scieee Open visual document viewer

Šiaurės žemaičių vandens gyvūnų pavadinimų nominacija ir motyvacija

Žydrūnė Šalaviejūtė

Abstract

Straipsnyje pristatomas lietuvių kalbos zoonimų teminės grupės nedidelio posistemio – šiaurės žemaičių vandens gyvūnų pavadinimų – tyrimas. Siekiama išsiaiškinti, kokiomis leksemomis patarmėje įvardijami vandens gyvūnai, kokios yra tiriamųjų pavadinimų nominacijos ir motyvacijos ypatybės. Remiamasi kompleksinio lingvistinio tyrimo metodologine praktika. Empirinės medžiagos šaltiniai – LKŽe ir šiaurės žemaičių patarmės žodynai. Išsami leksikografijos šaltinių analizė padėjo nustatyti pavadinimų aprėptį. Nustatytas santykis tarp motyvuotų ir nemotyvuotų pavadinimų, dominuojančios nominacijos rūšys, būdai, priemonės, svarbiausi motyvacijos požymiai bei motyvacijos modelių įvairovė.

Full text

248 Ac a Linguis ica Li huanica XCI ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ Lie u ių kalbos ins i u as ORCID id: o cid.o g/0009-0003-4998-9657 Di ei os de pesquisas Cien í icas: leksinė seman ika, leksikog a ija, e noling is ika. DOI: doi.o g/10.35321/all91-10 ŠIAURS ŽEMAIČI VANDENS GIVŪN PAVADINIM NOMINACIJA IR MOTYVACIJA Nomina ion and Mo i a ion o he Names o Aqua ic Animals in he No he n Samogi ian Subdialec ANOTACIA S aipsnyje ap esen a-se do g upo emá ico de zoonimų da língua li uânica um nedidelio posis emio nó dicos zemaiços de animais de água denominações es udo. P ocu iama-se escla eça , quais leksemomis ada mê são in oduzidos animais aquá icos, quais são i iá eis denominações nominações e mo y ação peculia idades. Baseia-se p á ica me odológica de es udo linguís ico complexo. Empi icas on es de ma é ia LKŽe e nó dicos zemaiços pa a mės oodynai. Exaami on es lexicog á icas análiseê ajudou a de e mina nomes ab êp į. Nominada elação en e mo i uados e não mo i uados nomes, dominando espécies de nominação, modos, ins umen os, mais impo an es a ibu os de mo i ação bem como mo i ação modelos a iedade. ESMINIAI VOODŽIAI: šiau ės zemaičių pa a mė, mo y acija, nominacija, onomasiologija, denominações de animais de água. ANNOTATION This a icle p esen s a s udy o he No he n Samogi ian lexical hema ic g oup o aqua ic animals names. The esea ch aims o iden i y he lexemes used o name wa e animals in his egional dialec and o s udy he nomina ion and mo i a ion ea u es o hese names. The esea ch employs a me hodological app oach ha in eg a es complex linguis ic analysis. The empi ical ma e ial is d awn om he Lie u ių kalbos žodynas (LKŽe) and dic iona ies o he No h Samogi ian dialec . A ho ough analysis o hese lexicog aphical sou ces has S aipsniai A icles 249 allowed o he de e mina ion o he names co e age. The s udy Šiau ės žemaičių andens gy ūnų pa adinimų nominacija i mo y acija iden i iques he a io be ween mo i a ed and unmo i a ed lexemes, dominan ypes and ools o nomina ion, key ea u es o mo i a ion, and he a ie y o mo i a ion models. KEYWORDS: No he n Samogi ian subdialec , mo i a ion, nomina ion, onomasiology, aqua ic animals names. 