144 J. Klima ičius | Te minas jun o e mo. VI
Te minos à p azo. VI
JONaS klIMa IČIUS
Núokana, O NE ciku à
Bo ânicos já mais que cem anos é cla o que nuokana é Lau yno I inskio
naujada as. A abundância de ocynos no ada os de I inskio an es de meio
secundo ano é no ado e mos ado Jonas K uopas (K uopas 1998: 193, 195196).
E ele mesmo já há mui o empo abalhando abalho de dicodyno da língua
Li uânia I inskį įsidėmėjau como nuoseklų s e imybių i a p au inių žodžių
lie u in oją i e en bea odai išką egzo izmų kei ėją. Pe Albinas
Aukso iū ė disse acinius a igos (Aukso iū ė A. 1995: 5865; 1997, 3339;
2000, 48–57; 2001, 95–111; 2002, 95–102; 2003, 135–142, 2004, 127–
149, 2007, 7291; 2008, 132141) mais amplamen e amilia izado com I inskios
no ãda os p oposi os e esul ados (nem mui o gausiõs comple amen e
indi iduais e di icilmen e pe cep í eis ou comple amen e não pe cep í eis
mo i ações), aqueles no ada os ce a sėkme, ambém es o ços seus
manuais inkamesnius no ada us d a b a o alece , susimi ai: al co agem,
abalho ingenioso, al i az, e escan e on e da língua li uana em empos
de p essão e seca, džiū is ago a anos de libe dade...
Meu es e pequeníssimo passo sem ealmen e obje i o eó ico p o a , que
nuokana é I inskio naujada as, e mos a sua da yba manei a, seman ina
mo i ação, de pa e e e imologiją em e p á ico acaba consolidi i nuokaná
em odas as á eas a osenos da língua Li uãs (não só bo anikos
nomenkla ū oje), pois ši o ainda não alcan a, al ez e não si ūpin a. Ao
nuokanos ab ei não a a és dela da y ojem I inskį, e comple amen e
po ečia. Foi em 1981 d ama Juozo Glinskio Ciku a Sok a ui. Há mui o que se
sabe que o ibunal a ênico Soc a es condenęs my iop especial, embo a
es elnesniu manei a não pushum de ocha, e expi i pois de. Aqui expi pi
algumkokios cikù os. O que č ia é ciku a? Ba gu se escla eci esc i o . O
não ūks a ins uções, ko k ių nuodų išgė ė Soc a es, например. : Во времена Сократа при-
Te minologia | 2010 | 17 145
говоренныйксмертивназначенноевремявыпивалчашурастертой
довитой цикуты (болиголова) Нерсесянц 1977: 139. […]...> isgė ė c i k u o s n u o d ų
au ę Kseno on as 1993: 12. […]...>, nos nossos empos Soc a ui não de e iam bebe m
a u d o s s u l č i ų, […] Ruso 1979: 30. […] mo e desde n u o k a n o s n u o d ų au ês […]
A e ince 1989: 188. E isso não é só caso de Sóc a es, po exemplo. : En endeama, onde
quem saugiau sulinkusiam ba siu iau i, negu de ou o au ės į s eika ą bebe iną,
mišy ą com poodais poisingąja nuokana e ku pele Lukianas 1975: 89. Qual das
ins uções é e dadei a? Nuokana (Cicu a) e mauda (Conium < g . koneion) são da
mesma skė inių (daba salie inių) amília bas an e semelhan es plan as, ambas
óxicas, só nuokana ( ūšis oxicingoji nuokana Cicu a i osa) não oda, e somen e
sua aiz, mauda oda (especialmen e u os); di e en es e ege a ie és: nuokanų
água elkinių pak an ės, papelkiai, lapios me os, maudų dyk ie ės, sodyb ie ės,
panamės, pa o iai. Jüdiam a sua semelhança e alguns nomes de línguas: ok.
