Ac a Linguis ica Li huanica
2025, . 93, p. 123
Con en s link Tu inio e e ência /
ISSN 2669-218X (online ele ônico)
Copy igh © 2025 Jū a ė Pajėdienė. Published by he Ins i u e o he Li huanian Language. This is an Open
Access a icle dis ibu ed unde he e ms o he C ea i e Commons A ibu ion Licence, which pe mi s
un es ic ed use, dis ibu ion, and ep oduc ion in any medium, p o ided he o iginal au ho and sou ce a e
c edi ed. // Issueido Li u ians idioma ins i u o. Es e a igo é de acesso abe o, dis ibuído sob e mos de
licença de C ea i e Commons a ibuição, pe mi indo ilimi adamen e usa , dis ibui e ep oduzi o con eúdo
em qualque supo e, indicando au o es e on e.
Recei ed: Gau a: 2025-05-21. / Accep ed: Adop ado: 2025-10-07.
1
APIE JURGIO AMBROZIEJAUS PABRŽOS RANKRAŠČIO
IGIS GEOGRAPYJE e WALENTY SZACFAJERIO
GEOGRAFIIA KRÓTKO ZEBRANA ATITIKTÍ
On he Co espondence be ween Ju gis Amb oziejus Pab ėžas Manusc ip
Iźęgis Geog apyje and Walen y Szac aje s Geog a iia k ó ko zeb ana
SEU RAT PAJDI
Ins i u o das línguas Lie u ių
E-mail: ju a [email protected]
ORCID ID: h ps://o cid.o g/0000-0003-1542-2866 Di ei os de pesquisas Mokslinių: sin aksė e semân ica dos
idiomas li uanos, e noling is ica, Li uânia cul u a e bažny inių eks ų is o ija.
h ps://doi.o g/10.35321/all93-06
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ANOTACIA
O a igo abo da no a igo Ju gio Amb oziejaus Pab ėžos guia de geog a ia chamado, co esponden e ao
manusc i o de 166 páginas não con endo o emanescen e de i ulação da olha, começando pelas pala as Iźęgis
Geog apyje, ex os in e saja com XIX a. I pusės ypač populia iu Walen y Szac aje io, e ela a adução
žemai iško ge al do con eúdo e es u u a do o iginal lenkiškam, mos am Pab ėžos e ime encon a e
papildymai na Li uânia. ESMINIAI VOODŽIAI: Ju gis Amb oziejus Pab ėža (17711849), Walen y Szac aje (Valen as
Šac aje is) (~17781840), Józe Zawadzki (Juozapas Za adskis) (17811838), guia de geog a ia, e imas zeme iškas.
2
ABSTRACT
The a icle discusses he ex ual ela ionship be ween a 166-page manusc ip , e e ed o as a geog aphy ex book by
Ju gis Amb oziejus Pab ėža, lacking a i le page and beginning wi h he wo ds Iźęgis Geog apyje, and a ex book by
Walen y Szac aje , which was especially popula in Li huania in he i s hal o he 19 h cen u y. The a icle e eals
he gene al co espondence be ween he Samogi ian manusc ip and he Polish o iginal, bo h in con en and
s uc u e, and shows he modi ica ions and addi ions ound in Pab ėžas ansla ion. KEYWORDS: Ju gis Amb oziejus
Pab ėža (17711849), Walen y Szac aje (Valen as Šac aje is) (~17781840), Józe Zawadzki (Juozapas Za adskis)811838),
geog aphy ex book, ansla ion o Samogi ian.
ĮVADAS
O a igo examina no a igo Ju gio Amb oziejaus Pab ėžos, chamado de guia de geog a ia, de um
1
manusc i o de 166 páginas não con endo a olha de í ulo sob e i en e, que começa pelas pala as
Iźęgis Geog apyje..., e Walen y Szac aje io Geog a iia k ó ko zeb ana (XIX a. III década). O obje i o
2
do a igo mos a a con o midade da es u u a e do con eúdo dos ex os do lenkiško o iginal e do
žemai iško adução, discu i e ime api aikančius al e ações bem como possí eis incen i os de
3
apa ição de e sões de žemai iškos ado ėlio. Ge al es u u ada Szac aje io Geog a iia k ó ko
zeb ana e žemai iško des e li o adução ex os de co espondência e alguns au o inio Pab ėžos
ex o in a pų de e mina baseado analí ico, g e inamuo e es u u adas mé odos de análise.
O a igo cons i ui ês seções, em que são conside adas: 1. A his ó ia da pe cepção de o igem
do manusc i o chamado geog a ia de Pab ėžis e es e manusc i o žemai iško apa ecimen o no
início do século XIX. incen i a galėjęs de alguns li os de geog a ia, en e os quais e duas
e sões do manual de Szac aje io Geog a ia począ kowa (1817; 1818b) e Geog a iia k ó ko
zeb ana (1825; 1826; 1828;?1832) popula idade. 2. Acondição ge al da es u u a e do con eúdo dos
ex os do lenkiško o iginal e do žemai iško adução.
3. Lenkiško o iginalalo e žemai iško e imo ex os ski umai: Pab ėžos apildymai,
al e ações e ano ações.
1. Manusc ício Iźęgis Geog apije his ó ia da pe cepção de o igem
Pa da gausios manusc ip as Pab ėžas
4
c iações no úl imo empo sulaukė publicação.
É um cole inho de ex os espi i uais e
5
dois na u al amoksliniai lojas: 20092015 m. oi
1
zemaiços p eokslininko, kunigo p anciškono Pab ėžos (17711849) Sob e alen os e a i idades mais s . Pace ičius,
Raudy ė 2023: 713. Esc i u a do nome Vienuolinio Pab ėžos nos empos a uais a ijuia en e Amb aziejaus
(būdingo e Pab ėžos da bų XIX a. II pa e em a dijimui, c . Kišūnienė 1972: 96) e Amb oziejus. Es e úl imo,
Pab ėžas au óg a os ca ac e ís ico insc ição (plg. Kišūnienė 1972: 98, 99, 100, 102, 103), oi populia us XX a.
y inė ojų abalhos (ž . en pa : 109111). Ri os Šepe y ės (2020: 7) inicia i a ea i ou au en iško Pab ėžos
in oduzi ijamen o espeomasi e nes e a igo.
2
Plg. Ta ydas 1972: 55; Ged imas 2003: 117; Sko upskas 2019: 9; Šepe y ė 2019: 7.
3
Szac aje (Schac aie ) (~17781840) médico, adu o , polkų kalba pa eng ų geog a ijos ado ėlių au o , poe a (plg.
PSB).
4
A mais ecen e desc ição de Pab ėžos manusc i os consul e Raudy ė 2023: 130133.
5
Ž . Šepe y ė, pa ., 2020.
3
publicadas odas ês plan as de sú ado Tayslós augumyynis (I223, 224776, 777980) pa es, e 2019 m.
6
Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos geog a ia. Úl ima li o acompanha-se em a igos discu idos
7
es u u a do manusc i o e signi icado do con eúdo o necido (Sko upskas 2019) e o maliosios e
8
lingubinė manusc i o peculia idades (Šepe y ė 2019). A o iginalidade da o igem do manusc i o é
a aliada nelas de o ma di e en e: Riča das Sko upskas (2019: 1112) chama Pab ėžę au o a de um
9
manual de geog a ia esc i o zemai iškai, e Šepe y ė (2019: 53) a i mando que [a]k Ta ija, que
Pab ėža aduziu do lenkų kalbos XIX, apa ece e nos an e io es eiginhos sob e os o igens do
manusc i o: Juozoydo (1972: 57) opina que Pab ėža u ija po anka lenkišką geog a iją, e ainda
pana y ėjo spėjimu que [k]o melho , isso não oi adução ou seguimen o de um único manual de
geog a ia, nes ik a um único manual de geog a ia, que a XVIII a. . . a. Possí el da a de p epa ação
do manusc i o
10
Pab ėžos ex os o ganizado a (Šepe y ė 2019: 52) elaciona com já mencionado do mesmo
e oneamen e iden i icado pesquisado obse ėjim, que Pab ėža geog a iją esc e eu po 1831
11
m. (nes manusc i o mencionado papiežius G igalius XVI, o nęs-se papiezium 1831 m.) bem como
lembinim, que e Gied ius Subačius, baseando-se Pab ėžos desen ol imen o da esc i a, é endês
a pensa que o li o c iado sob e 18311834 anos.