1. ĮVADAS Uma das ac ualiausių linha de es udo da lingüo y os con empo ânea linguagem e ik o és, linguagem e pensamen o elação. Visando examina complexos p ocessos de linguagem, conhecimen o e pensamen o, le an am-se idéias sob e a expansão de kelis dešim mečius kogni y inės ling is ikos šalininkai siekia a skleis i į ai ių á eas de análise linguís ica. Já ealijų nomes de c iação p incípios, meios de linguagem possibilidades ansmi indo concep ualųjį mundo imagem. Um desses aspec os do es udo léxico es udo de mo i ação (Pan he , Radden 2011; Pan he 2013; G ygel 2020; D ożdż 2022). Ganhūnai é insepa á el pa e das pessoas cul u a, pensamen o e linguagem. nomes de animais das línguas Lie u ių como sis ema, cuja memb os unija comum seman ís ico sinalis, i i menkai. Quan o mais a enção em animais domés icos, dedicada ao es udo da sis ema onomasiologica de a es e inszdzes (Šala iejū ė 2022), de ž ė ių e ep ilių mo y acijos e e noling is inio pasaulė aizdžio análise (Jasiūnai ė 2010; Sme ona 2015). Na língua Li uânica geoling is iniu aspek u pouco in es igada nãobelė pa e de animais aquá icos da língua Li uânica: buožgal io, lydekos, kuojos e audės denominações de disseminação com mapasapias (LKA I). Vá ias pesquisas sepa as des inada a ques ões de o igem, semân ica, e minologia de nomes de peixes examina em (U bu is 1981; 1997; 1999; 2002; Gai enis 1995; Kabašinskai ė 2011; Blažek e k . 2011; Umb asas 2015; Blažek 2018). T abalhos, nos quais ossem in es igados um diale o ou subdiale o de língua li uana nomes de animais aquá icos, não exis em1, mas ecen emen e apa ece am algumas pesquisas de léxico do no e zemaiços, nas quais se p e ende de e mina , qual é a mo i ação aço ou açados la en es em nomes de pa es co po al (Ce i 2021; Lubienė e k . 2021; Pakalniškienė, Lubienė 2023). Ex e io es de pesquisas, comp o an es de nomes de animais nominações e mo y ação ipologia, ambém negausu. A maio pa e da a enção dedicada zoonimina azeologia, me á o a, e nozoologica ca ego ização, e noseman ika em sepa ados 1 Ou as emín (seman ines) g upos de pesquisas esama: de alhado es i a y ųš aičių pane ėžiškių i onimų mo y acija (G i ėnienė 2006), mikonimų nominacija i mo y acija (Lubienė) da língua Li uânia 2015). ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ 250 Ac a Linguis ica Li huanica em línguas XCI (Be lin 1992; Nilsen 1996; Kieł yka, Klepa ski 2005; Goa ly 2006; San os-Fi a e k . 2011; Wie zbicka 2013; Be ezowski 2020). Ou as línguas zoonimų mo i ação in es igada episodicamen e (Alinei 1997; 2005; Goudi 2011). Nes a pesquisa ap esen a-se complexa análise de denominações de animais de água nó dicos e as (ŠŽVG). Kalbo y os abalhos de, in es igando al pa adigma seman ina, não. A ak ualidade do es udo lemb a holis inis abo dagem a obje o: não há analisado elação en e mo y uo ųjų e nemo i uo ųjų animais aquá icos denominações, desconhecido, quie nominações ipos, espécies, modos, ins umen os dominam, não es abelecidos mo y ação sinais, neaiškus eminio pog upio in en o ius. Possí el campo de pesquisas de denominações de animais aquá icos amplo e p ospec i o. Laikomasi disposições, que sis emá ica nominação ipos de, modos, espécies, ins umen os, modelos de mo y ação análise é um dos mé odos, pe mi indo em yškin i axiologinius, concep ualiuosius į a dijamosios ealijas sinais. dados de on es lexicog a icas Ty imo ikslas – nus a y i ŠŽVG pa adinimų nominacijos i mo y acijos ypa ybes. Tikslo siekiama sp endžian šiuos užda inius: 