Schie ling mauda, Wa s s e schie ling (be e Wü e ich) nuokana, angl. p o i s o
n-hemlock mauda, w a e -hemlock (be i cowbane) nuokana. Russi es o ça-se
dis ingui : nuokana eh (lenk. wiechon), цикý a, mauda болиголóв, омéг. Assim
bo anical dis inção cla ous, e o que de a o isgė ė Soc a es, de e ia cla i ica
especialis as da ilologia classikinês. Aqui é impo an e só dize isso que cicū a isso
não é só nucana, mas e a é mesmo enenos (LoLieŽ 2007). Po an o Ne sesianco
цикута (болиголов) pode signi ica não sinónimos: цикута nuodai, e болиголов
conc e ização: mauda. Po ou o lado, pode, mas não necessa iamen e: cicu a pelo
nome omênai chamou a plan a noci a Conium macula um LBŽ 1938 ( odėl k la si ki nės
la ynų kalbos žodyne cicū a 1) болиголов, цикута Дворецкий 1986), só mo k sl i- mauda
e nuokana e da da signi icado comum nuodai são ac os inadequados, só é p eciso
sal a os suplak i. O que ealmen e isgė ė Sóc a es (i po que g ai ko Sóc a es
nė j e bo anikos nomenkla ū oje – p iešingai. Ta žodžio cicu a p iešybė –
bebe enai são chamados ėly u ho acijaus, Plinius Vy esniojo l o y n i šk u pala a)
de e ia escla ece especialis as da ilologia clássikinesa.
Lau yn I inskiu seu i ido me as e ambien e ínmoji e comuns (bei a
Vilniaus uni e sidade, em seguida e com imp ensa p oibima) ele, li eu ybei e
li a ians kalbai, pačiai suas gy asčiai o am mui o nepalankūs: an esauš is
e a, mas isso ilgõs nak ies an esauš is... Однако ему не ūko dėkingų e
ūpes ingų da bo palikuonių. Não um no oada de I inski
J. Klima ičius | Te minas an e e mo. VI de ne umpos zama š ies pe im as
en ou em 146 19061907 m. Po ilo Ma ulionio eikalą Žolynas, quando após a
au ís a já chambėjo Vinco Kudi kos Tau iška giesmė e Mai onio Jaunoji
Lie u a. En e elas e alá el a pala a: Cicu a L. nuokana I [inskis] ehъ
szalej, cyku a Ma ulionis 1906 1907. Que es e é I inskio naujada as, Ma ulioniu
já e a ób io. Pode-se apenas con i ma que a é I inskio em nenhum on e do
idioma li uânico nem a mėse, nem esc i os nuokana (LKŽ VIII 1970)
desconhecido. Kada e onde de gausių I inskio eikalų p imei a ez pa a o a
nuokana es e descob imen o aleg iaugsmelis deixando i inskininkams, ago a
sabe-se só isso que ainda 1858 m. Gena ei ės e ime I inskis usa a pala a
ciku as e isnašoje o ap esen a como bo anikos e miną: Ciku as
ma inamasis Cicu a i osa. Szalej jadowi y I inskis R 1995: 285. Nuokana
en ou no dicioná io J. Ba ono: eha nuokana RLŽ 1924. Ma ulionio Žolyne
espécie Cicu a i osa Lin. in oduzida no p édėliniu e mo nuokana ga lė
Jac[oby. m. A Comissão do Godino Bo ânico compôs e expôs Lie u iškas
bo anikos žodynas. I pa e o necem Cicu a i osa L. gi ige
Wesse schie ling eh yaдовитый szalej jadowi y eln u ks no minį
lie u išką pa adinimą nuodingoji nuokana, bem como no os sinonimos
egionais e nep igij mi žodžius mo k Seukai, mo ki Tau agė, G š amukai K.,
G inius, sme k ynis JA. 1938 Pab ėža, água maudas J.A. Pab ėža, F. Ku šai is,
šelmis učyzninkas J. Fiedo owicz (1851). Bo anikos e minijos assun o
inalmen e ealizado kapi alinė Lie u os lo a (6 .), 1998 m. Bo anikos a dų
žodynas, enciklopedijos aqui já ne u ėjo a go. Ou ip oi com pala as de
pala as in e nacionais. TŽ 1936 p incipalmen e u a u ilizado os melho es
dos ipos de diccioná ios em línguas ancūzų, okiečių, usų, polkų e inglês
(56), po an o em o ganizado es aki a į podia acilmen e en a lenk. cyku a,
us. ciku a,o não nuokana (a é LBŽ 1938 ainda e a 2 anos)... Assim e pa eik a:
ciku a (lo .) labai poisingas skė inių giminės augalas. Ve s iniai TŽŽ 1951 e 1969
degengou meia e apa pa a a en e, meia pa a o lado: ciku à nu o d i n g o j i n u
o k a n a ( oliau aiškinimas), aigi da yk como diclinas: a ok ciku a, saiba que
é poisingoji nuokana; mas pa a que ela, se é o necida icu a? Só DŽ 1972 asi:
nuokana bo . skė inių šeimos ais inis augalas (cicu a): poisingoji nuokana
(Cicu a i osa). Nada no miškiau nem DŽ 1993, DŽ 2000, nem TŽ 1985, TŽ I 1999. Só
TŽ 2001 ciku à (la . cicu a nome de plan a noci o) n k., nuokana <...>.
