Todas as leksemos selecionadas são paludi as do
no e zemaičių pa a mės plo o. 3 T adicialmen e, de aco do com a elação das unidades de nominação
com ou as pala as, designa-se pi minė e an inė (an inė iesioginė, an inė ne iesioginė) nominacija
2
(Jakai ienė 2009: 2224). O a igonyje u ilizado os e mos de nominação não mo i uo ó ia e
mo i uo ó ia. Remiamasi Jū a ės Lubienės p opos o ipo de nominação em nonomo i o ąją (pi minę) e
mo y uo ąją (an inę) nominação (de alhau s .
Lubienė 2015: 2425).
S aipsniai A icles 251 nominação nomina emos e mas, mo y ação
Šiau ės žemaičių andens gy ūnų pa adinimų
nominacija i mo y acija
mo y emos e mas. / Cada nomina emos análise inclui á ias e apas (plg.
Šala iejū ė 2022:
28–29):
1) de e mina-se a que ipo de nomeação mo i ada ou não mo i ada pe ence
a inqui a ó ia nomina emas; 2) ao examina nomina emes de ipo não
mo i u ó ia, de e mina-se a qual espécie de nominação in e nas ou
ex e nas pe ence in es igamosios nomina emes;
3) in es igando nomina emes ipo de nominação mo i uo ó ia,
es abelecem modos e medidas de nominação.
In es igando ŠŽVG denominações mo i ação, em nomes lemb a-se como em
lexicikos unidades, ep esen auojančius di e en e ní el de abs acção
aliuosius požymius, ku ie sis eminami nus a an mo y acijos modelius i jų
concep u ipus. Aplica-se á ias e apas de análise mo i emų. Na p imei a,
baixíssimo ní el de abs acção, degopo, baseado em seman ine e da ybine
análise de pala as, es abelecem-se mo i emom ca ac e ís icos seman iniai
sinais. Seg ojoje analise em ní el es abelecem-se seman íneos mo y ação
modelos. Te cio, do mais al o ní el de abs acção, no degopo de e minam-se
ipos de modelos de seman íneas mo i ações. Aspec o complexo do es udo
cons i ui p essupos os expliqui i cada nomeamen o in es iga i o onomasiologica
es u u a, ipiškiausius concep ualiuosius a ibu os.
2. ŠVG PAVADINIM TIPO DE NOMINACHIA,
RŪŠYS, BŪDAI, PRIEMONS
Ti iamųjų leksemų onomasiologinė sis ema consis e de nemo i uo ojo e
mo y uo ojo nominacijos ipų nomina emų. 2.1. Ce ca de 20 p oc. nomes são
nemo i uo i pala as, . i. wi hou specialių e imologinių, is o inių y imų hei
canno susie i wi h any o he wo ds, hei onomasiologinė s uc u e is
synch oniškai neskaid i. En ep nãomo i o ados nomes p incipalmen e são pala as
de o igem elha4, que são usados não só i iamojoje nô do zemaičių pa a mėje, mas
e em ou as pa a mėse, gene inėje alboje, po exemplo: eše ỹs, lýnas, lydekà,
ungu ỹs, a l, ėgėl ėgel, žu s žiu s e k /.
4
Nes a pesquisa não se p e ende esol e p oblemas de o igem de denominações não
mo i o osas de nominação. Análise diach onica de denominações nemo i uo á ias,
de e minação de espécies de nominação, modos, ins umen os, modelos de mo i ação seman íneos é conside ada pe spec i a do es udo.
ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ
252 Ac a Linguis ica Li huanica XCI
Pequena pa e dos nomeamen os não mo i o ados cons i ui skolin inė leksika5.
En ep ex e nas nominações ipos nomina emų domina ge manizmai, sla izmai
ou de ge manas línguas a kelia ę sla izmai, po exemplo: k ãpė ( ok. Quappe)
LKŽe; selia à (b . cjaлявa, le. sielawa) LKŽe; ká pis ká pė (le. / ka p, u. ca p; ok.
Ka p en) LKŽe, ŠVŽŽ I 268.