1) emian is lie u ių da língua, es abelece co pus de denominações de animais aquá icos do no e e as; 2) es abelece elação dos nomes mo i uo á ios e não mo i uo á ios; 3) es abelece mo i uo ųjų denominações nominação ipo, modosus, ípiskākais meios; 4) es abelece nomeiamen os mo i uo á ios explíci inos e implici inos sinais de mo y ação, expliškin i ípiskiausius modelos de mo y ação. Ti iam ŠŽVG nomes ab êp is 107 in a ian inės2 leksemos, que incluem nomes de peixes, a liagy ių, ki mėlių, moliuskų, abzdžių. O ma e ial empí ico oi cole ado a pa i de lexicikão dos e as do no e ixuojan es publicuídos lexicog a icos on es: ele ônico dicioná io do idioma Li uânico (LKŽe), K e ingas a mės dicioná io (K e Ž), No e ociden al dicioná io dos e as do no e (ŠVŽŽ III), a las do idioma Li uânico (LKA I). Leksemas selecionadas segundo dois c i é ios seman ínio e popula idade. Vandens análise de nomes de animais signi ica i os pode e in e dalykinės alo p á ico, ape eiçoando adicionais e c iando no as on es lexicog á icas. Pa a man e unidade da me odologia, baseia-se Jū a ės Lubienės monog a ia (Lubienė 2015) p opos a classi icação e e mos. Di i iama nemo i uo oji (pi minė) nominacija, mo y uo oji (an inė) nominacija3, nomina ema, mo y ema, mo y acijos modelis. Desc e endo ŠŽVG seman iką usado o leksemos e mo, Todas as leksemos selecionadas são paludi as do no e zemaičių pa a mės plo o. 3 T adicialmen e, de aco do com a elação das unidades de nominação com ou as pala as, designa-se pi minė e an inė (an inė iesioginė, an inė ne iesioginė) nominacija 2 (Jakai ienė 2009: 2224). O a igonyje u ilizado os e mos de nominação não mo i uo ó ia e mo i uo ó ia. Remiamasi Jū a ės Lubienės p opos o ipo de nominação em nonomo i o ąją (pi minę) e mo y uo ąją (an inę) nominação (de alhau s . Lubienė 2015: 2425). S aipsniai A icles 251 nominação nomina emos e mas, mo y ação Šiau ės žemaičių andens gy ūnų pa adinimų nominacija i mo y acija mo y emos e mas. / Cada nomina emos análise inclui á ias e apas (plg. Šala iejū ė 2022: 28–29): 1) de e mina-se a que ipo de nomeação mo i ada ou não mo i ada pe ence a inqui a ó ia nomina emas; 2) ao examina nomina emes de ipo não mo i u ó ia, de e mina-se a qual espécie de nominação in e nas ou ex e nas pe ence in es igamosios nomina emes; 3) in es igando nomina emes ipo de nominação mo i uo ó ia, es abelecem modos e medidas de nominação. In es igando ŠŽVG denominações mo i ação, em nomes lemb a-se como em lexicikos unidades, ep esen auojančius di e en e ní el de abs acção aliuosius požymius, ku ie sis eminami nus a an mo y acijos modelius i jų concep u ipus. Aplica-se á ias e apas de análise mo i emų. Na p imei a, baixíssimo ní el de abs acção, degopo, baseado em seman ine e da ybine análise de pala as, es abelecem-se mo i emom ca ac e ís icos seman iniai sinais. Seg ojoje analise em ní el es abelecem-se seman íneos mo y ação modelos. Te cio, do mais al o ní el de abs acção, no degopo de e minam-se ipos de modelos de seman íneas mo i ações. Aspec o complexo do es udo cons i ui p essupos os expliqui i cada nomeamen o in es iga i o onomasiologica es u u a, ipiškiausius concep ualiuosius a ibu os. 2. ŠVG PAVADINIM TIPO DE NOMINACHIA, RŪŠYS, BŪDAI, PRIEMONS Ti iamųjų leksemų onomasiologinė