Te minologia | 2010 | 17 147
Assim pe manece dois abalhos po no minamąja leksikog a iją e
ou os modos ciku ą oda sob e endi a , e que isso mais ácil
conseguk ų explica nuokanos da ybą e mo i ação.
Zem. nukano i de e ia se conhejęs desde mesmo o início dos es udos
p o a elmen e a pa i en ão popula us Lau ynu I inskiu a ibuído eiliuo o
humo is a con o de Sme onas: Nebibusiu asz ajp smajłus, que ajp n u k a n o j a,
Pasikłausidama dwases kada ajpwoja nuo LL 1957: 406 (Neb es būsiu aš aip
smailus, ka n aip u k a n o j o I inskis R 1995: 36). Nukanojo explickin a: nuplakė, sumušė
(406), isõs li o de Žodynėlyje: nukano i nukamuo i, nuplak i, sumuš i. Es e não é o
único caso de I inski de uso des a pala a, po exemplo. :Na siž egoando ugiu o lobo,
<...>, emendo que o bode com sua aimia depois não en in asse, e assabęs que
nãoucan asem I inskis R 1995: 23. A pala a cocano i e kano i LKŽ V 1959 ligação me
explicou al ez há um pa ą anos, mas ago a susi egado esc e e sužinado mui o
an e io Be ndo Gliwos a igo semelhan e ema
(Gliwa 2002).
Noodingasis (po exemplo, e ais inis homeopa inis) plan a nuokana não
exis e nem gan seny os o igem pala a, nem nežinomų bo anikų
naujada as (Gliwa 2002), o Lau yno I inskio galūnės edinys из nukanó i,
žem. nukãno i 1. . nukamu i; ma a , zaimš i (plg. kanó i, baixo. kãno i 1.
des ui , ma a ; kamuo i, kankin i: Bekanódamas nukanósi ca lius como
ponas pessoas A. Juškos pala asynas, iškãno i 1. išnuikin i, is assassine
Ša ės, zakãno i, užmuš i Kuliai); ak. dz. e y . al o. kanó i 2. in . me dė i,
leis is, mo i Punskas, Lazdijai, nukanó i 2. numi i Būd ie is (Lazdijų .),
An aliep ė. Assim kãnó i e nukãnó i é não só unõs a mės, mas e
ch es oma ines elhas li e a u a pala a não sem necessidade Danu ė
Pe ke ičiū ė jun o com nu o i, š ais y i o desc e e como I inskio
o iginal da poesia igu dingąjį eiksmažodį (Pe ke ičiū ė
1988: 205).
Naujada o o igmei e imologia não é necessá ia, mas nucana do da inio mo i ação a
cla idade pode ia aumen a com kano i 3. (Rumšiškės) cla amen e kininiškas aukš .
1kan i alk i, maža algy i; p as ai ilkė i, se sk iaus i ( u in ): nosso cunelis kãna,
kãna po oda o dia Salamies is. meus pais nãoikanê am: bem comia am Bago oji.
Kiaulês iskanėjo, pe dien neše os Dusmenys (no s 1nukanė i nusibaig i Palanga é
žemaičių), kanybà scom niek. sudžiū ėlis, sausas homem ou animaisulys Jonas
Jablonskis (Veliuona),
148 J. Klima ičius | Te minas dian e e mo. VI kanypà: Kanypa é liesa maža žmona A.
Juškos žodynas, ambém nukanko i nugalaby i, nužudy i Joniškėlis, kanýko i
kankin i, na Pašikin i i inys, Linku a (LKŽ V 1959).
