scieee Science in your language
[lt] (orig) [de] [fr] [it] [es] [pt]

Kalbotyros terminai vidurinės mokyklos lietuvių kalbos vadovėliuose

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Kalbotyros terminai vidurinės mokyklos lietuvių kalbos vadovėliuose

Author: Rita Katelytė
Year: 2008
Source: https://journals.lki.lt/terminologija/article/download/604/695
234
Kalbo y os e minai
secundá ias escolas de
línguas li uanas manualêlios
R I T A K A T E LY T
Ins i u o das línguas Lie u ių
Um das a e as eó icas da e minologia ciência é es abelece a
comun a imen o de especialis as (Гринев nы и терминий роль научного познания, научное мышление и
e olução do e m econhecimen o, bem como a o mação e
1993: 12). Es a a e a ab ange não só especialis s á eas da ciência o ensino
de conhecimen o cien í ico inicia-se na secundá ia escola.
nos p og amas comuns e nos pad ões de educação acen ua-se a ciência dos conhecimen os cien í icos adqui idos, i. e. conhecos de em se pa ícimos, jus os, sis emá icos, in eg ados, e elando a iepusius
de ealidade eiš-čios a iepusius eiš-į ai usius eiš- ai iapusius eiš- eiš-siapiais de ealidade (Bend as e pad ões de educação, 2003, p. 10).
Os manuais de língua li uanas das escolas secundá ias usam-se e mos de
á ias á eas (kalbo y os, li e a u a de ciência, es ilis ikos, me odicos e
ou os domínios), po an o es e es udo e in igus, que é possí el
panag ina o êxi o do educa imen o começando a pa i p imá io ugdymo
comum no la inimo mokykloje.
Nes e a igo analisa-se IIIXII classe de li os de línguas li uãs e mininai. O
p incipal obje i o do a igo mos a o olume de consumo de di e en es
sis emas de e mos linguo y os dos guiões de língua li uãs, o mação de
á eas de e minologia linguo y os e ou o p ocesso de ugdymo. Ma é ia ecolhida de
18 di e en es li os de língua li uãs, que o am escolhidos alea o iamen e. Os
manuais opcionais e le em nos P og amas Ge ais e nos pad ões de educação a
ap esen ada con eúdo didá ico ca ac e ís ico concen ams.
KALBOTYROS TERMINAI PRADINI CLASI KONCENTRE
O p imá io é o começo de um sis ema de educação ge al. O p incipal obje i o
do sis ema de ugdymo de desen ol e a lingbinę compe ência, como aquelas,
adqui ída no ano de ugdymo p é-escola . Assim ambém o molam-se ge ais
alo ybinas, didac inas disposições. Os p incipais aspec os da compe ência linguís ica são cal-
Ri a Ka ely ė | Kalbo y os e minai idu inėsmokyklos...
Te minologija | 2008 | 15 235 binio comun a imo, habili ação a le e esc e e ,
lei y ojo b uožų ugdymas, elemen a us de odos os ní eis da linguagem
conhecimen o.
Nos p og amas comuns e nos pad ões de educacão o e ece-se IIIIV classias
koncen o Li u ians kalbos ado ėliuose ensina (s) le , pensa , ku i. Pe ėję
em mais al o concen ão os alunos de em se ap endidas oné ica e eo ia do
aseio, de e dedica signi icmines pa e da pala a, se amilia izada com
lingu dalimis eiksmažodžiu, daik a a džiu, būd a džiu.
Nos p og amas comuns e nos pad ões de educacão en a iza-se que o con eúdo
dos p og amas cons i ui o lingubinis e li e a inis ugdymas ugdymo pa es pa es
insejamamas do p ocesso. No en an o, guiêlios da língua li uânica usados
e minos lingüo y os do li e a u a ciência, me odica e ou os domínios e minos
são a ados sepa adamen e.
IIIIV classias concen adas li os de língua li uanas encon êli 435 di e en es
linguo y os, li e a u a ciência e me odica e mos. Kalbo y os e minai
cons i uem 48 p oc. de odos des e concen o e minos. Isso indica que
su icien emen e ugdoma lingubinė compe ência, ap o unda-se p á icas
oné icas, g amá icas (mo ologias e sin aksés), léxica e meios de c iação de
ex o pe cepção e habilidade isso p a icamen e aplica .