2.2. Ce ca de 80 % dos nomes pe encem a léxica mo i ada6. Mo i uo ojo nominações
ipo nomina emos em sinch oniamen e anspa en ea onomasiologica es u u a e
baseia-se nou as unidades da linguagem, que ep esen am in oduzidas ealidades
concei o ca ac e ingus a ibu os. Mo i eieji ŠŽVG nomes são de ês espécies
nominação: a iksinės p oc., (60 kompozicinės (37 p oc.) e seman inės
(3 p oc.).
2.2.1. A iksinės nominacijos ūšies ŠŽVG nomeinimen os ab angem dois modos de
nominação mo ologicas: su iksação ( esul a as su iksa ai) e pa adigmação
( esul a as pa adigma ai). De aco do undamen al pala a pe encimen o a ce o
pa e da língua dis inguem a dažodiniai e eiksmažodiniai ediniai. Nunciadas
ios i nep oduk y ios nominacijos p iemonės.
Ta p a iksinės nominacijos ūšies nomina emų dominuoja su iksa ai – jie su-
p odu yda o sob e 80 p oc. de odos a iksa ų. I in gausus in en á io de
ins umen os de ação apesagų , i. e. ce ca de 20.
Va dažodiniai p eesagų ediniai cons i uem 85 po cen o. su iksa ų. Di e en e
pa e dos su iksa ų cons i uem deminu y inių p iesagų ediniai. Mažybinės
eikšmės deminu y ai é p eesagų elis, ė, ai is, ė (DLKG 8893; LKG 254261, 271272)
ediniai: blai ẽlė dem. ‘s o inė aukšlė (Albu noides bipunc a us) LKŽe, ŠVŽŽ I 65,
ka osẽlis dem. ‘ka osas (Ca assius ca assius) ŠVŽŽ I 268, gui ẽlė dem. ‘gui ė
(Gobio lu ia ilis) ŠVŽŽ I 210, mẽd ėželis dem. ‘med ėžis (Ph yganea g andis) ŠVŽŽ
I 426, audẽlė dem. ‘ audė (Ru ilus u ilus) ŠVŽŽ II 131, silkẽlė dem. ‘silkė (Clupea
ha engus) ŠVŽŽ II 183, s ėkẽlis dem. ‘s ėkis (Gas e os eus dem. ‘žu is ŠVŽŽ II 497;
aculea us)’ ŠVŽŽ II 239, s in ẽlė ‘maža žu elė; eže inė s in a (Osme us epe la-
nus epe lanus)’ LKŽe, ŠVŽŽ II 241, a lẽlė dem. ‘ a lė’ ŠVŽŽ II 415, žu ẽlė
eše ái is dem. ‘eše ys (Pe ca lu ia ilis) ŠVŽŽ I 159, lydekái ė dem. ‘nedidelė,
no a lydeka (Esox lucius) ŠVŽŽ I 388, žu ái ė dem. ‘žu is ŠVŽŽ II 497. No malmen e
es es edíns doiba em yskina į a dijamųjų animais aquá icos concep ualųjį
požymį mažumą. Maçumo-menkuno de e bio signi icado em pa ilha p eesagų
-iūkš is, -ū is ediniai, po exemplo: a likš is 1 ‘ a lės jauniklis K e Ž 475, ‘maža
a lė LKŽe; sk a is ‘žu is semelhan e a buožgal į (Co us gobio) LKŽe.
5 A o igem Skolinių oi de e minada com base em dados de i as on es lexicog á icas. 6
Mo i uo á ias pala as pe s a a conside ada uni e salia ca ac e ís ica do sis ema léxico em á ias línguas
(Lako 1987: 346).
A igos A icles 253 /
Šiau ės žemaičių andens gy ūnų pa adinimų
nominacija i mo y acija
Ou os edi os de deminu i os p eesagões em yškina não só
meno umo-menkumo a ibina signi icado, mas ao mesmo empo em e signi icado
de o igem, aigi di ícil nub ėž i on ei a en e ais edi os de deminu i os e
a dazodines ca ac e ís icas de edo es ca ego iões. No malmen e esses
ŠŽVG nomeiamen os į a dija a liagy ių jauniklį (le ą) buožgal į. A base da
nominação consis e leksema a l e á ias p e eições, po exemplo: -iūkš is
-y is (DLKG 92; LKG 272–274) a lý is ‘ . p’ LKA I 155, LKŽe, ŠVŽŽ II 415;
(DLKG 9293; LKG 275276) a likš is 2 ‘buožgal is LKŽe; -iūzas (LKG 285) a lizas ‘ .