sis ema consis e de nemo i uo ojo e mo y uo ojo nominacijos ipų nomina emų. 2.1. Ce ca de 20 p oc. nomes são nemo i uo i pala as, . i. wi hou specialių e imologinių, is o inių y imų hei canno susie i wi h any o he wo ds, hei onomasiologinė s uc u e is synch oniškai neskaid i. En ep nãomo i o ados nomes p incipalmen e são pala as de o igem elha4, que são usados não só i iamojoje nô do zemaičių pa a mėje, mas e em ou as pa a mėse, gene inėje alboje, po exemplo: eše ỹs, lýnas, lydekà, ungu ỹs, a l, ėgėl ėgel, žu s žiu s e k /. 4 Nes a pesquisa não se p e ende esol e p oblemas de o igem de denominações não mo i o osas de nominação. Análise diach onica de denominações nemo i uo á ias, de e minação de espécies de nominação, modos, ins umen os, modelos de mo i ação seman íneos é conside ada pe spec i a do es udo. ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ 252 Ac a Linguis ica Li huanica XCI Pequena pa e dos nomeamen os não mo i o ados cons i ui skolin inė leksika5. En ep ex e nas nominações ipos nomina emų domina ge manizmai, sla izmai ou de ge manas línguas a kelia ę sla izmai, po exemplo: k ãpė ( ok. Quappe) LKŽe; selia à (b . cjaлявa, le. sielawa) LKŽe; ká pis ká pė (le. / ka p, u. ca p; ok. Ka p en) LKŽe, ŠVŽŽ I 268. 2.2. Ce ca de 80 % dos nomes pe encem a léxica mo i ada6. Mo i uo ojo nominações ipo nomina emos em sinch oniamen e anspa en ea onomasiologica es u u a e baseia-se nou as unidades da linguagem, que ep esen am in oduzidas ealidades concei o ca ac e ingus a ibu os. Mo i eieji ŠŽVG nomes são de ês espécies nominação: a iksinės p oc., (60 kompozicinės (37 p oc.) e seman inės (3 p oc.). 2.2.1. A iksinės nominacijos ūšies ŠŽVG nomeinimen os ab angem dois modos de nominação mo ologicas: su iksação ( esul a as su iksa ai) e pa adigmação ( esul a as pa adigma ai). De aco do undamen al pala a pe encimen o a ce o pa e da língua dis inguem a dažodiniai e eiksmažodiniai ediniai. Nunciadas ios i nep oduk y ios nominacijos p iemonės. Ta p a iksinės nominacijos ūšies nomina emų dominuoja su iksa ai – jie su- p odu yda o sob e 80 p oc. de odos a iksa ų. I in gausus in en á io de ins umen os de ação apesagų , i. e. ce ca de 20. Va dažodiniai p eesagų ediniai cons i uem 85 po cen o. su iksa ų. Di e en e pa e dos su iksa ų cons i uem deminu y inių p iesagų ediniai. Mažybinės eikšmės deminu y ai é p eesagų elis, ė, ai is, ė (DLKG 8893; LKG 254261, 271272) ediniai: blai ẽlė dem. ‘s o inė aukšlė (Albu noides bipunc a us) LKŽe, ŠVŽŽ I 65, ka osẽlis dem. ‘ka osas (Ca assius ca assius) ŠVŽŽ I 268, gui ẽlė dem. ‘gui ė (Gobio lu ia ilis) ŠVŽŽ I 210, mẽd ėželis dem. ‘med ėžis (Ph yganea g andis) ŠVŽŽ I 426, audẽlė dem. ‘ audė (Ru ilus u ilus) ŠVŽŽ II 131, silkẽlė dem. ‘silkė (Clupea ha engus) ŠVŽŽ II 183, s ėkẽlis dem. ‘s ėkis (Gas e os eus dem. ‘žu is ŠVŽŽ II 497; aculea us)’ ŠVŽŽ II 239, s in ẽlė ‘maža žu elė; eže inė s in a (Osme us epe la- nus epe lanus)’ LKŽe, ŠVŽŽ II 241, a lẽlė dem. ‘ a lė’ ŠVŽŽ II 415, žu ẽlė eše ái is dem. ‘eše ys (Pe ca lu ia ilis) ŠVŽŽ I 159, lydekái ė dem. ‘nedidelė, no a lydeka (Esox lucius) ŠVŽŽ I 388, žu ái ė dem. ‘žu is ŠVŽŽ II 497. No malmen e es es edíns doiba em yskina į a dijamųjų animais aquá icos concep ualųjį požymį mažumą. Maçumo-menkuno de e bio signi