Kãnó i e kan i são di e en es p e ixos não só nukãnó i, nukan i ( ambém
nukanko i), mas ambém iškãnó i, zakkãno i, изkan i ( ambém izkaný) mais ala
an es da segunda e são de Gliwosa nuokana: nuko i kankin i, kamuo i
Viekšniai, Lazdynų Pelėda (LKŽ VIII 1970) (sem ala já sob e a possibilidade de
g andes onose icismos). E a p imei a e dadei a e são de o igem apoia não
só Gliwos menimas lenk. konać me dė i (o ne bū i mi š an !..), us. do-конать
p i aig i, nugaluo i, mas e k о н-ец galas (e imologogos explicam que lhe
giminiškas i н а-ч а-ло p adžia). Po an o mui o apliclus nukano i explicação
nugaluo i (I inskis R 1995, Žodynėlis). O mais impo an e é que nuokana galūnės
edinys de nukano i, e não de kano i e p essaga nuo- ( aip ašo Gliwa). Nuola
dizem que da ybos não de e se con undido com a pala a sudė imi, mas ainda
klumpama. Nuokano analogia mos a ia que núõadas an es é não de nudua 13.
nunuodi a só A. Juškos diccioná io (LKŽ II2 1969), embo a de abduzi 2. se i e
dos pois abda a 2. nuodai Vajasiškis, e de abduzi 2. pake ė i (kokiomis žolėmis):
Sėdžiu como apduo o Ka sakiškis (LKŽ II2 1969) apda ai 1. į i ios he olés,
ins umen os pelos quais cada addicionado, encu amen o; apypenai Duse os,
A. Juškos žodynas (LKŽ I2 1968). O enodo an es é de nudê 9. užmis i, ma a e l.
nus ip i, изd ės i: Dois po šiukai c esce bem, e um nusidio Ka sakiškis (LKŽ II2
1969).
IŠVADOS
Lau yno I inskio naujada as nuokana na cien í ica bo anikos nomenkla ū ą
caiu po 19061907 m. Po ilo Ma ulionio Žolyną e inalmen e consolidado 1938 m.
Lie u iškame bo anikos zodyne. Klasikinėje la ynų kalboje cicu a é plan a
mauda e apsk i ai nuodai, e cien í ica bo anikoje, embo a panašus, mas
ou o nuokana. Nuokanos o alecimen o em oda a osenoje da língua
li uânica neleis inai затрукęs. Nuokana no minamojoje leksikog a ijoje
apa ece só 1972 m. Daba inės lie u ių kalbos žodyne, e ciku a só 2001 m.
In e nacionalinių žodžių žodyne pažymė a n k. (ne eik ina), subs i ui as
nuokana. Nos e imues ainda apascida ciku a, Sóc a es esą isgė ęs isso
nuodų, isso ciku os, e se lie u iškai isso maudos, isso nuokanos. Po que
g ego Sóc a es isgė ė la yniškų ciku ų (daugiskai a!

Te minologija | 2010 | 17 149 plg. amunėlių) e em ge al o que na e dade
maudų ou nuokanų, de e ia explicad nome da plan a nuokana (cicu a) mais
kin is klasikinės ilologijos specialis ai, o ne bo anikos e minologai. O
acilmen e isu es abelecídos, p a a u explica o seu da ybą e
mo i ação. Nuokana žemaičio I inskio a izada im nukano i nužudy i
(kano i naikin i; kamuo i, plg. da nukanė i
noscindi ).
LITERATŪRA E CHALTINIAI
Aukso iū ė A. 1995: L. I inskio P igim umenės axsonos denominações. Te minologia 2, 5865. Aukso iū ė A. 1997:
Lau yno I inskio P igim umenės sis ema ikos ca ego iijas denominainimas. Lau yno I inskio calendá io do
150-mecho. S aipsniai i dokumen ai, Vilnius, 3339. Aukso iū ė A. 2000: L. I inskio mycologia e minai.
Te minologia 7, 4857. Aukso iū ė A. 2001: L. I inskio mine alogijos naujada ai. Te minologia 8, 95111. Aukso iū ė
A. 2002: Kele as L. I inskio nomes de plan as. Te minologia 9, 95102. Aukso iū ė A. 2003: Indi idualieji L. I inskio
Lenkųžemaičių kalbų žodino i P igim umenės augalų a dai. –
Te minologia 10, 135142.
Aukso iū ė A. 2004: Neaiškios da ybos L. I inskio P igim umenės naujažodžiai. P oblemas de e minologia de
his ó ia e p esen e, Vilnius, 127149.