p. LKA I 155, LKŽe; -ožis (DLKG 123; LKG 359) a lóžis ‘ . p. LKŽe, K e Ž 475; -ui is
(LKG 282) a lùi is ‘ . p. LKA I 155, LKŽe; -ū is (LKG 281282) a l is ‘ . p. LKA I 155,
LKŽe; -ūzas (LKG 285) a lzas ‘ . p. LKŽe; -ykš is ( en ambém: 282) a lýkš is ‘ .
p. LKA I 155, LKŽe. Em i uas on es lexicog á icas o quis ado um -in dos
apêndices de nomes ŠŽVG (DLKG 142143; LKG 418) edinys, indicando o nome de i io
de aco do com a di e ença de sexo: alinas ‘ a lės pa inėlis LKŽe (: a l).
Nedidelę g upelę cons i uem nomes de ŠŽVG pe encen es à ca ego ia de
de en o es ou ac o es de ca ac e ís icas a dažodines, cujas nominações
base são compos os de duas co es eškian ys a ibú bios bál as, -à e žãlias, ià:
-skė (DLKG 120; LKG 354) baskė ‘nedidelė plokščia peixe com b ancas inas,
lu uando na supe ície da água ou seklumos LKŽe; -iūkė (DLKG 121; LKG 355)
zalikė ‘žalioji a lė, žal a lė (Rana esculen a) K e Ž 496, LKŽe, ŠVŽŽ II 474; iuokė (DLKG 123;
LKG 361) zaliuõkė ‘ . p. LKŽe.
Em alguns casos de e mina a base e os meios de nomeação é p oblemá ica7. À
ca ego ia de de en o es de ca ac e ís icas nomdazodínas pode iam pe ence
a as a mines p e ei os -iša (ž . Ska džius 1996: 317) ediniai de daik a a džio
lãšas ‘ aškas, dėmelė: lašišà 1 ‘s ambi peix is ca ne de co pú pu a (Salmo sala )
LKŽe; lašišà 2 ‘upė akis (Salmo u a) ŠVŽŽ I 374 (plg. U bu is 1981: 167
169; Blažek i k . 2011: 112114).
Veiksmažodinių p iesagų edinių as a ge okai menos. Es as ŠŽVG denominações pe encem à
ca ego ia de de en o es e ac o es das ca ac e ís icas accionmažodinės. Nedidelę ce a ação,
g upelę suda o į ai ių andens gy ių pa adinimai pagal jų a liekamą eiks-
mą. Šių edinių da ybinė eikšmė galė ų bū i nusakoma: ‘ a(s), ku i(s) a lieka
po exemplo: ėlė (LKG 334) siu bėl su bėl ‘dėlė LKŽe, ŠVŽŽ II 258 (: siub i, siubia, siubė /); - (DLKG 106;
LKG 320321) čiuožkas ‘ andens pa e šiuje šokinėjan is blakių bū io abzdys ŠVŽŽ I 98 (: čiuõž i,
čiuõžia, čiuõžė); -lys, -lė (DLKG 106107; LKG 321322) opa plė8 ‘žalioji a lė LKŽe (: pap i, papia, papė),
pyplỹs ‘ ijūnas (Misgu nus ossilis) LKŽe, ŠVŽŽ 7 Sinch oniškai nominemų pag indą kai ku ių
sunku įž elg i. Nomina ema é conside ada mo i u ada, se ela possí el liga com o undamen o
pala a.
8
Sinlu ° ma cados aquelas leksemas, cuja ocodyne são neki čiuo as.
ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ
Ac a Linguis ica Li huanica XCI 254
II 62 (: pỹp i, pỹpia, pỹpė); -skė plùskė ‘į audę panaši maža žu elė (: plùk i, pluñka,
plùks a, plùko ‘plauk i); -šė (DLKG 111; LKG 331) pliùkšė ‘ okia maža yu is LKŽe (:
pliukš i, pliùkši, pliukšjo ‘šokinė i ( andenyje)); - (DLKG 107; LKG 322323) ijunas
‘nedidelė, inona peixos pequenos z yneliais, pyplys (Misgu nus ossilis) LKŽe, ŠVŽŽ
II 446 (: ý i, ẽja, jo ‘ inhos, suk i). Galūnių edinių ka ego inės eikšmės são
p óximos p eesagų edinių ka ego inėmis eikšmėms, po ém en e ŠŽVG
denominações pa adigma ų é bem menos do que su iksa ų apenas penk adalis de
odos a iksinės nominacijos ūšies nomina emų. Nedidelę g upelę cons i uem
a dažodiniai galūnių ediniai, cujas nominações base são cons i uídos kokybiniai
būd a džiai ( esul a as deadjek y ai) e daik a a džiai ( esul a as
denomina i ai). Va dažodiniai pa adigma ai em o signi icado ca egó ico do
de en o da ca ac e ís ica, po exemplo: blai à ‘s o inė aukšlė (Albu noides
bipunc a us) LKŽe, ŠVŽŽ I 65 (: blai ùs, blai ‘bals as, š iesus), aũdė audà
‘mekš as, kuoja (Ru ilus u ilus) K e Ž 337, LKŽe, ŠVŽ 131 (: aždas, edà ‘ us as, s
II), ménkžals a, udai dėmė a e ska jū a žuhua (Gadus mo ) LKŽe, ŠVŽ 430 (: me,
men); lãšė ‘upė akis (Salmo u a) ŠVŽŽ I 373 (: lãšas ‘ aškas, dėmelė), šlakỹs
‘jū inis upė akis (Salmo u a) LKŽe (: šlãkas ‘pū aškas, dėmelė), puõkis ‘gžlys
(Ace ina ce nua) K e Ž
326, LKŽe (: puõkas ‘pūkas). Lexicog a icas on es egis a am apenas poucos
eiksmazodiniai galūnių ediniai. A sua nominação base é cons i uída
açõesmazodžiai ( esul a as de e ba y ai). Veiksmažodiniai pa adigma ai em
ca egó ica o signi icado de possuido ou agen e das ca ac e ís icas
eiksmažodinės, po exemplo: gùi ė ‘smulki žu elė g užas, g amzdas, g užlys,
s ekė (Gobio lu ia ilis) LKŽe, ŠVŽŽ I 210 (: gù i, g a, gù o ‘ upė i, smulkė i, by ė i;
gu ùs, gu upus, bi us, i us, i us plkned ‘plūy y , saulažu ė, blizkė (Leucaspius delinea us) LKŽe (: plū i,
pluñka, plùko ‘plauk i’).
2.2.2. Kompozicinės nominacijos ūšies10 ŠŽVG denominações cons i uem quan o mais do que ečdalį
mo y uo ųjų nomina emų. Dū inių p oblema iką analisadas pesquisado es obse a am que dū inių
classi icação é di ícil es abelece uni e salius c i é ios (Ja mala ičius 2014: 1921; S undžia,
Ja mala ičius 2019: 23; Sme onienė 2020: 134). Ao desc e e a es u u a dos compos os, segue-se a
classi icação dú icos p opos a po Vinco U bucio (DLKG 150167). P imei amen e de e mina-se, de qual
pa e da linguagem é o segundo demei o compos o. ŠŽVG nomes de aco do com es e c i é io 9 Da ybos
ca ego iões di e is não semp e aiški (ž . Amb azas 1993: 12). 10 Ti as on es leksicog á icas
ilus ações de a igos зафиксированы несколько kolokacinной номинации рыб названия, например: upinė
s in a, balandinė lydeka. Es e modo de nominação nedidelę escopo de e minam isso, que em
explškinamuosiuose diccioná ios kolokaciniai denominações nãoeskeliam sepa adas lemomas. De ido à
pequena ex ensão e egis a imo p oblemas, nes a e apa do es udo kolokacinė nominação espécie
sepa adamen e nãoap a iada.
S aipsniai A icles 255 cons i uem duas g upeles: dū inhos com daik a a diniu
Šiau ės žemaičių andens gy ūnų pa adinimų
nominacija i mo y acija
an uoju dėmeniu e dū inne com eiksmažodiniu an uoju dėmeniu /.