Te minologia da linguagem dos manuais da língua li uana de IIIIV classe (do o al dos
e minos) comp eende oné ica e acen ologia (20), mo ologia e pala as de daibas
(118), sin axe (21), lexicologia (25), e ou as á eas (his ó ia da linguagem, dialec ologia e
e c.) e mos, ais como: oz in onação, sinal de sua idade dos p iebalsios,
supanašėjimas p iebalsių, skiu; pessoa, daik a a dis, p eesaginis daik a a dis;
clausiamasis, elemen a , sakina, in onacija, e bnys; an onimas, aukimas, sinonimas,
signi icância da pala a; abcėlė, a šė.
KALBOTYROS TERMINAI LEMENJ (VVIII)
CLASI KONCENTRUOSE
O obje i o mais impo an e do ensino básico comuniccinė compe ência, que é en endida como cabe ação eikš i, pe cebe e in e p e a min-ėjimas eikš i, pe cebe
e in e p e a min-jimas eikš i, pe cebe e in e p e a pensamen os, sen imen os, a os o almen e e esc i os em á ios con ex os sociais (Bend osios
p og amas e pad ões de educação 2003: 127). Visi ando isapusiškos sis ema de linguagem de mės igualmen e impo an e odas as a i idades lingubinês espécies
ala , escu a , le , esc e e .
VVI classes de concen ados li uãos li os de língua des inados ao ensino da língua.
236
Todo o ensino da língua consis e de odas as a i idades lingubinas, cujas base
compõidas supe io es das classes do P og ama Ge al e pad ões de educacão. Aqui o
ensino da língua baseia-se ex o, mas conside á el luga é a ibuída e g ama ikai.
Ensina-se daik a a džio, būd a džio e eiksmažodžio, ap esen am-se undamen os
de pala as da ybos. Também ap ende-se discu i , esc e e esc i a, konspek ua ,
edagui ex o.
De p imá ios classias concen o em V classe a enešama nãoja pa e da
linguagem ciência e minos. Assim pode a i ma -se, endo em men e que
quase me ade da V classe de manualêlio alo y os e minos já es á usa
concen ados das p imei as classes. Do des e manualêlio 327 linguo y os
e minos 161 e mo é usado usado concen ados de classes iniciais.
V–VI klasių ado ėliuose a ojamas 741 e minas, iš ku ių 461 y a kal-
bo y os e mo. VVI classias linguo y os e minijoje mais abundan e é mo ologias e
pala as de da ybos e minos s i is (208), p z. : būd a džio a dininkas, u u oimis
empo, mul idiskai a, jungiamasis ozis, kelin inis nume a dis, k eipinys. Sin akses (70),
oné ica e acen ologias (69), leksicologias (59), comuns e ou as e minos á eas (55) são
quase apylygės, po exemplo: modo ambien e, pa alelo sen inhas ligação, sinalimas
sen inhas, compos o sujungiamas sen inhas; dešininis ki čio ženklas, junção de sons,
ilgojo skiemens ki čia imas, in onação, šaknies balsių kai a; an onimas, azeologizmas,
homonimas, skolinys, wo dinis in e nacional; hawaianas, ciência dos sons, his ó ia,
mo ologia, ex o, unidade p incipal do idioma. Concen e VIIVIII classes o ensino básico
dos p og amas ge ais e dos pad ões de educacão quase não di e e, pe manecem as mais
impo an es p incipais qua o lingubinhas espécies de a i idades ala , ou i , le ,
esc e e , pois a esmė knowledge epe i , expandi e ap o unda já adqui idos
pe manen emen e. VIIVIII classias de li os de língua li uãs ap o undam já dispos os
conhecimen os sob e eiksmažodį e eiksmažodžio o mas. Ugdomi do público alamen o,
šnekamosios linguagem gebėjimas. P aplės as sin aksės capí ulo. S ilis ica capí ulo
ap esen a-se essencialamen e ma e ial eó ica. Con inua-se o ensino de oné ica(is).
Rep ojama concepção de pala a de conjunção e ase, desen ol ojama
en endimen o uni isinio ase, de alhei explicando odas pa es da ase, suas
aiškos e consumo peculia idades, umaa ūšių pa es de ase, į e pinių,
compa a i os posakių sinais bem como suas sky ybą.