12
6
Ž . Kažukauskai ė, Šepe y ė, pa ., 2009.
7
Ž . Šepe y ė, pa ., 2014.
8
Ž . Šepe y ė, pa ., 2015.
9
Ž . Šepe y ė, pa ., 2019.
10
Šepe y ė (2019: 53) ci a Simoną Šilinskai ę (2010: 6), mas mencionada ci ação a ibuída a Robe ui Ged imu (plg. Ged imas
2003: 120). P ejas imo da e e ência enganinado a o nou-se abalho de magis o Šilinskai ės Lie u iškos geog a ijos
e minijos aidos aspek os Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos Geog a ijoje apossado um ex o es anho. Nes e magis o
abalho (ž . Šilinskai ė 2010: 515, 25, 26, 33, 34) encon a-se quase in ei amen e eesc i o a igo Ged imo J. A. Pab ėžos
manualêlio de geog a ia e mos (ž . Ged imas 2003: 117132) ansc ição emo idos apenas as ano ações sob e Simoną
Daukan ą e Lau yną I inskį ( Essas mudanças não e le em de aco do Ged imą 2003 su ašy oje bibliog a ijoje). Jus iça,
magis o abalho á ias ezes Šilinskai ė (2010: 4, 6, 18) indica, que ėmėsi Ged imo abalho e o nece au o iaus eiginių
(iš Ged imas 2003: 122, 128, 131, 132) des e ci a os (plg. Šilinskai ė 2010: 11, 14, 15, Šepe y ė ci a Šilinskai ę (2010: 6), mas e es a
20).
11
ci ação a ibuída a Ged im (ž . Ged imas 2003: 119).
12
Plg. Ged imo (2003: 119) a igo pa ag a ipão: Knygoje não indicada da a de esc i a. J. Ta ydas ac edi a que o manualélico
esc i o após 1825 m., po que nele mencionado cza Rússia Nikolai I, jus amen e nesses anos comececido a go e na , e não
mais a de como 1830 m., po que desde en ão Pab ėža a sidėjęs ien bo anikai (Ta ydas 1972: 56). E iden emen e,
baseado nes a opinião, bibliog a ia ambém indica-se que Pab ėžos Geog a ija esc i a após 1825 m. (Kišūnienė 1972: 97). No
en an o Pab ėžos geog a ias manualėlio da e imą pe mi e e i ica mais um a o impo an e. Knygoje es á mencionado
papiežius G igalius XVI, o nęs papeezium 1831 m., i. i. mui o mais a de, do Rusiją começou a go e na ca as Nikolajus I:
Poniawoojęćzió i a G ygaalós XVI. Gałwa baźniicys Riimyszkoosys 63. Vadici, Pab ėža a esc e eu depois 1831 m. Isso
con i ma e análise de esc i a. G. Subačius, isnag inhando a esc i a dos eikalos de Pab ėžė, de e minou que es e li o é
um dos p imei os eikalos de Pab ėžė, esc i os com p iebalsėmis ćź, śź e sud ejin omis ozes <...>, e inclin a a ac edi a
que o li o c iado po 18311834 anos (Subačius 1996: 42). Nuccessos des e pa ág a o de Ged imo nuo ašas (seminudindo o
e dadei o au o ) o necido e já ci ado no abalho magis o (ž . Šilinskai ė 2010: 6).
4
Po žemai iško ank aščio Iźęgis Geog apyje ( oliau – PaIG) publika imo likęs
neišsp ęs as u inio au o ys ės klausimas paska ino galimo lenkiško šal inio (a ne kele o jų
13
)
paiachkas. Hand aščio publikacija, o necendo pe ašą e imagens de aksimiles (ž . Šepe y ė, pa ., 2019),
bei nauji bibliog a iniai kul ū inio Pab ėžos palikimo ap ašai (ž . Pace ičius, Raudy ė 2023)
jas paleng ino.
Pab ėžos domėjimosi geog a ija p adžią hipo e iškai galima sie i su jo moky oja imu
K e ingos escola, onde 18171821 m. ele ensinado não só a língua la ynų e ikybą, mas
possi elmen e e geog a iją (plg. Gidžiūnas 1994: 6970): žemai iškas geog a ijos ado ėlio
manusc ip o oi pasi elh os p o ação des a pedagogical a i idade ( am mesmo: 7172).
i išlikusios Pab ėžos biblio ekos knygos
14
. A ydo Pace ičiaus i Nijolės Raudy ės pa eng o
Pab ėžos biblio ekos ka alogo sky iuje „Geog a ija“ (ž . Pace ičius, Raudy ė 2023: 243–259)
Dêmesingue pa a geog a ia indicam-se a las e mapasapios (61 n .) e alguns lenkiškų knygų
15
i omis
Lau enco Echa do Dykcyona zyk Geog a iczny (17821783), E dokijaus Zabłowskij Ieog a iia
pańs wa ossyskiego (1810), Józe o Zawadzkio Geog a iia powszechna (1812) e Szac aje io Nowa
geog a iia powszechna (1824). Esses li os de i aš es, p a a mes e con eúdo alam não só sob e
a en ão cien í ica geog a ia desen ol á e kai á, mas e sob e a popula idade das publicações de
16
geog a ia, aigi, e des e a edo de conhecimen os (ku ios spa čiai kei ėsi e po poli inių ealijų)
bem como de ce os li os po eikį. A aliando cada ez epe í eis (mais ou menos eno ados)
17
daquele empo alguns li os de geog a ia polkų kalba edições (plg. Es eiche 1878: 426) e que quase
odos os popula íssimos li os de geog a ia Pab ėža inha adqui ido. Ainda só em sua biblio eca não
ha ia (nÃO SURVIVIDO?) pa icula men e pa ankau, sucus ai e a ailamen e mais impo an es
dados da geog a ia ísica, polí ica e econômica eikiancio manualêlio, que Pab ėža oi apelidadoęs
lenkiška knygele.
18
Ta li ogelė isso Szac aje io p epa ada Geog a iia k ó ko zeb ana podług os a nich ak a ów
ułożona, na nowo p zej zana i pop awiona (www Gkz). Todos ligei amen e a ualizados e (ou só)
e ojados Gkz lançamen os mos am sua popula idade. Pode-se pensa que não obs an e mui as
19
epe ições de edições do li o, biblio ilo Pab ėža p o a elmen e ainda nãoėa a comp á-lo, ad
ecebęs skolon
13
Plg. já mencionė ą Ged imo (2003: 120) spėjimą, que isso, co melho , não ês um cujo eikalo imas ou
segimas.
14
Pace ičiaus (2023: 33) alega, na biblio eca pessoal Pab ėža u ėjęs mais li os do que cap ado no ca álogo:
207 denominações, 233 unidades.
15
Pab ėžos u ė us a las ambém sob e e . Ged imas 2003: 118.
16
Po exemplo, F anciszek Sia czyńskio p epa ado Dykcyona zyk Geog a iczny p a a mėje indica-se que a
lenkiškoja e são (com apildymais sob e obje os geog á icos da Polônia) é baseada Echa d do dicioná io 13o
edição da adução em língua ancūzas 8o edição (ž . Echa d 1782: III).
17
Plg. Zawadzkio p a a mes p imei o e segundo li o Geog a iia powszechna edições (ž . Zawadzki 1812:
IVV, III).
18
Plg. Pab ėžos no a sob e o iginalą: lękyszkoo kningeliee padie s m. ó znoczi y a mieszkańców, o męszczyzn. :
‘lenkiškoj knygelėj padė as m. em eikš i a mieszkańców [gy en ojų], ou męszczyzn [ y ų]? (PaIG 49).
19
Ka olis Es eiche is indica 7 edições des e li o (cinco com o mesmo nome 1; 21825 m., 31827 m., pe žiū ė ą i
pa aisy ą 41828 m. e 51832 m. e mais dois quan o mais a de 71845 m. e 81849 m. eno ados, con endo p e aš 1878
sob o nome Wydanie nowe (ž . Es eiche : 426). 1827 m. e 1832 m. au o izações a é que encon a não conseguiu.