Dū inhos com daik a a diniu segundo o dėmeniu cons i uem a maio pa e sob e 83
po cen o. kompozi ų. P incipalmen e há dū inių, cons i uídos de dois
daik a a dzes. G upelê desses da inhos cons i uem in a ian iniai a liagy ių
jauniklio (la os) buožgal io denominações, en a êzian es nep opo cingo amanho,
o ma isolando-se a cabeça i o. Tal denominações do segundo sanduíche ai
soma onim gal à, po exemplo: buožga is buožgál is búožgal is LKA I 155, LKŽe,
buožaga is LKA I 155, bužógal is LKA I 155, a laga is a lãgal is buožgal is LKŽe,
bužuñgal is bužungal is bužal is bužunga is bužungál is bužbužgal is LKA I 155,
LKŽe, ŠVŽKA I 8, 86, a žgal is bužgal is LKŽe; a lžgal is ‘ . p. LKA I 155, a lžgal is
‘ . p. LKŽe, ŠVŽŽ II 415. Fixa -se alguns nomes buožgal io, cujos secundá ios
dėmenos são daik a a dis gãlas de signi icação abs ac a ou pe kel inės
signi icação dėmen o káušas, po exemplo: bužùngalis bužuñgalis ‘buožgal is LKA I;
a lãkaušis / a lakáušis 2 155 ‘ . p. LKA I 155, LKŽe. As p imei as e (ou) segundas
le eis de composi as são signi icâncias ans e idas, po exemplo: šdpil ė šdpil is
‘maža į kuoją panaši žu elė ŠVŽŽ 305, Kd ėžis ‘maža andenų ki melai ė, apsiu os
le a (Ph yganea g andis) LKŽe, ŠVŽ I 426, a lãšis a kaušis 1 geldis moliuskas,
geldu ė LKŽe, ŠVŽ II 414, a lãk iauklis geldu ė, geldu ė LKŽe, š auklis K ańskoi
LKŽe. Os p imei os desses dú nios es imenys são daik a a dinia, excep o
nume a dį á uon, aš úonios.
Nedidelę g upelę cons i ui composi as, cujos p imei os es imenos são
adje i os, desc e endo quali a i a qualidade do segundo daik a a dinio
es imen, po exemplo: blánklašis ‘ca pinių šeimos žu is, s o inė aukšlė,
eiks andenė (Albu nus bipunc a us) LKŽe, kumpsnãpis ‘ okia žu is LKŽe,
spa nis LKA I 154, aũdspa nis / áudspa nis / audspa nỹs LKA I 154, LKŽe,
ebsilkė ‘ iebi silkė (Clupea ha engus)’ LKŽe.
audoñspa nis audón Dū inių su an iniumažodinu dėm negausu. Os p imei os
desses dú nios éde a des são daik a o dzes, in oduizan es açãomažodžiu
eiškiamo obje o da ação, po exemplo: a klãsu bė ‘a kliadėlė, kumeldėlė LKŽe,
up akis ‘lašišinių šeimos nemaža šlakuo a gėla andenė e inga žu is (Salmo
u a) LKŽe, ŠVŽŽ II 386.
Keblu in e p e a in e p e kyš is dū inių ã kyš is ‘p as asis kūjagal is
(Co us gobio), ã pisa ‘p as asis kūjagal is (Co us gobio) LKŽe da ybą.
Espe a-se que o segundo leksemos ã kyš is dėmen o seja daik a a dis kỹš is
‘pasmailin as kuolelis kam zákiš i, kaiš is, e po isso conside ada dū iniu, po ém o
signi icado de peixe pode se en endido ambém como me a o inė: ã kyš is ‘pe
a mo . á á in oduzido kaiš is, que a oda não nosmukia → ‘pa as asis kūjagal is
(Co us U io) (plg. 2002: 275). No p ocesso de nominação impo an e dú inio me apho ização, po an o al nominação
ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ
256 Ac a Linguis ica Li huanica XCI pode ia se conside ada uma nominação de modo
mix o (compozicino e seman ino). Nemažiau kebli e leksemos ã pisa in e p e ação.
Espe a-se que o segundo êmeno seja o açõesma odi ps i (psa, pso) ago a econhecido
só ulga ia signi icado ‘coi e. Como apon a V. U bu is, ã pisa da yba suponuoja ą
açõesmazodį ainda o us amplnês seman icos ‘kiš i, k iuš i, kal i (U bu is 2002: 276).