VIIVIII classes de li os de língua li uãs encon êlios 745 e mos, dos
quais 500 são e mininai kalbo y os. No as e-se que 43,2 po cen o. VIIVIII classe dos con-
Ri a Ka ely ė | Kalbo y os e minai idu inėsmokyklos...
Te minologija | 2008 | 15 237 cen o linguo y os e minos são consumi
n[…]emsniame, VVI klasių koncen e, e 56,8 p oc. e minų são nauji.
VIIVIII classes de linguo y os e minologia mais abundan es são as á eas de mo ologia e
de pala as da ob a (253) e sin axe (109), po exemplo.: o nome pessoal, o ima e ial, a ação,
a be i gem, a giminé, o galionis a, o kuopinis; o ambien e, o g ama ical cen as, o
g andininis modo de conexão, o sinal g ynas, o de i edis s o y; mui o meno es são as
á eas de oné ica e acen ologia (61), de lexicologia (21) e de e minologia (56), o p onúncio
do nome, a sin onia, a o ma: ki iminis, a qui inis, o ki is; aukš aičių a mės ypa ybė,
linguagem sonsų mokslas, pa ag aipų jungimo būdas, pa a mė, pie ų aukš aičių a mė.
KALBOTYROS TERMINAI AUKŠTESNIJ (IXX)
KLASIŲ KONCENTRE
IXX classias concen ados li os didá icos da língua li uãs des inados
ape cebe -se com a linguagem sono a, g ama ical e leksical sanda os
undamen os, kalbo y os p immenimis. P e ende-se o ma sólidos eg as de
a ia e ki čiação, o og a ia e sky ybos, pala as, suas o mas e cons uções
habilidades de consumo. IXX classes concen adas li os de língua li uanas o
ma e ial o ien a-se em alunos habilidade de comunicação, linguino
conscien imen o ugdimen o e p á ico saky inės bei ašy inės kalbos a ojimą.
IXX classe dos li os de língua li uãs encon êlios 1335 e mos, dos quais 800 são
e mos kalbo y os. 33,75 po cen o. des e concen o e minų é usa nomo mais baixo,
VIIVIII klassių, concen e, e 66,25 po cen o. é nauji. Es as á eas de e minologia
clássica de pala as mais abundan es são s i is de e mos comuns e ou os (260), po
exemplo: bažny inė sla ská, dialec o, p e ixos de alo i o, pala a esc i a, unção
e ó ica; meno es são compos os de mo ologia e de pala as (174), sin akses (140),
oné icas e acen ológicas (125), e minologia de léxicologia (101) , po exemplo: a ibudis
do mais al o g au, bend inis daika dis, p i is, hid a iska, hidl, eikiamís pa icipis;
semjunis, pa icipis, quan um, su oundings, mixed sen is, decim, addis, sen is,
decimal, homonymism, homonymism, homonymism, homonymism, homonymism.
238
KALBOTYROS TERMINAI AUKŠČIAUSIJ (XIXII)
KLASIŲ KONCENTRE
XIXII classe de concen ação de li os didá icos da língua li uanas ugdimas
ab ange odas as qua o espécies de a i idades lingubinas: ala , ou i ,
esc e e , le . A maio pa e da a enção é dada à lei u a e à esc i a, menos
ao ala e à audição.
XIXII classias de línguas li uanas encon ados 1151 e minêlios, dos quais 427 são
kalbo y os e mininai. 62,5 po cen o. des e concen ado e minos é usa em concen e
in e io , IXX classe, e 37,5 po cen o. e minos são no os. Te minologia des as classes de
linguo y os mais abundan es são comuns e ou os e mos (169) e mo ologia e de
pala as de ab icação (125) á eas, po exemplo: esc i o adminis a i o,
múl ipleakalbys é, oné ica, lexicologia; a ibu o de mais al o g au, es ado do empo
nume oso e cei a pessoa, o ma d iskai os, o ma de i ada de e bma, loginís ica,
kilminokai. Ge wa d meno es são a es u u a oné ica (83), a lexicologia (67), a oné ica e
a acen ologia (28); quan o: de i ada, inse ida, no ada, e minada, sin á ica, dou ónica, de
sen enção; leksika, homonímica, leksikina, leksikina, e c.