5
decidiu-a pe (si)esc i ia zemai ialmen e. Mesmo e ago a usando Gkz, ê-se que li ogelê de ia se
a o i o ano a empo lei o áos nele são esumidas as mais impo an es conhecimen os de
geog a ia polí ica e ísica sob e odos os cinco con inen es (Es ados da Pa e Eu opeia, en e
eles e caindo em gniauž us do impé io usso, são desc i os mais em de alhe).
20
21
An es de e is a a co espondência de adução zemai iço lenkiškam o iginalu é p eciso
discu i , que de alguns XIX a. II década de saídas Gkz au o izações (nas ex o nelas quase
iden iškas) conside á ino mais c edė ino PaIG on e. É impo an e menciona que Pab ėžos
e imas nãoie inas com 4-uoju Geog a ia począ kowa dla poży ku uczącey się młodzi podług
os a nich ak a ów ułożona i powiększona. W... S... (www Gp) a a és 1818 m. licenciamen o.
22
Sug e inus
23
Geog a ia począ kowa (1817; 1818b) e Geog a iia k ó ko zeb ana (1825; 1826; 1828) ex os e , que Gkz
24
p epa a Gp 1818b ex o pag indu. Ou ip enomeadas e li os p epa êjam no nome comple o (e não
inicialais W... S...) indican es Geog a iia k ó ko zeb ana <...> nanowo p zey zana i pop awiona p zez
Walen ego Szac aie a al e ações nos ex os ma cam apenas impo an es mudanças dos aldo os
(pa y, panuie e az Alexande I (Gp 1818b: 16; Gkz 1825: 16) mudis a em panuie e az Mikołay I (Gkz 1818;
1828: 16)). Nicolajus I mençãoamen o andame e Pab ėžas ex o (plg.: poniawo nójau Mykałojós I
(PaIG 26)), mas desse ca ác e al e açõesame žemai iškame e ime se ia galėję apa ece e
p óp io Pab ėžas inicia i a. Susiau i a Pab ėžos usado polkiško on e paješkos campo só jun o
25
Gkz pe missões pe mi e co ek ū os e o, que não oi Gp (1817; 1818b). Todas geog a iia b e ko
zeb ana au o izações o necem 26-ių Rusijos gube nijų nuo odą (no s lis ijamas 36-ios), que na
žemai iškame e ime epe eja e
Pab ėža,
26
plg. :
20
Zawadzkis e 1811 1812 m. skubo ai expos as Geog a iia powszechna p a a mėse ende ea u indicando p i a amen e
besimocando jo em, des e guia po eikį g indzia ex o cla idade e b e idade, nežiū in do li o neišbaig umo nele
neap ašy a Rusijos p iklausomybėn pa ekusi Eu opos dalis (plg. Zawadzki 1812: IIIV (ka ojama P zedmowa do
edycyi pie wszey), III).
21
Plg. Sko upsko (2019: 12) o necida desc e e a a aliação: Vado ėlis é ela i amen e de pequena ex ensão, mas
ab ê e oda a e a como plane a. […]... [P]p esen ados a os e conhecimen os em mui os casos são mui o
laconicos e supe u iniosos. <...> Knygoja cla amen e no á el o e ei o de a o de na u eza geog á ica da
dis ância ap esen adas in o mação de alhada, comple ude e olume de con eúdo. An ai à desc ição eu opeia
des ina-se a maio íssima pa e do li o, e aos ou os con inen es e aos países neles si uados apenas 50 psl..
22
Es eiche indica qua is edições Gp em Vilniuje 1; 21811, 31817, 41818 com a no a de que a pa i do 3o ex o é
o necida e são a ualizada (Es eiche 1878: 426). Embo a Gp oi popula esa i, li osgelės meninėjimai elaciona
apenas com a de que me o pedagogikos is o ija: Polônia cul u ais his o iado es abalhos indica-se, que XIX
século II decenme ie Li uânia go e nijas misionie ių escolas de geog a ias moky a(si) de Szac aje io Geog a ia począ kowa (plg.
Wieczo ek 2011: 70).
23
Na 3a Gp (1817) edição há conside á eis zailikus de co ek ū os e os, nebeup e o nem na 4a Gp edição, nem
um pouco a ualizado e já ou a denominação endo Gkz.
24
O 1o e 2o Gp edições (ž .. Gp 1811) a mes ini, como o necedo es elότερη e são do ex o e ac i os dados, que
di e e e do o necida Pab ėžos manusc i o.
25
Sob e a in luência des a in o mação à da a imen o do manusc i o consul. 12 isnašą.
26
Sko upskas (2019: 20), no ando no manusc i o de Pab ėžos uma ik ą зафиксированную, que a Rússia sussedan i de 26
gube nijų, o explicou assim: ma y , au o iaus suklys a, nes uzskai y a 36.
6
Rossya dzieli się: Nap zód na 36 Gube niy u ządzonych podług us aw pańs wa (Gp
418b: 16 27
);
Rossya dzieli się: Nap zód na 26 gube niy u ządzonych podług us aw pańs wa (Gkz 1825;
1826;1828: 16);
Rosyje dalyjes Py miausee i 26 góbe nyjes só iedi as pagał is a imu ponis ys (PaIG 27). Es e
co ek ū os e o pe mi e Pab ėžos adução o iginal a conside a kažku ią de mais a de
( emian is mencionė u ca o Nikolajaus I į a dijimu, espe ė ina que não 1825 m., e mais a de
1826 ou 1828 m.) Geog a iia k ó ko zeb ana e sijų. Pode se que Pab ėža aduza de Gkz 1832,
mas a é ago a da edição des e li o nem quaisque dados sob e ele nem mencionada
Es eiche io bibliog a ijas są ado no aba (plg. Es eiche 1878: 426) não conseguiu encon a .
Se Pab ėža aduzi de Gkz 1832, en ão en ão es e Gkz de e ia o nece o mesmo ex o como e
Gkz 1826 ou Gkz 1828, só já mencionin G igalių XVI-ąjį, popiežia usį 18311846 m. Kol kas Pab ėža's
e imą sie i com 1832 m. Gkz é possí el apenas hipo e icamen e, embo a isso seja mais
de ido com os já mencionados Subačiaus (1996: 42) e Ged imo (2003: 119) a gumen os de da a de c iação.
2. Con o midade do con eúdo e es u u a do lenkiško o iginal e do žemai iško adução
Szac aje io p epa o guiêlio Geog a iia k ó ko zeb ana e Pab ėžos žemai iškai su ašy o
li o da adução con eúdo e es u u a co espondência ilus ada 1 abelinha des e
ale inamom lenkiško e žemai iško eks ų a ka pomis. Knygą (e ambém e žemai iškai
su ašy ą manusc ip inį sua a ian ą) consis e de seis pa es: įžanga e penki sky iai, plg. :
28
WSTP; ROZDZIAŁ I. EUROPA; ROZDZIAŁ II. AZYA; ROZDZIAŁ III. AFRICA;
ROZDZIAŁ IV. AMERICA; ROZDZIAŁ V. AUSTRALIIA CZYLI OCEANIIA (Gkz 1828:
3, 10, 60, 72, 87) →
Iźęgis; Desce is 1. Eu opa; A skii is II. Azya; A skii is III. Á ica; A skii is IV. Amé ica; A skii is V.
Aus ije ou Oceanije (PaIG 1, 13, 113, 133, 162). Len elas skil yse pag echiu o necidas de ambos
abalhos li os e manusc i os capí ulos ci ações: algumas p adinhas e um acendiamsi ski sniai.
Tal g e inação e le e a es u u a de ex os (sky elių e pa ag aões layou ) e comunhum a
con eúdo, co espondência de dados ac uais e adução li e odiškumu. Gkz ci a-se de aco do 1828
m. pe missão ( a iando pa eik im indica-se e
29
27
K oku oje 1818 m. expleis a Gp (ji do ilniškio 1818 m. Gp pe mi imen o di e e ki okia paginacija e algumas
co eções) es a linhau ambém o nece com 36 gube nijų nuo oda, plg. : Rossya dzieli się: nap zód na 36
Gube niy u ządzonych podług us aw pańs wa (Gp 1818a: 13).