Pa a uma in e p e ação mais ace ada se ia p eciso ecolhe mais dados. 2.2.3.
Seman inė nominacijos ūšis ŠŽVG nomes de nominação no sis ema de não p odu i os.
Tokių nomina emų e nominação pag indo indo leksemų o malioji sanda a não di e e. A
o mação do no o nome baseia-se seman ine (me a o ine ou me onimine)
ans o mação (Lubienė 2015: 6263; Šala iejū ė 2022: 62). Regis am-se apenas alguns
desses exemplos: k áukė sk áukė ‘gal a → ‘žu is semelhan e a buožgal į (Co us
gobio) LKŽe, ŠVŽŽ I 360; II 209; ošikà ‘ožka → ‘ okia žu is LKŽe; ubulis 1 ‘cas iebus,
oundus → ‘nedidelė ca pinių šeimos žu elė (Gobio gobio), ubulis 2 → ‘be kokių žu ų
jauniklis (plg. U bu is 1997:
5–8).
3. ŠŽVG PODIVINIM MOTIVACIÓS
MODELIAI E TIPE DELA
Nominações análise mos ou, que a maio pa e ŠŽVG denominações cons i uem
mo y uo osios nominacijos leksemos, ou mo y emos. Os a ibu os concei uais na
es u u a onomasiológica de nomes ixam-se não só es u u á ios (a ikso
pa idalo) mo i a o iais, mas ambém leksiniais (šaknies pa idalo) mo i a o ik us
iais. Pagal leksinių mo y a o ių seman ikos a imumą, mo y emos suda o am
mo y acijos modelius (MM) e mo y acijos modelių ipus (MMT) (plg. Lubienė 2015:
78180). Nunciou-se que ŠŽVG denominações ca ac e izam qua o MMT:
desc ip i usis, unc ionis, posesisis- ep oduccinis, kompa a i usis. 3.1. O MMT
desc ip i o baseia-se no p incípio cogni i o de quali a i idade (z. ib. 78). Du an e o
p ocesso de mo i ação baseia-se a in o mação cogni i a sob e in oduziá el (jo
koncep ą). Leksiniai mo y a o iai eksplici iškai ( í ulo di e o de leksiniai
mo y a o ii) desc e e a in oduziamija eali yiją (jos koncep ą). Nunciou-se que
ŠŽVG denominações são colo a i iojo, mo ologino, igu ū a i iojo e acús ico MM.
Colo a i iojo MM undamen o co da co ou do co po da le a sinalis. Seu
esquema: ‘X co a → Y animal (pa e do co po animal). A es e MM a ibuem-se
qua o ze in a ian inių mo i emų: baskė LKŽe; blai à LKŽe, ŠVŽŽ I 65, blai ẽlė
LKŽe, ŠVŽŽ I 65; blánklašis LKŽe, lãšė ŠVŽŽ I 373, lašišà 1 LKŽe; lašišà 2 ŠVŽŽ I 374;
aũdė audà K e Ž 337, LKŽe, ŠVŽŽ II 131, audẽlė ŠVŽŽ II 131; audoñspa nis
audónspa nis LKA I 154, aũdspa nis áudspa nis / / audspa nỹs
S aipsniai A icles 263 and compa a i e. / This sys em ypically cap u es 12 mo i a ional
Šiau ės žemaičių andens gy ūnų pa adinimų
nominacija i mo y acija
ea u es, which can be exp essed bo h explici ly and implici ly, h ough s uc u al and lexical
mo i a o s. The sys ema ic analysis o mo i a ion models highligh s wo main ope a ions in
he name-c ea ion p ocess: (a) objec i e e alua ion o eali y based on senso y ( isual,
audi o y, ac ile) pe cep ions, and (b) associa i e e alua ion o eali y h ough me apho ical
mechanisms. Analyzing names as esul s o nomina ion and mo i a ion p ocesses p o ides
aluable insigh s in o how he wo ld is ep esen ed in language. The concep ual sphe e o
aqua ic animal names p esen s a p omising a ea o e hnolinguis ic esea ch and wa an s
u he a en ion om esea che s and collec o s.
In oducida 2024 m. 13 de se emb o
ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
Pe o Vileišio g. 5, LT10308 Vilnius, Li uânia
zyd une.sala ieju [email p o ec ed]