Aukso iū ė A. 2007: Lau yno I inskio ke u kalbio ocodyno e minai. Te minologia 14, 7291. Aukso iū ė A. 2008:
Kele as a gai in ų Lau yno I inskio nomes de plan as. Te minologia 15, 132141. A e ince as S. 1989: NT e êga
Calendá io Ka alikų žinynas 1989. Ve ė P. Kimb ys. DŽ 1972: Daba inės lie u ių kalbos žodynas, Vilnius. DŽ
1993: Daba inės lie u ių kalbos žodynas, Vilnius. DŽ 2000: Daba inės lie u ių kalbos žodynas, Vilnius. Gliwa
2002: Nuodan ‘cicu a i osa L. e núokanis ‘ oks ungas Lac a ius u pis Weinm. denominações de plan as
nuodingas em li uãos. Onomasiology Online 3 (2002) a linguis ic jou nal edi ed by Joachim G zega, Al ed
Bammesbe ge and Ma ion Schöne , ISSN 16169484. I inskis L. R 1995: esc i os. Suda ė R. Mikšy ė, edaga o V.
Vanagas e V. Vi kauskas, Vilnius. K uopas J. 1998: L. I inskio leksikog a iniai abalhos. cole iniai aš ai,
Vilnius, 191198. Kseno on as 1993: e ospec i as sob e Soc a es. Ve ė V. Kazanskienė, Vilnius. LBŽ 1938:
Lie u iškas bo anikos žodynas. I pa e. Suda ė Bo anikos o dodyno komisija, di igida pela doc. L. Vailionio,
edaga o d . J. Dagys, Kaunas. LKŽ I2 1968: Lie u ių kalbos žodynas 1, Vilnius. LKŽ II2 1969: Lie u ių kalbos
žodynas 2, Vilnius. LKŽ V 1959: Lie u ių kalbos žodynas 5, Vilnius. LKŽ VIII 1970: Lie u ių kalbos žodynas 8,
Vilnius. LLIch es 1957: His ó ias li e á ias Li uãs ch es oma ija, Vilnius. LoLieŽ 2007: Kuza inis K.
Lo ynųlie u ių kalbų žodynas, Vilnius.
Lukian 1975: De ai, he e os, p anašai. Ve ė L. Valkūnas. Ma ulionis P. 19061907: Žolynas. Dalis II. Lie u os
augalų žodynas i augalų aislas, Vilnius. RLŽ 1924: Ba onas J. usiškai lie u iškas žodynas, Kaunas. Ruso Ž. Ž.
1979: ink iniai aš ai. Ve ė L. A. Skūpas, Vilnius. TŽ 1936: In e nacionais pala as de dicioná io. Suda ė K.
Bo u a, P . Čepėnas, S. Si u y ė-Čepėnienė, edaga o J. Žiugžda, pe žiū ėjo Vacl. Bi žiška, P . Do ydai is,
Kaunas. TŽ 1951: In e nacionais pala as de dicioná io. Edaga o I. V. Liochinas e F. N. Pe o as, adu O.
Ka inskai ė, ch. Lemchenas, J. Talman as, lie u iškąjį leidimą edaga o ch. Lemchenas, Vilnius. TŽ 1969:
In e nacionais pala as de dicioná io. Edaga o I. Liochinas, S. Lokšina, F. Pe o as ( y . edi o ius) e L.
Šaumianas, adu O. Do eikienė, J. Kabelka e ch. Lemchenas, lie u iškąjį leidimą edaga o ch. Lemchenas,
Vilnius.
150 J. Klima ičius | Te minas p o e mo. VI TŽŽ 1985: In e nacional dos pala as de
diccioná io. A s. edi o o ius V. K ie kauskas, Vilnius. TŽ I 1999: Vai ke ičiū ė V.
In e nacional dos pala as dicciona AK, Vilnius. TŽ 2001: In e nacional dos pala as
de diccioná io. A s. edi o o ius A. Kinde ys, Vilnius.
Дворецкий И. Х. 1986: Латинско–русскийсловрь, Москва: „Русский язык“.
Нерсесянц В. С. 1977: Сократ, Москва: „Наука“.
Recebido 2010-12-29
Jonas Klima ičius
E u o g. 56-14,
04107 Vilnius, Li uânia