icado em pa ilha p eesagų -iūkš is, -ū is ediniai, po exemplo: a likš is 1 ‘ a lės jauniklis K e Ž 475, ‘maža a lė LKŽe; sk a is ‘žu is semelhan e a buožgal į (Co us gobio) LKŽe. 5 A o igem Skolinių oi de e minada com base em dados de i as on es lexicog á icas. 6 Mo i uo á ias pala as pe s a a conside ada uni e salia ca ac e ís ica do sis ema léxico em á ias línguas (Lako 1987: 346). A igos A icles 253 / Šiau ės žemaičių andens gy ūnų pa adinimų nominacija i mo y acija Ou os edi os de deminu i os p eesagões em yškina não só meno umo-menkumo a ibina signi icado, mas ao mesmo empo em e signi icado de o igem, aigi di ícil nub ėž i on ei a en e ais edi os de deminu i os e a dazodines ca ac e ís icas de edo es ca ego iões. No malmen e esses ŠŽVG nomeiamen os į a dija a liagy ių jauniklį (le ą) buožgal į. A base da nominação consis e leksema a l e á ias p e eições, po exemplo: -iūkš is -y is (DLKG 92; LKG 272–274) a lý is ‘ . p’ LKA I 155, LKŽe, ŠVŽŽ II 415; (DLKG 9293; LKG 275276) a likš is 2 ‘buožgal is LKŽe; -iūzas (LKG 285) a lizas ‘ . p. LKA I 155, LKŽe; -ožis (DLKG 123; LKG 359) a lóžis ‘ . p. LKŽe, K e Ž 475; -ui is (LKG 282) a lùi is ‘ . p. LKA I 155, LKŽe; -ū is (LKG 281282) a l is ‘ . p. LKA I 155, LKŽe; -ūzas (LKG 285) a lzas ‘ . p. LKŽe; -ykš is ( en ambém: 282) a lýkš is ‘ . p. LKA I 155, LKŽe. Em i uas on es lexicog á icas o quis ado um -in dos apêndices de nomes ŠŽVG (DLKG 142143; LKG 418) edinys, indicando o nome de i io de aco do com a di e ença de sexo: alinas ‘ a lės pa inėlis LKŽe (: a l). Nedidelę g upelę cons i uem nomes de ŠŽVG pe encen es à ca ego ia de de en o es ou ac o es de ca ac e ís icas a dažodines, cujas nominações base são compos os de duas co es eškian ys a ibú bios bál as, -à e žãlias, ià: -skė (DLKG 120; LKG 354) baskė ‘nedidelė plokščia peixe com b ancas inas, lu uando na supe ície da água ou seklumos LKŽe; -iūkė (DLKG 121; LKG 355) zalikė ‘žalioji a lė, žal a lė (Rana esculen a) K e Ž 496, LKŽe, ŠVŽŽ II 474; iuokė (DLKG 123; LKG 361) zaliuõkė ‘ . p. LKŽe. Em alguns casos de e mina a base e os meios de nomeação é p oblemá ica7. À ca ego ia de de en o es de ca ac e ís icas nomdazodínas pode iam pe ence a as a mines p e ei os -iša (ž . Ska džius 1996: 317) ediniai de daik a a džio lãšas ‘ aškas, dėmelė: lašišà 1 ‘s ambi peix is ca ne de co pú pu a (Salmo sala ) LKŽe; lašišà 2 ‘upė akis (Salmo u a) ŠVŽŽ I 374 (plg. U bu is 1981: 167 169; Blažek i k . 2011: 112114). Veiksmažodinių p iesagų edinių as a ge okai menos. Es as ŠŽVG denominações pe encem à ca ego ia de de en o es e ac o es das ca ac e ís icas accionmažodinės. Nedidelę ce a ação, g upelę suda o į ai ių andens gy ių pa adinimai pagal jų a liekamą eiks- mą. Šių edinių da ybinė eikšmė galė ų bū i nusakoma: ‘ a(s), ku i(s) a lieka po exemplo: ėlė (LKG 334) siu bėl su bėl ‘dėlė LKŽe, ŠVŽŽ II 258 (: siub i, siubia, siubė /); - (DLKG 106; LKG 320321) čiuožkas ‘ andens pa e šiuje šokinėjan is blakių bū io abzdys ŠVŽŽ I 98 (: čiuõž i, čiuõžia, čiuõžė); -lys, -lė (DLKG 106107; LKG 321322) opa plė8 ‘žalioji a lė LKŽe (: pap i, papia, papė), pyplỹs ‘ ijūnas (Misgu nus ossilis) LKŽe, ŠVŽŽ 7 Sinch oniškai nominemų pag indą kai ku ių sunku įž elg i. Nomina ema é conside ada mo i u ada, se ela possí el liga com o undamen o pala a. 8 Sinlu ° ma cados aquelas leksemas, cuja ocodyne são neki čiuo as. ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ Ac a Linguis ica Li huanica XCI 254 II 62 (: pỹp i, pỹpia, pỹpė); -skė plùskė ‘į audę panaši maža žu elė (: plùk i, pluñka, plùks a, plùko ‘plauk i); -šė (DLKG 111; LKG 331) pliùkšė ‘ okia maža yu is LKŽe (: pliukš i, pliùkši, pliukšjo ‘šokinė i ( andenyje)); - (DLKG 107; LKG 322323) ijunas ‘nedidelė, inona peixos pequenos z yneliais, pyplys (Misgu nus ossilis) LKŽe, ŠVŽŽ II 446 (: ý i, ẽja, jo ‘ inhos, suk i). Galūnių edinių ka ego inės eikšmės são p óximos p eesagų edinių ka ego inėmis eikšmėms, po ém en e ŠŽVG denominações pa adigma ų é bem menos do que su iksa ų apenas penk adalis de odos a iksinės nominacijos ūšies nomina emų. Nedidelę g upelę cons i uem a dažodiniai galūnių ediniai, cujas nominações base são cons i uídos kokybiniai būd a džiai ( esul a as deadjek y ai) e daik a a džiai ( esul a as denomina i ai). Va dažodiniai pa adigma ai em o signi icado ca egó ico do de en o da ca ac e ís ica, po exemplo: blai à ‘s o inė aukšlė (Albu noides bipunc a us) LKŽe, ŠVŽŽ I 65 (: blai ùs, blai ‘bals as, š iesus), aũdė audà ‘mekš as, kuoja (Ru ilus u ilus) K e Ž 337, LKŽe, ŠVŽ 131 (: aždas, edà ‘ us as, s II), ménkžals a, udai dėmė a e ska jū a žuhua (Gadus mo ) LKŽe, ŠVŽ 430 (: me, men); lãšė ‘upė akis (Salmo u a) ŠVŽŽ I 373 (: lãšas ‘ aškas, dėmelė), šlakỹs ‘jū inis upė akis (Salmo u a) LKŽe (: šlãkas ‘pū aškas, dėmelė), puõkis ‘gžlys (Ace ina ce nua) K e Ž 326, LKŽe (: puõkas ‘pūkas). Lexicog a icas on es egis a am apenas poucos eiksmazodiniai galūnių ediniai. A sua nominação base é cons i uída açõesmazodžiai ( esul a as de e ba y ai). Veiksmažodiniai pa adigma ai em ca egó ica o signi icado de possuido ou agen e das ca ac e ís icas eiksmažodinės, po exemplo: gùi ė ‘smulki žu elė g užas, g amzdas, g užlys, s ekė (Gobio lu ia ilis) LKŽe, ŠVŽŽ I 210 (: gù i, g a, gù o ‘ upė i, smulkė i, by ė i; gu ùs, gu upus, bi us, i us, i us plkned ‘plūy y , saulažu ė, blizkė (Leucaspius delinea us) LKŽe (: plū i, pluñka, plùko ‘plauk i’). 2.2.2. Kompozicinės nominacijos ūšies10 ŠŽVG denominações cons i uem quan o mais do que ečdalį mo y uo ųjų nomina emų. Dū inių p oblema iką analisadas pesquisado es obse a am que dū inių classi icação é di ícil es abelece uni e salius c i é ios (Ja mala ičius 2014: 1921; S undžia, Ja mala ičius 2019: 23; Sme onienė 2020: 134). Ao desc e e a es u u a dos compos os, segue-se a classi icação dú icos p opos a po Vinco U bucio (DLKG 150167). P imei amen e de e mina-se, de qual pa e da linguagem é o segundo demei o compos o. ŠŽVG nomes de aco do com es e c i é io 9 Da ybos ca ego iões di e is não semp e aiški (ž . Amb azas 1993: 12). 10 Ti as on es leksicog á icas ilus ações de a igos зафиксированы несколько kolokacinной номинации рыб названия, например: upinė s in a, balandinė lydeka. Es e modo de nominação nedidelę escopo de e minam isso, que em explškinamuosiuose diccioná ios kolokaciniai denominações nãoeskeliam sepa adas lemomas. De ido à pequena ex ensão e egis a imo p oblemas, nes a e apa do es udo kolokacinė nominação espécie sepa adamen e nãoap a iada. S aipsniai A icles 255 cons i uem duas g upeles: dū inhos com daik a a