KALBOTYROS TERMIN APIBRŽČI PATEIKIMAS Kalbo y os e minos de inições
ap esen ação em escolas secundá ias guiêlios de língua li uanas depende do ní el de
educacão dos alunos. P imá ias classes de concen concen êlios de e mos
de inem-se apenas um ou o. Des inėgiados e mos de skiemenos c učiuo i são
pa yškinami, p óp ias de inições ap esen adas sem explicações cien í icas, exemplo. :
ou duas á ias ob a p o agonis as pokalbis, quando um pe gun a, e ou o esponde, é
diálogo; pala a, que con a, o que pe sonagem da sen ença a ua, eikė, eikda o, eiks,
é a inys; daik a a džiai, espondendo a pe gun as quem? co? pa a? o? com quem?
onde? (kame?), keičia galūnes. Tai e é daik a a džių kai ymas.
VVI classes de manuaisêlios êm mais linguo y os e minos de inições. Apib ėž ys
glus os, explicações não cien í icinas, po ém de alús. Aiškinami e mos são
pa yškin i, maio ia deles são e suki čiuo i, po exemplo: pa e do inal da pala a,
kin an i dependomai de ou os pala as, adinasi galnė; ik niai daik ã a džiai
signi ica sepa ų (konk ečių) pessoas ou daik ų nomes; mui oia éikšmis hd […]dis ž,
u in is kelias signi icmes e k . VIIVIII classes de líde -
Ri a Ka ely ė | Kalbo y os e minai idu inėsmokyklos...

Te minologija | 2008 | 15 239 a diais e minos de inições são ainda mais. manual de classe as
de inições de e mos o muladas cien í icamen e, explicações de alhadas e longas, po
exemplo: o oepija é a pa e da oné ica ciência, cuja a e a es abelece no mas de
a ia, p e e possí eis suas iolações; p ielinksnis é nesa a ankiška nekai oma pa e da
linguagem, que ge almen e ai com links e indica linksniuojamojo pala a com ou as
pala as; VIII ais e bo odos, que êm apenas a o ma de 3o pessoa e não nomeiam
nenhuma pessoa, são chamados semas. Os manuais das classes mais al as ap esen am
ainda mais as de inições de e mos linguo y os. Mui as das de inições dos e mos
suki čiuo i, de inições cien í icas e de alhadas, mui as ezes coincide com K. Gai enio e S.
Keinio Kalbo y os e minos dicodino (1800 kalbo y os e minų; V., 1990) de inições de
e mos, po exemplo: dalely ė é uma pa e nekai oma da linguagem, que o nece ao sakini
ou suas pa es de e lexos signi ica i os adicionais; dialek ologia s ilas, i i moksmes;
ki is p esnis de um skiemens a imas. Os Manualêlios das mais al as classes ainda mais
e mos são ap esen ada com de inições. Po exemplo, V. Salienės e A. Sme onos
ado ėlyje Lie u ių kalba: XIXII klasei quase odos os e mino y os es ão o necidos com
de ini iis de á ias enciclopedijas, žinynų, žodynų. Ao inal do Manuo ėlio ac escen a-se
explica i o glossá io de e mos mais impo an es, que inclui odos os e mos pa yškin i e
suki čiuo i, ex.: pas ipa unidade de ex o, eiškian is um baig inę eks ą; pa e de ex o,
p esidian i no a linha; s ils ika s iliaus e seus meios ciência; èx as imp imido, esc i o ou
alado ob a de o ma e bal, seu agmen o; pala as seka, cons i uindo uma ce a
o alidade, pasaky ą ou em eikš ą g a icamen e ( aš u), g a ada em plokš elę, i a de
magne o ono ou pan.
IŠVADOS
Išnag inėjus 2445 kalbo y os e minus om aš uoniolikos idu inės mokyklos
lie u ių kalbos ado ėlių obse ė a, que o núme o de e minų em di e en es
concen ados di e encia signi ica i amen e. P adinių klasių koncen e usado
212 e mos linguo y os, VVI klasių 461, VIIVIII klasių 500. P incipalmen e
linguo y os e mos de usado IXX classes concen a 800. Aukščame, XIXII classe
de concen a usam-se 472 linguo y os e mos. da e minação s i is. Es es
Iš isų kalbo y os e minų s ičių gausiausia y a mo ologijos i žodžių
s i as e mos mais equen es es ão em odos, exce o mais al os classes,
concen ados.