28
Szac aje io li os sanda ą indi e amen e analisuodami Pab ėžos manusc ício ex o é ap a ę Ta ydas (1972:
55–56); Ged imas (2003: 119); Sko upskas (2019: 1335).
29
De ido à escassez de espaço nes e a igo quase neap a iama p óp ia adução língua no i ada apenas mos a
obje i os (ou com šiokias ais apildymas) Pab ėžos sekimą o iginalalu. Pab ėžos ealizado Gkz adução
peculia idade (compa ando com ou os suas aduções) se á discu ido em ou a publicação.
7
1826 m. edição con ida na e são da insc ição). Ci ando epe ojamo lenkiškoje li o ap esen ado no
li o modelo de insc ição, pe mi indo e Gkz pas i u š i u insc i as pala as de ma cação
pab aukimu Pab ėžos manusc i o. Pa a con eniência do lei o ansesc i ando ci ais semjuodžiu
š i u yškinami apildymai, po exemplo, leksinių duble ų ou pa a eks inių elemen sų (lenkiškų
a i ikmenų) con enčios e imo azês ou pala as, cujo lenkišką a i ikmenį Pab ėža pe si ašo e ime
(plg. : Wulkany czyli gó y ogień wybuchające (Gkz 1928: 10) e Ógnakalney (Wulkany или kałnaa ógni
yszdómą yijy:) (PaIG 15)) ou pala as, aos quais pa enka não pažodinį, mas žemai iškajai ( ilie uškajai)
co espondem à adição habi ual do ala (plg. : Wyspy <...> Zielonych Świą ek (Gkz 1828: 90) e Sałas <...>
Sekmynynys (PaIG 166)). Gkz e PaIG ex o a ka pos je inação indica Pab ėžos es o ço mais
consis en emen e es u u a ex o a do ap esen ada o iginais. Ve ime quase não há
su u ninamen os (pa yčajne, lenkiškus Gkz sho inius MS., z MS. ou m. Pab ėža zap ašo plnais pala as
Mies as s aliićźynis, só mies ó s aliićźynió o mies s (ž . PaIG 146, 112113)), só lenkiška san umpa . d. é
o necida cu iniu . ., co espondendo aos žemaičių yn olaus (plg. : Nieodzowną pomocą do nauki
Geog a ii są ka y geog a iczne czyli mappy <...> ka y szczególne wys awiaią iednę główną część ziemi
np. Azyą, lub Eu opę i . d. (Gkz 1828: 8) e Nea sky amó paszałpó p i moksła Geog apyjys i a łaksz aa
geog apiczny a ba mappas <...> łaksz aa ipa ingyijy yszs a a wyina bink o yny dali źemys: kaap ay
Azyjy a Eu opa, y . . (PaIG 1112). Pab ėža e a inclinado a pala as ano a e núme osis (manus aço
inicial oi esc i o ambas as a ian es, plg., po exemplo, 1 abela sky elei Iźęgis ci ojama 6 pa ag aipą).
Tabela 1. Szac aje io Geog a iia k ó ko zeb ana e imas Pab ėžos manusc i o Iźęgis Geog apyje:
lenkiško e žemai iško ex o a ka pų a i ik ys
Gkz 1828
(1826)
GEOGRAFIIA
KRÓTKO ZEBRANA
PODŁUG OSTATNICH TRAKTATÓW
UŁOŻONA.
NANWO PRZEYRZANA I POPRAWIONA
PRZEZ
WALENTEGO SZACFAIERA.
WILNO. JÓZEF ZAWADZKI WŁASNYM
NAKŁADEM.
PaIG 1828.
WSTP.
1. GEOGRAFIIA ies opisanie ziemi na k ó ey 1.
mieszkamy: ze względu opisuiących się w niey
względu) dzieli się na ma ema yczną, izyczną i
ą Ma ema2. Geog a ia ma emá ica conside a a
źemy kaypo plane ę i opisuie iey pos ać, wielkość,
Iźęgis
Geog apyje (: emiu asz s) i a ap aszims
zeczy, źemys, ą kó y giwenam: ysz węgy (:
poli yczną. apsy aszą iuju anoiy dayk u, dalyjes
pos ać), dydóma, ycznynys Fizycznynys, y Paly ycznosys.
e a embo a 2. Geog apije ma ema ycznyny dabo
ob o y i . d. plene a, y ap aszynie jos li i, (:
biegius, (: ob o y) y yn olaus.
8
3. Fisical opis{u}ie supe ície da e a i 3. Fizycznyny
się na niey. a sy ądźius ą ela. 4. Poli yczna zawie a
ipa ingiausió ćźe will cieló musó p zez ludzi
go e no. Ta pa e Geog a iai pa icula men eyszym
celem naszey uwagi. byszki p i gału, i a apwali łosnaa
p zy pawy śźie źemys sósyded ysz źemys y undyns,
Ponieważ zaś źemy wadynas kółkó źemundynyny.
p ze o 6. Ciełos e ibys kółkas źemundynynys ziemię
dewinis mylyjonus dó śźim ó 6. Całey obsze ności kuli
wyina uks ą y, dewinis szim us Geog a owie 9,281,910
ke wy aynyniu. Lydźmó 9,281,910. naywięcey zabie a
óżjém wądóu, ą źemys ep igół 3,096,000 m. k. oies
ke wy aynyniu, ay i a: byszki p. 34
<...> Wschód, a z lewey
ap asza pawy śźy źemys y kunus ciała znayduiące
ozmai e podziały ziemi Ta dalys Geog apyjys
4. Paly ycznoji óżwe way es pa e źemys pa źmonis
ysz as as, ap aszidama szalis, sódie i ju ieda.
us anowione, opisuiąc k aie i skład ich ówogas.
u se á 5. S owiła (: Figu a) źemys, sópłoksz in os
kółka. O jogee 5. Figu a ziemi, spłaszczoney nieco
odieł biegunach, ies ok ągła naksz ał kuli.
supe ície da e a compos a se z e a i água,
nazywamy kulą ziemnowodną. em aszi ojee okóu
ziemnowodney liczą asz óunes deszim is
mil kwad a owych. Z ych deszim i milu
woda, bo na ląd wypada ylko Ysz u wysódaugieusee
ochę więcey niż część zecia. yk aa 3,096,000. milu
mui osesny neg e ioji pa ys.
p. 12
<…>
31. Nieodzowną pomocą do nauki Geog a ii są 31.
czyli mappy, wy ażaiące nam óżne Geog apyjys i a
swe bio ą od większey lub ysz oźyję ys nam way es część
wys awiają. I ak ka a nóu dydesniosys ou maźesniosys
ziemi: ka y yszs a a. Y eep łaksz aa ózdamynyijy
np. póskólkió źemys: // źemys: łaksz aa ipa ingyijy
całe wyina bink o yny dali źemys: kaap ay Azyjy a
y . . Łaksz aa ógółnyijy apym ciełas ponis es k .
Iszpanyjy, a ky a. Łaksz aa Topog a icznyney o Są
cho og a icznyney i a pawiedó pawie as a miejsca. I a
Łaksz aa łaywynee (: źegla skie.) kó iusy żegla za
paznoczi as) i a ju as, sałas, óułas, pocz owe, na k ó ych
y ojaus (: żegla ża) pocz owe w iednym lub kilku k aiach.
ou ka ach czyli mappach uważać po zeba cz e y główne
s ony, czyli okolice świa a: Południe (me idies lub
Północ (sep en io No d) w gó ze, łaks lub lub lub lubz a
Es ) powey p a, Zach (occidens szalis, ou okolómus (:
akowe okolice nie (Południe me idies o Sud) apacziojy.
uwagę (: Połnoc, Sep en io o No d) auksz aa, wy szóu. na
Ri aa. (: Wschod. O iens. ou Es .) ysz znayduiącą; s ona, ku
Occidens. ou magnesowey ies zw ócony, będzie Północą:
p zeciwna ey s ona Południem, z p awey ęki paznoczi y
a sy ądączios: szalys, i kó yi gałs ada as magnesynys i a
deszynios ąkas Ri aa, e po kay ios Waka a.