diniu Šiau ės žemaičių andens gy ūnų pa adinimų nominacija i mo y acija an uoju dėmeniu e dū inne com eiksmažodiniu an uoju dėmeniu /. Dū inhos com daik a a diniu segundo o dėmeniu cons i uem a maio pa e sob e 83 po cen o. kompozi ų. P incipalmen e há dū inių, cons i uídos de dois daik a a dzes. G upelê desses da inhos cons i uem in a ian iniai a liagy ių jauniklio (la os) buožgal io denominações, en a êzian es nep opo cingo amanho, o ma isolando-se a cabeça i o. Tal denominações do segundo sanduíche ai soma onim gal à, po exemplo: buožga is buožgál is búožgal is LKA I 155, LKŽe, buožaga is LKA I 155, bužógal is LKA I 155, a laga is a lãgal is buožgal is LKŽe, bužuñgal is bužungal is bužal is bužunga is bužungál is bužbužgal is LKA I 155, LKŽe, ŠVŽKA I 8, 86, a žgal is bužgal is LKŽe; a lžgal is ‘ . p. LKA I 155, a lžgal is ‘ . p. LKŽe, ŠVŽŽ II 415. Fixa -se alguns nomes buožgal io, cujos secundá ios dėmenos são daik a a dis gãlas de signi icação abs ac a ou pe kel inės signi icação dėmen o káušas, po exemplo: bužùngalis bužuñgalis ‘buožgal is LKA I; a lãkaušis / a lakáušis 2 155 ‘ . p. LKA I 155, LKŽe. As p imei as e (ou) segundas le eis de composi as são signi icâncias ans e idas, po exemplo: šdpil ė šdpil is ‘maža į kuoją panaši žu elė ŠVŽŽ 305, Kd ėžis ‘maža andenų ki melai ė, apsiu os le a (Ph yganea g andis) LKŽe, ŠVŽ I 426, a lãšis a kaušis 1 geldis moliuskas, geldu ė LKŽe, ŠVŽ II 414, a lãk iauklis geldu ė, geldu ė LKŽe, š auklis K ańskoi LKŽe. Os p imei os desses dú nios es imenys são daik a a dinia, excep o nume a dį á uon, aš úonios. Nedidelę g upelę cons i ui composi as, cujos p imei os es imenos são adje i os, desc e endo quali a i a qualidade do segundo daik a a dinio es imen, po exemplo: blánklašis ‘ca pinių šeimos žu is, s o inė aukšlė, eiks andenė (Albu nus bipunc a us) LKŽe, kumpsnãpis ‘ okia žu is LKŽe, spa nis LKA I 154, aũdspa nis / áudspa nis / audspa nỹs LKA I 154, LKŽe, ebsilkė ‘ iebi silkė (Clupea ha engus)’ LKŽe. audoñspa nis audón Dū inių su an iniumažodinu dėm negausu. Os p imei os desses dú nios éde a des são daik a o dzes, in oduizan es açãomažodžiu eiškiamo obje o da ação, po exemplo: a klãsu bė ‘a kliadėlė, kumeldėlė LKŽe, up akis ‘lašišinių šeimos nemaža šlakuo a gėla andenė e inga žu is (Salmo u a) LKŽe, ŠVŽŽ II 386. Keblu in e p e a in e p e kyš is dū inių ã kyš is ‘p as asis kūjagal is (Co us gobio), ã pisa ‘p as asis kūjagal is (Co us gobio) LKŽe da ybą. Espe a-se que o segundo leksemos ã kyš is dėmen o seja daik a a dis kỹš is ‘pasmailin as kuolelis kam zákiš i, kaiš is, e po isso conside ada dū iniu, po ém o signi icado de peixe pode se en endido ambém como me a o inė: ã kyš is ‘pe a mo . á á in oduzido kaiš is, que a oda não nosmukia → ‘pa as asis kūjagal is (Co us U io) (plg. 2002: 275). No p ocesso de nominação impo an e dú inio me apho ização, po an o al nominação ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ 256 Ac a Linguis ica Li huanica XCI pode ia se conside ada uma nominação de modo mix o (compozicino e seman ino). Nemažiau kebli e leksemos ã pisa in e p e ação. Espe a-se que o segundo êmeno seja o açõesma odi ps i (psa, pso) ago a econhecido só ulga ia signi icado ‘coi e. Como apon a V. U bu is, ã pisa da yba suponuoja ą açõesmazodį ainda o us amplnês seman icos ‘kiš i, k iuš i, kal i (U bu is 2002: 276). Pa a uma in e p e ação mais ace ada se ia p eciso ecolhe mais dados. 