Te mos, que passam de mais baixo concen o pa a mais al o, cons i uem 37
p oc. de odos os a ados e mos alo y os. A maio passagem de e mos
alo y os é de VIIVIII em IXX classes de concen o di igêlius.
240
Calbo y os e minos de inições ap esen ação depende do ní el de educacão
dos alunos. P imá ias classes de concen o di igêlios e minos de inições
pa ienês, nôme os de concen o di igêlios e minos de inêmios cien í icka. Os
Manualêlios das Al as Classes linguo y os e mos nem a as ezes de inem-se
assim mesmo, como Kalbo y os e minos dicodyne, e os Te minêlios dos mais
al os classes de inem-se enciclopediicamen e.
ŠALTINIAI Čepai ienė G., Palubinskienė E. Lie u ių kalba: VII klasei. Kaunas, 2000.
Čepai ienė G., Palubinskienė E. Li u ians kalba: VIII klasei. Kaunas, 2001. Dob o olskis
B., Ka aliauskas V., Koženiauskienė R., Zinke ičius Z. Li u ias ala:
X classei. Kaunas, 2001.
Koženiauskienė R., Dob o olskis B., Zinke ičius Z. Lie u ių kalba: IX klasei. Kaunas, 1999.
Ma celionienė E., Plen ai ė V. Šal inis: III classei. pa e I. Kaunas, 2004. Ma celionienė E.,
Plen ai ė V. Šal inis: III classei. pa e III. Kaunas, 2004. Ma celionienė E., Plen ai ė V. Šal inis:
IV classei. pa e II. Kaunas, 2005. Ma celionienė E., Plen ai ė V. Šal inis: IV classei. pa e IV.
Kaunas, 1997. Plen ai ė V., Ma celionienė E. Šal inis: III classei. pa e II. Kaunas, 2004.
Plen ai ė V., Ma celionienė E. Šal inis: III classei. pa e IV. Kaunas, 2004. Plen ai ė V.,
Ma celionienė E. Šal inis: IV classei. pa e I. Kaunas, 2005. Plen ai ė V., Ma celionienė E.
Šal inis: IV classei. pa e III. Kaunas, 2005. Salienė V., Sme ona A. Lie u ių kalba: XIXII klasei.
Vilnius, 2004. Si au ai J., V., V.V. Lie u ių kalba: V klasei. pa e I. Vilnius, 2005. Si au ai J., V.,
V.V. Lie u ių kalba: V klasei. pa e II. Vilnius, 2005. Si au ai J., V., V.V. Lie u ių kalba: VI
klasei. Vilnius, 1998. Šukys J. Lie u ių kalba: XI klasei. Kaunas, 2001. Župe ka K. Lie u ių kalba:
XII klasei. Kaunas, 2001.
LITERATŪRA
Amb azas V., Gi denis A., Mo kūnas K., Sabaliauskas A., U bu is V., Valeckienė A., Va na gas A. Enciclopedia
das línguas Lie u ių. Vilnius, 2008.
Os p og amas ge ais e os pad ões de educação. Vilnius, 2003.
Ago ao inas línguas li uanas g ama ica. Red. V. Amb azas, Vilnius, 1997.
Ago ao inas diccioná io da língua li uãs. Vy . ed. S . Keinys, Vilnius,
2000. Gai enis K., Keinys S . Kalbo y os e minų žodynas. Kaunas, 1990.
G amá ica da língua Li uânia 1. Vy . ed. K. Ul ydas, Vilnius, 1965.
Dicioná io de pala as in e nacionais. A s. ed. V. K ie kauskas, Vilnius,
1985. Dicioná io de pala as in e nacionais. Red. A. Kinde ys. Vilnius, 2001.
Vai ke ičiū ė V. In e nacional dos e mos de diccioná io. Vilnius, 2001.
Гринев С. Введениевтерминоведение. Москва, 1993.
Recebida 2008-11-28
Ri a Ka ely ė
Ins i u o das línguas Lie u ių
P. Vileišio g. 5, LT-10308
E. paço: [email p o ec ed]
Ri a Ka ely ė | Kalbo y os e minai idu inėsmokyklos...