Zachód. ą ada as
Nea sky amó paszałpó p i moksła ka y geog a iczne
łaksz aa geog a iczny lub mappas, części ziemi: nazwiska
źemys: wa dus sawa ym mniezeyys części ziemi, k ó ą
dalyis źemys, kó yi uniwe salne zawie ają dwa półkola
óżwe dó szczególne wys awiaią iednę główną część ziemi
yszs a a Azyą, lub Eu opę i . d. Ka y gene alne obeymuią
Eu opa, pańs wa np. Hiszpaniią lub inne. Topog a iczne lub
cho og a iczne są wyob ażeniem powia u, lub mias a.
akże Ka y żegla skie, na k ó ych oznaczone są
mo za, wyspy, skały, mielizny, i inne do wiadomości eepogi
po zebne zeczy. Ka y pod óżne czyli óżźęklin as (: a
wy knię e są d ogi i s acye seklymas, y ky y p i źynios
Na akowych eekalingy dayk aa. Łaksz aa pakeleywingyijy
pacz awynee, kó iusy pa odi y i a kelee, y s acyjys
pacz ynys wyinojy a kelosy źemiesy. okees Sud) na dole,
lub dabomso y eek ke ó es bink o ynes Wódsch (o iens
okolice) swie a. Py lubi us Oues ) po lewey ęce. Jeżeliby
Sziau y były oznaczone na ka ach, w enczas zw óćmy
igłę magnesową, czyli Roze ę wia ów, na nich się Ri aa //
k ó ey koniec igły deśźynies szalyis. Waka aa. (Zachod.
Oues ) po kay ios ąkas. Jeegó okyi en o noómaa nebu
ą łaksz aas, óuka ó a k eepkem dabojyma p. 89
pas a i s, bus śźiau y, p iszinga ay szalys Pyi osmis. Po
magnesynys, ou ą Roze as wieju ą jeys
9
p. 1113
ROZDZIAŁ I.
EUROPA.
§. 1. Położenie, g anice i wielkość. Leży między
35–75° sze okości północney, a 6–88° długości
wschodniey. Na zachód g aniczy z mo zem
a lan yckiem: na południe z a lan yckiém, ciasniną
s zódziemném i cza ném mo zami; na wschód z
a chipelagiem, ciasniną da danelską, z mo zem
Ma mo a, ciasniną ca og odzką, mo zem cza nem,
Teodozyi, mo zem azowskiem, zeką Donem, gó ami
u alskiemi i we cho u skiemi: na północ z mo zem
lodowa ém północnym. Włochami: Apenińskie we
Powie zchnia iey wynosi 155,000 m. k.
§. 2. Gó y Pi eneyskie między Hiszpanią i
F ancyą: Alpy między F ancyą, Niemcami i
Włoszech: Ka packie albo Ta y między Polską ( . i.
Gallicyą Aus yacką, Węg ami i ziemią Siedmiog odzką:
Wołchońskie czyli Wałdayskie, U alskie i . d.
Naywyższa w Eu opie gó a es Mon blanc 14,793 s opy
wysoka. P zylądki: No dkap w no wegskiey Laponii,
Ma apan w Mo ei, S . Vincen w Po ugalii, Finis e e
w Hiszpanii. Wulkany czyli gó y ogień wybuchające,
E na albo Gibel w Sycylii, Wezuwiiusz w k ól.
neapoli ańskiem, Hekla w Iślandyi.
p. 10
<…>
A ski is 1.
Eu opa
§. 1.
Pagóldims, obeźee y dydóms. Eu//Eu opa gół en e 35°
75°. e ibys śźiau ynys, e 6°88° ylgibys ii ynys. I
waka us óbeźyjes só ju ó a landskyny. I pyi us só
a landskyny a pźemyny ju omis: I i us só sałma y,
pa gniuzó da danelskyny, só ju ó Ma mo a pa gniużó
Ca og odzkyny, ju ó jóudóujy, pa gniużó Teodozyjys,
ju ó azowskyny, ópy Donó, kałnaas u alskynees y
wie cho u skynees. I śźiau y só ju ó ledyny
pósiaunak yny. Pawy szie sua óżjém 155,000.
milu ke wy aynyniu.
§. 2.
Kałnaa.
Kałnaa Pi eneyskyney en e Iszpanyjys y P ącyjos.
Alpes en e P ącyja, Wokićźiu, y Wałaku. Ape-//
Apeninskyney Wałakusy: Ka packynee y Ta as en e
szalyis Lęku ( ay i a Gallicyjys Aus yackynys), Węg u,
y źemys Siedmiog odzkynys. Wołchońskynee ou
Wałdayskyney, U alskyney, y . .
Wysóaukszćźiausis Eu opoo kałns i a Mon blanc 14,793.
kó pes auksz s. P iźemee: No dcap No wegskyniee
Laponyjoo: Ma apan Mo eoo. San . Vincen
Po ugalyjoo, Finis e e Iszpanyjoo. Ógnakalney (:
Wulkany ou kałnaa ógni yszdómą yijy:) E na ou Gibel
Sycylyjoo. Wezuwyjusz ka alis oo neapoli anskyniee.
Hekla
Iszlandyjoo.
p. 1315
<...>
Tu cya azya ycka con ém nas ępne k aie: Tó kyje Azyanyny óżwe a eynąćźius
senesnioji Mała Azya), w k ó ey Kiu achia ezydencya Baszy, Maź Azyje) kó io
Sku a i, Ismi na, y . Sała Cyp ós Wyspa z. MS. (Famagus a). só cidadeó s aliićźynió
Sy yje) kó ioy Haleb ou czyli Aleppo ezydencya Baszy, Damaszek. Tu pe en Aleppo
E yopynis <...>, dydjuu is Azyjenynis ou juu a pyi yny só aa akó Panama y juu ó
ano ações, su gidas de ido ao ex o en endimen o (ž . 6 exemplo) ou conside a, qual
kąpus: 1) Anadoli czyli Na oliią (Lewan dawnieysza Anadoli или Na olijy (Lewan s,
Kiu achia bóweyne Basza, Eski Eskiuda uda albo Sku a i, Ismi czyli Smy na i .
Maassa (Famagus a). 2) So yią, So ys an (Sy ya), w k ó ey Haleb 2) So yjy, So ys an (:
bóweyne Basza, Damaszeks. Ćźe p iigół dydjuujuu is a lan ynis, dydjuu is waaka ynis
Kali o nijys (PaIG 146148). Taisymai e ime é d ejopi. Algumas Pab ėža esc e e
dos memb os do duble o do léxino g a ado se ia mais ap op iames (78 exemplos), plg. :
16
32
(6) K óles wo Po ugalskie. G aniczy na północ i wschód z Hiszpaniią, na południe i zachód z
mo zem a lan yckim, i ma ozległości 1656 mil kwad , a ludności 3,683,000 m. Rzeki znacznieysze:
Minho, Due o, Tog, Gwadiana (Gkz 26). → Ka aliis e Po ógalskyny. Róbeźyjes i śźiau y y
saulie eki so Hiszpanyjy, i pyi us y waka us só ju ó a lan yckyny: y ó abładoos 1656
miiles ke wy aynynes: o swie ingóma 3,683,000 giwen oju (a wi yszku: nes lękyszkoo
kningeliee padie s m. znoczi y a mieszkańców, a męszczyzn.) Ópisni wayskes: Minho, Due o,
Tag, Gana
(PaIG 49).
(7) V. Xięs wo Łukieskie ma 23 mile kwad . 120000 habi an es, pe ence do Xiężney Ma yi
Ludwiki owdowiałey k ólowey He u yi, MS. Lucca nad zeką Se chio (Gkz 33). V.
Kónygayksz iis e Łukieskyny: ó miilu ke wy aynyniu 23. y 120,000. giween oju, p iigół
p ii Kónygayksz ienys Ma yjos Ludwikas apsynaszliejósys (: o ge iaus apnaaszlin os)
eialienys He u ijos, Mies s s aliićźyynis Lucca ą ópy Se chio (PaIG 62). → (8) ou as
cidades são Kozienice, Solec nad Wisłą z zamkiem s a oży nym (Gkz 24). → ky y mies aa i a
Koźienice, Solec, ą Wisłó só Rak ó (: a ge iaus pyly) sendyinyny (PaIG
44–45).