2.2.3. Seman inė nominacijos ūšis ŠŽVG nomes de nominação no sis ema de não p odu i os. Tokių nomina emų e nominação pag indo indo leksemų o malioji sanda a não di e e. A o mação do no o nome baseia-se seman ine (me a o ine ou me onimine) ans o mação (Lubienė 2015: 6263; Šala iejū ė 2022: 62). Regis am-se apenas alguns desses exemplos: k áukė sk áukė ‘gal a → ‘žu is semelhan e a buožgal į (Co us gobio) LKŽe, ŠVŽŽ I 360; II 209; ošikà ‘ožka → ‘ okia žu is LKŽe; ubulis 1 ‘cas iebus, oundus → ‘nedidelė ca pinių šeimos žu elė (Gobio gobio), ubulis 2 → ‘be kokių žu ų jauniklis (plg. U bu is 1997: 5–8). 3. ŠŽVG PODIVINIM MOTIVACIÓS MODELIAI E TIPE DELA Nominações análise mos ou, que a maio pa e ŠŽVG denominações cons i uem mo y uo osios nominacijos leksemos, ou mo y emos. Os a ibu os concei uais na es u u a onomasiológica de nomes ixam-se não só es u u á ios (a ikso pa idalo) mo i a o iais, mas ambém leksiniais (šaknies pa idalo) mo i a o ik us iais. Pagal leksinių mo y a o ių seman ikos a imumą, mo y emos suda o am mo y acijos modelius (MM) e mo y acijos modelių ipus (MMT) (plg. Lubienė 2015: 78180). Nunciou-se que ŠŽVG denominações ca ac e izam qua o MMT: desc ip i usis, unc ionis, posesisis- ep oduccinis, kompa a i usis. 3.1. O MMT desc ip i o baseia-se no p incípio cogni i o de quali a i idade (z. ib. 78). Du an e o p ocesso de mo i ação baseia-se a in o mação cogni i a sob e in oduziá el (jo koncep ą). Leksiniai mo y a o iai eksplici iškai ( í ulo di e o de leksiniai mo y a o ii) desc e e a in oduziamija eali yiją (jos koncep ą). Nunciou-se que ŠŽVG denominações são colo a i iojo, mo ologino, igu ū a i iojo e acús ico MM. Colo a i iojo MM undamen o co da co ou do co po da le a sinalis. Seu esquema: ‘X co a → Y animal (pa e do co po animal). A es e MM a ibuem-se qua o ze in a ian inių mo i emų: baskė LKŽe; blai à LKŽe, ŠVŽŽ I 65, blai ẽlė LKŽe, ŠVŽŽ I 65; blánklašis LKŽe, lãšė ŠVŽŽ I 373, lašišà 1 LKŽe; lašišà 2 ŠVŽŽ I 374; aũdė audà K e Ž 337, LKŽe, ŠVŽŽ II 131, audẽlė ŠVŽŽ II 131; audoñspa nis audónspa nis LKA I 154, aũdspa nis áudspa nis / / audspa nỹs S aipsniai A icles 263 and compa a i e. / This sys em ypically cap u es 12 mo i a ional Šiau ės žemaičių andens gy ūnų pa adinimų nominacija i mo y acija ea u es, which can be exp essed bo h explici ly and implici ly, h ough s uc u al and lexical mo i a o s. The sys ema ic analysis o mo i a ion models highligh s wo main ope a ions in he name-c ea ion p ocess: (a) objec i e e alua ion o eali y based on senso y ( isual, audi o y, ac ile) pe cep ions, and (b) associa i e e alua ion o eali y h ough me apho ical mechanisms. Analyzing names as esul s o nomina ion and mo i a ion p ocesses p o ides aluable insigh s in o how he wo ld is ep esen ed in language. The concep ual sphe e o aqua ic animal names p esen s a p omising a ea o e hnolinguis ic esea ch and wa an s u he a en ion om esea che s and collec o s. In oducida 2024 m. 13 de se emb o ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ Lie u ių kalbos ins i u as Pe o Vileišio g. 5, LT10308 Vilnius, Li uânia zyd une.sala ieju [email p o ec ed]