Ki o ipo au o iniai in a pai o necem encyclopedical (in o macinio) na u eza ano ações, e ao
mesmo empo mos am, o que Pab ėža naquela época aclinosi complemen amen e e
zapsi ašinėjo pa aš ėse, que mais a de nãoil ų dú idas a ele mesmo, ou al ez e u u os
lei o ojos (o ou in ejos, se žemai iškasis nuo ašas i esse sido p epa ado pa a aulas de
geog a ia). Ve ime é qua o, le as (a), (: c:), (d), (e) ma cadas in a pai, pa aš ėse aiškinan ys
33
concei os am as, peso s e lingų, diecezija, šakalas (ž . PaIG 89, 101, 103, 123) es as no as de ipo
in o macinio não êm lenkiško ex o. Elas mos am Pab ėžos cuidadosš omo e compa us
negausos ele neaiškių coisas quan idade (plg. 2 abelê ap esen ado Pab ėžos suplemen
34
a ka ymųpas).
32
Pab ėža p o a elmen e isso ambém pe cebeu como wschodni Ocean czyli spokoyny (plg. Gkz 1828: 7, 19), que no início
do manusc ício oi in oduzido ainda e g andeiu sola ekiniu ou i iniu ou ami didjū iu, plg.: sauliji dydie ekyni (a )
i yni) Dydju i ou omóuji; ón ju ió i ynió (PaIG 9, 34).
33
Šių pas abų eiliškumas PaIG nenuoseklus pas abs, pažymė os b aide, Pab ėžos manusc ip e não.
34
Nêmesį ao a o de que Pab ėža o nece sepa adamen e a no aą sob e chacalos é a k eipęs e Sko upskas (2019: 29).
17
Tabela 2. Pab ėžos apildymai žemai iškame Geog a iia k ó ko zeb ana e ime (kele o Gkz e PaIG
ex o a ka pų sug e inimas)
Gkz 1828
PaIG p.
Tu należy akże 1) <...>
3) Do ychczas wielk. Xięs wa hask, 3)
Amo bach, Mil enbe g i gayksz iis ys
Do ąd uldayskie am y: Amo bach,
B iückenau, Hammelbu g, Weihe s, 5) Część 4)
depa amen u Mon - onne e i B ückenau,
Renu, MS. Zweyb ücken. bówósiojy
y źemojy Rena, mies s s aliićźynis
Ćźe p iigół eypogi 1) <...>
Ligsziułayku dydios kónyam y: Alzenau,
haskynys am aa: Alzenau, Henbach. 4)
Mil enbe g, y Henbach.
Lig oł uldayskynee am aa: (a): byłego .
Hammelbu g, Weihe s. 5) Dalys mais baixo
ancuzyny depa amen a Mon p. 47 onne e,
Zweyb ücken.
(a) Am s (: Am ), i a kąps źemys,
łosna musó Pawie a, ó is
Pa akwyju. śźeśźyms
8889 p. 101
Tu należy wyspa Anglesea, na k ó ey Ćźe
kopalnia miedzi, p zynosząca do ę p zydinga
3000000 lib as. sz e lingów.
c:) p. 53
p iigół sała Anglesea, ą kó y boga a
kaasiba waa y a neszą i pa me a
swa u 300,000 sz e lingu (:
kele a (: c:) Swa s Sz e lingu liigynas
óblems sydab ynems.
p. 103
Podział. I. K óles wo Duńskie, Dalmibe. I.
Xs wa, dzieli się na dyecezye, mós
iako o: <...>. (d) kayp ay: <...>.
p. 55
Ka aliis e Danyjyny, yszjéwyiąwszy
kónygaysz iis es, dalyjes i Diecezyjes,
(: d:) Dijecezyje cze óu pa i
znooczyi, kóu P awincyje.
§. 4. A abiia. <...>
Płody ego k ain są: naylepsze konie, Waysee
wielbłądy, bawoły, owce, lwy, a klee.
szakale i . d., yz, manna, cukie , Bawoołaa,
IV. Em á abe. <...>
oo kąpa i a: wysóge iausy dzikie osły,
medynyijy asyłaa, We bludaa, yg ysy,
Awis, Lawaa, Tyg ysaa, Szakaale, (e), y . .
Riiźee, Manna, Cók ós, Wins, wino, bawełna,
18
kawa, mi ha, aloes, kadzidło, bowelny, kawa,
i óżne kamienie. d óska, gelźys, szwęns, y
p. 6566
mi a, Alisós (: aloes) kodiła, sól, żelazo, ołów
way y akmenis.
(e) Szakaalis i a keys ys wyłka, wadynams
ło iinyszkay pagał Linneusza Canis au eus,
płauka geł onaa audona, pa dyina
kawojes gy iosy ou en e kałnu, mas
nak ymis s osznas yszkadas da a.
p. 121,
Teks ymas g e e elou e dois in a pus de pequena ex ensão, elacionados com as disposições
de Pab ėžas žemai iškumo e pilie iškumo. As línguas eu opeias Gkz são desc i as des acando 11
p incipais línguas g upos. Den o 9-a g upo línguas caiba la ians e Li u ians idiomas, plg. §. 10.
Języków głównych liczą iedenascie: <...> 9) Ło ewski i Li ewski <...> (Gkz 1828: 12). Pab ėža
sukeičia la ios e li uanos línguas luga es, e an es delas ainda adicionalmen e g a a, que en e
es es Lyiżówiu es á ainda e emay ynis ‘zemaičių kalba, plg.: §. 10. Lyiżówee. Lyiżówiu bink o yniu
okóu wyinóulyka. <...> 9.) emay ynis, Lyi ówynis, y Ła wyszkasis. <...> (PaIG 1920) (comple as
ci ações o necidas c . abela 3). da Rússia, e ime chamadas Cieso yje Rosyiskyny, o denas
lis a Pab ėža apildo de dois popula iais ka alys ės Lenkų ga bės ženklais, que Gkz e PaIG
e e em-se olimesne capí ulo do li o K óles wo Polskie → Ka alis e Lękyszkoji is o é Bal ojo
E elio e s . S anislo o o dinai, bu ê e Abiejų Tau ų Respublikos apdo anojimais (plg. 3 abulelėje
dada a ci ação de
Gkz 1828: 16, 24 e PaIG 27, 44).
Tabela 3. In a pai Geog a iia k ó ko zeb ana e ime, mos ando as disposições de zemai iedade e
cidade iedade de Pab ėžos
122123 Gkz
1828 (1826) PaIG
§. 10. Języków głównych liczą Lyiżówiu
Szkockoi ycki wyinóulyka. (cel ogaulski), 3)
Szkockoi ycky5) g ecki, 6) łaciński, z
Cymnb yiskynis. i aliki, hiszpański, ancuzki
Ło inysz7) A nau ycki czyli Albański, 8)
wałakyszkasis, hiszNiemczech z dyalek ami
ky y. – 7.) A nauskim, szwedzkim,
8.) Ge mananskynis 9) Ło ewski i Li ewski, 10)
angelskynió, dunsze nieyszy ze wszys kich:
§. 10.
Lyiżówee.
bink o yniu okóu iedenascie: 1) biskayski, 2)
Cymb yyski, 4) iński, 1.) Biskayskynis. – 2.)
k ó ego poszły: nis (cel ogaulskynis). – 3.)
i inne: 4.) Finskinis. – 5.) G ekynis. – 6.)
Ge mański w kasis, ysz kó io paejy:
angielskim, duń panskynis, p ącuzynis, y
hollende skim i . d. ckynis ou Albanskynis. –
Słowiański nayob-Wokicziusy só keys ymis
głównieysze skynió, źwiedynió,
19
holende skynió, y . . . dyalek y iego są:
Lyi ówynis, y Ła wyszkai . d. 11)
Słowianskynis, wysóe ćźiausis óż i . d. a
bink o ingesniosys seu keys is i a: p. 12
Rossyyski, Polski, Czeski 9.) emay ynis,
Tu ecko- a a ski w Tu cyi, K ymie sis. – 10.
p ócz ych Żydowski i Cygański. wysus:
Rosyiskasis, Lękyszkasis, Czeskasis, y . . 11.)
Tó kyszkaa- a a ynis Tó cyjoo, K ymy y . .
apa u idyszkasis, y Cygonyszkasis.
pasydalyjis i is a maynas.
p. 1920
Cesa s wo ossyyshie. <...>
He b pańs wa. O zeł cza ny imie
dwiema ko onami w polu dwygalwis só
ękłaa. (: O de y). Szwę a nd iejaus,
Włodzimie za, św. Alexand a newskiego,
św. Anny i św. Je zego.
p. 1416
Cieso yje Rosyiskyny. <…>
ponis ys. E elis jóudasis dwóygłowy ze
dwym ka unym łauky auksa. zlo em.
O de y. Św. And zeia, św. Ka a zyny, św.
Szw. Ko inys, Szw. Władimi a, Szw.
Alexęd as newskyny, Szw. Onos, y Szwę a
Jó gy, Szw. S anisłowa, E ely bał ojy, y .
.
p. 2327
§. 2. K óles wo Polskie.
<...>
He bes wa K ól O zeł biały w
cze wonem, na pie siach o ła cza nego
dwóygłowego. c uu yny e eely jóudoojy
S anisława na ękłaa. E eely bał ojy,
woyskowy S ąnsłowa i kee ó es a maynas
dzielący się na eepogi K iiźiós ka ionynis óż
ka ionynius dawyniejems, p. 2224 p. 4044
Ka alis e Lękyszkoji.
<...>
polu iimie ka alis ys (: He b.)
E eelis bał asis uumiee audoonoo ą
dwygaalwy. O de y. O ła białego, sw.
Szwę a 4 klassy podzielony, udzież k zyż
padali s, za zasługi woienne dawany,
zasługas (: a zy klasy. Nóupełnus)
IŠVADOS
Sob e i en e sem olha de i ulação 166 páginas Pab ėžos manusc i o, p esidian is pala as
Iźęgis Geog apyje, o necem žemai išką a. I Vilniuje Zawadzkio imp us u ėje mais uma ez edi o
Szac aje io geog a ias ado ėlio e imą XIX. Sis emá ico g e inação do ex o do manusc ício
20
zeme iço com di e en es Szac aje io ado ėlio e sões Geog a ia począ kowa (1817; 1818b) e
Geog a iia k ó ko zeb ana (1825; 1826; 1828) nos ex os indica Pab ėžos adução on e de nome
bu us ėlesniąją e siją, leis ą Geog a iia k ó ko zeb ana. Mais p esumi elmen e, que Pab ėža
em seu manusc i o Iźęgis Geog apyje žemai iškai su ašė 1828 m. ou bibliog a ijas sąwaduose
minimo, mas a é que ne as o, alguns p espėjamus al e ações galėjusio e m. edição Geog a iia
k ó ko zeb ana eks ą 1832. Pab ėžos e ime esan ys algumas inconsis ências 1828 m. Gkz
publicação pe mi e numimi a , que 1832 m. publicação se ia di e en e esgis a alguns his o iniai
(pa y ať, 1831 m. papiezium o nado G igaliaus XVI-ojo in odução) ou geog á icos dados (pa y ať,
co igida ocean a lan ycki pamin ie oj ocean Spokojny, que Pab ėža clazia adina Azyjenyu iu
ou dydžiuoju sauleky i ni (a ) i yniu, claida).
PaIG sug e amen o com Geog a iia k ó ko zeb ana ex o con i ma nos an e io es pesquisado es
Subačiaus (1996: 42) e Ged imo (2003: 119, 132) opinião de que o manusc i o de Pab ėžas Iźęgis Geog ap
oi c iado a. XIX no início do 4-o década. Ve imas bas an e li e odinis, pois Pab ėžai p ecisou
susiku i uma no a e miniją, e e enciklopedinis Geog a iia k ó ko zeb ana ex o pobūdis exigia
p ecisão ansčian . Pab ėža e a a idus, a amen e e ao, aisė nãoikslumus, melho ino ex o
pa eikimen o. Sug e inação de adução com o iginalulu mos a alguns au o inio Pab ėžos ex o
in a pos. Eles ijopo de na u eza: is o são no as in o ma i as sob e algumas pala as (am s,
diecezia, peso s e lingų, xakalas) e de ou a o ma en endido nacional žemai iškojo iden i e o
( aduzindo Lis a de línguas eu opeias adicionalmen e egis ada em língua žemaičių) e de
iden idade ci il (Cieso yjes Rosyiskynys ‘Rusijos Cieso ys ės p emijjima lis a dos dois adicionais
de p êmio da época Bal ais do Reino Polonês E elio e s. S anislo o o dinais, ex-simples sinais de
hon a da Ab eu Nações República) decla ação das disposições.
Nunciada manusc ício Iźęgis Geog apyje in e ace com a adução on e ex-Geog a iia
k ó ko zeb ana o necem no os conhecimen os sob e zemai iškos e lie u iškos
pedagogikos endências XIX a. IIIIV décadas e a e ia no as possibilidades de ha pe iodo
Pab ėžos léxico, esc i a e e minijos exame.
ŠALTINIAI
Gkz 1825: [Szac aje Walen y, pa .] Geog a iia k ó ko zeb ana podług os a nich ak a ów
ułożona [Geog aphy B ie ly Collec ed and A anged Acco ding o he La es
T ea ises], nanowo p zej zana i pop awiona p zez W. Szac aie a, Wilno: Józe
Zawadzki własnym nakładem.
Gkz 1826: [Szac aje Walen y, pa .] Geog a iia k ó ko zeb ana podług os a nich ak a ów
ułożona [Geog aphy B ie ly Collec ed and A anged Acco ding o he La es
T ea ises], nanowo p zej zana i pop awiona p zez W. Szac aie a, Wilno: Józe
Zawadzki własnym nakładem. P ieiga in e ne e: h ps://polona.pl/i em-
iew/50689e75-d0b5-4592-b80 - 61d e6960aa.
21
Gkz 1828: [Szac aje Walen y, pa .] Geog a iia k ó ko zeb ana podług os a nich ak a ów
ułożona [Geog aphy B ie ly Collec ed and A anged Acco ding o he La es
T ea ises], nanowo p zej zana i pop awiona p zez W. Szac aie a, Wilno: Józe
Zawadzki własnym nakładem. P ieiga in e ne e: h ps://polona.pl/i em-
iew/0acbdd8e-11a4-4839-9ee8-39041e14228d.
Gkz 1845: [Szac aje Walen y, pa .] Walen ego Szac aje a Geog a ia k ó ko zeb ana [Walen y
Szac aje ’s Geog aphy B ie ly Collec ed], wydanie nowe, podług os a nich ak a ów
ułożone, p zej zane i pop awione, Wilno: Nakładem i d ukiem Józe a Zawadzkiego.
P ieiga in e ne e: h ps:// cin.o g.pl/dlib a/publica ion/89874/edi ion/69163.
Gp 1811: S[zac aje ] W[alen y] 21811, {Geog a ia począ kowa dla poży ku uczącey się młodzi
podług os a nich ak a ów ułożona i powiększona [In oduc o y Geog aphy o he
Bene i o Young Lea ne s, A anged and Expanded Acco ding o he La es
T ea ises], p zez W... S..., wyd. 2., Wilno 1811 Zawadzki}. P ieiga in e ne e:
h ps://polona.pl/p e iew/ eca5d42-9ba1-4bb6-a1b8-497a 3130465.
Gp 1817: S[zac aje ] W[alen y] (3)1817: Geog a ia począ kowa dla pozy ku uczącey się młodzi,
podług os a nich ak a ow ułozona [In oduc o y Geog aphy o he Bene i o Young
Lea ne s, A anged and Expanded Acco ding o he La es T ea ises], wydanie
zecie, znacznie p ze obione i pop awione, p zez W... S... w Wilnie nakładem. i
d ukiem J. Zawadzkiego. w Wilnie i Wa szawie. w Xięga niach egoż.
Gp 1818a: S[zac aje ] W[alen y] 31818: Geog a ia począ kowa dla póży ku uczącéy się młodzi,
podług os a nich ak a ów ułożona [In oduc o y Geog aphy o he Bene i o Young
Lea ne s, A anged and Expanded Acco ding o he La es T ea ises], wydanie
zecie, znacznie p ze obione i pop awione p zez W... S... w K akowie, w d uka ni
akademickiéy 1818.
Gp 1818b: S[zac aje ] W[alen y] 41818: Geog a ia począ kowa dla poży ku uczącey się młodzi,
podług os a nich ak a ów ułożona [In oduc o y Geog aphy o he Bene i o Young
Lea ne s, A anged and Expanded Acco ding o he La es T ea ises], wydanie
czwa e nanowo p zey zane i pop awione p zez W... S..., w Wilnie nakładem i
d ukiem Józ. Zawadzkiego, w Wilnie i Wa szawie. w Xięga niach egoż 1818. P ieiga
in e ne e: h ps://polona.pl/i em- iew/3c74 d18- dc3-4be7-a679-12c5783ea184.
PaIG: [Pab ėža Ju gis, XVIII a. II ke i is] 2019: Iźęgis Geog apyje [In oduc ion o
Geog aphy] (: Źemiu asz s) <...>] [In oduc ion o Geog aphy], 166 p., ank aš is
saugomas V uble skių biblio ekoje, F9-3361, aksimilę ž . Ju gio Amb aziejaus
Pab ėžos geog a ija, pa . R. Šepe y ė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as (pe ašą ž .
p. 65–230).
LITERATŪRA
Echa d Lau ence, pa ., 1782: Dykcyona zyk Geog a iczny Czyli Opisanie K oles w, P owincyi,
Mias , Biskups w, Xięs w, H abs w, Ma g abs w, Po ow, Fo ec y innych mieysc
22
znacznieyszych w cz e ech częściach świa a <...> [Geog aphical Dic iona y, o
Desc ip ion o Kingdoms, P o inces, Ci ies, Bishop ics, P incipali ies, Coun ies,
Ma g a ia es, Po s, Fo esses, and o he places o impo ance in he ou pa s o
he wo ld] 1, Wa szawa: D uka nia Pio a Du ou a.
Es eiche Ka ol 1878: Bibliog a ia polska XIX s ólecia [La a 1800–1881] [Polish
Bibliog aphy o he 19 h Cen u y [Yea s 1800–1881]] 4: R–U, K aków: D uka nia
uniwe sy e u Jagiellońskiego.
Ged imas Robe as 2003: J. A. Pab ėžos geog a ijos ado ėlio e minai [Te minology o
J. A. Pab ėža’s Geog aphy Tex book]. – Te minologija 10, 117–134.
Gidžiūnas Vik o as 1994: Ju gis Amb aziejus Pab ėža, Vilnius, Roma: Lie u ių ka alikų
mokslo akademija.
Kažukauskai ė Ona, Šepe y ė Ri a, pa ., 2009: Ju gis Amb aziejus Pab ėža Taislius augyminis
I-223 [Ju gis Amb aziejus Pab ėža’s “Taislius augyminis” I-223], Vilnius: Lie u ių
kalbos ins i u as.
Kišūnienė Nijolė 1972: J. Pab ėžos bibliog a ija [Bibliog aphy o J. Pab ėža]. – Ju gis
Pab ėža (1771–1849), Vilnius: Min is, 95–114.
Pace ičius A ydas, Raudy ė Nijolė 2023: Žemaičių dak a as Faus as. Ju gio Amb aziejaus
Pab ėžos biblio ekos kilmė, aida i pa eldas [Samogi ian Doc o Faus us. The O igin,
De elopmen and He i age o he Ju gis Amb aziejus Pab ėža Lib a y], Vilnius:
Vilniaus uni e si e o leidykla.
PSB: Polski słownik biog a iczny [The Polish Biog aphical Dic iona y] 46(3), sąs. 190: Syska
Józe – Sza aniec Syks us, Wa szawa, K aków: Polska Akademia Nauk, 2009.
Sko upskas Riča das 2019: Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos geog a ija (J. A. Pab ėžos eikalo
„Geog apyje“ apž alga-analizė) [The Geog aphy o Ju gis Amb aziejus Pab ėža
(Re iew-analysis o J. A. Pab ėža’s Wo k in “Geog aphy”)]. – Ju gio Amb aziejaus
Pab ėžos geog a ija, pa . R. Šepe y ė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 9–36.
Subačius Gied ius 1996: Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos žemaičių kalba [Ju gis Amb aziejus
Pab ėža’s Samogi ian Language]. – Lie u ių A gimimo is o ijos s udijos 8: Asmuo a p
au os i als ybės, 10–113.
Šepe y ė Ri a 2019: P a a mė. Rank aščio kalbos ypa ybės [Fea u es o he Manusc ip ’s
Language]. – Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos geog a ija, pa . R. Šepe y ė, Vilnius:
Lie u ių kalbos ins i u as, 7–8, 37–50.
Šepe y ė Ri a 2020: P a a mė. „Pamokslų ai ingose ma e ijose“ kalbos ypa ybės.
Rank aščio ap ašas [P e ace. Fea u es o he Language o “Se mons on Va ious
Ma e s”. Desc ip ion o he Manusc ip ]. – Pamokslai ai ingose ma e ijose, saky i
Amb oziejaus Pab ėžos, pa . R. Šepe y ė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 7–8, 36–
61, 791–798.
23
Šepe y ė Ri a, pa ., 2014: Ju gis Amb aziejus Pab ėža Taislius augyminis 224–776 [Ju gis
Amb aziejus Pab ėža’s “Taislius augyminis” 224–776], Vilnius: Lie u ių kalbos
ins i u as.
Šepe y ė Ri a, pa ., 2015: Ju gis Amb aziejus Pab ėža Taislius augyminis 777–980 [Ju gis
Amb aziejus Pab ėža’s “Taislius augyminis” 777–980], Vilnius: Lie u ių kalbos
ins i u as.
Šepe y ė Ri a, pa ., 2019: Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos geog a ija [Geog aphy o Ju gis
Amb aziejus Pab ėža], Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as.
Šepe y ė Ri a, pa ., 2020: Pamokslai ai ingose ma e ijose, saky i Amb oziejaus Pab ėžos
[Se mons on Va ious Subjec s, by Amb aziejus Pab ėža], Vilnius: Lie u ių kalbos
ins i u as.
Šilinskai ė Simona 2010: Lie u iškos geog a ijos e minijos aidos aspek ai Ju gio Amb a-
ziejaus Pab ėžos „Geog a yje“: magis o da bas [Aspec s o he De elopmen o
Li huanian Geog aphical Te minology in Ju gis Amb aziejus Pab ėža’s “Geog aphy”:
Mas e ’s Thesis], Vilniaus pedagoginis uni e si e as. P ieiga in e ne e:
h ps://po alc is. du.l /se e /api/co e/bi s eams/3da5c198- 387-4d8 -9611-
9c7db6 34 c4/con en .
Ta ydas Juozas 1972: J. Pab ėža – pi mojo lie u iško geog a ijos ado ėlio au o ius
[J. Pab ėža – Au ho o he i s Li huanian Geog aphy Tex book]. – Ju gis Pab ėža
(1771–1849), Vilnius: Min is, 55–62.
Wieczo ek Agnieszka 2011: Ksz ałcenie i wychowanie w szkołach powia owych misjona zy
p owincji li ewskiej na p zełomie XVIII i XIX wieku [Educa ion and Upb inging o
Missiona ies o he Li huanian P o ince in Dis ic Schools a he Tu n o he 18 h
and 19 h Cen u ies]. – Klio – Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym
16(1), 43–76. P ieiga in e ne e:
h ps://apcz.umk.pl/KLIO/a icle/ iew/KLIO.2011.003/1096.
Zawadzki Józe 1812: Geog a iia powszechna, zawie aiąca k ó kie opisanie s anu poli ycznego 5
części świa a, z os a niemi odmianami, jakie nas ąpiły do . 1812, z p zyda kiem na końcu
eges u imion właściwych [Uni e sal Geog aphy, Con aining a Sho Desc ip ion o
he Poli ical S a e o 5 Pa s o he Wo ld, wi h he La es Changes ha Occu ed up
o 1812, wi h an Appendix a he end o he Regis e o P ope Names], edycyia
nowa pop awna, Wilno: Józe Zawadzki. P ieiga in e ne e:
h ps://polona.pl/p e iew/9e7 15d1-87b7-4 88-8ccb-3103a6400700.