Terminas prie termino. VI

144 J. Klima ičius | Te minas jun o e mo. VI Te minos à p azo. VI JONaS klIMa IČIUS Núokana, O NE ciku à Bo ânicos já mais que cem anos é cla o que nuokana é Lau yno I inskio naujada as. A abundância de ocynos no ada os de I inskio an es de meio secundo ano é no ado e mos ado Jonas K uopas (K uopas 1998: 193, 195196). E ele mesmo já há mui o empo abalhando abalho de dicodyno da língua Li uânia I inskį įsidėmėjau como nuoseklų s e imybių i a p au inių žodžių lie u in oją i e en bea odai išką egzo izmų kei ėją. Pe Albinas Aukso iū ė disse acinius a igos (Aukso iū ė A. 1995: 5865; 1997, 3339; 2000, 48–57; 2001, 95–111; 2002, 95–102; 2003, 135–142, 2004, 127– 149, 2007, 7291; 2008, 132141) mais amplamen e amilia izado com I inskios no ãda os p oposi os e esul ados (nem mui o gausiõs comple amen e indi iduais e di icilmen e pe cep í eis ou comple amen e não pe cep í eis mo i ações), aqueles no ada os ce a sėkme, ambém es o ços seus manuais inkamesnius no ada us d a b a o alece , susimi ai: al co agem, abalho ingenioso, al i az, e escan e on e da língua li uana em empos de p essão e seca, džiū is ago a anos de libe dade... Meu es e pequeníssimo passo sem ealmen e obje i o eó ico p o a , que nuokana é I inskio naujada as, e mos a sua da yba manei a, seman ina mo i ação, de pa e e e imologiją em e p á ico acaba consolidi i nuokaná em odas as á eas a osenos da língua Li uãs (não só bo anikos nomenkla ū oje), pois ši o ainda não alcan a, al ez e não si ūpin a. Ao nuokanos ab ei não a a és dela da y ojem I inskį, e comple amen e po ečia. Foi em 1981 d ama Juozo Glinskio Ciku a Sok a ui. Há mui o que se sabe que o ibunal a ênico Soc a es condenęs my iop especial, embo a es elnesniu manei a não pushum de ocha, e expi i pois de. Aqui expi pi algumkokios cikù os. O que č ia é ciku a? Ba gu se escla eci esc i o . O não ūks a ins uções, ko k ių nuodų išgė ė Soc a es, например. : Во времена Сократа при- Te minologia | 2010 | 17 145 говоренныйксмертивназначенноевремявыпивалчашурастертой довитой цикуты (болиголова) Нерсесянц 1977: 139. […]...> isgė ė c i k u o s n u o d ų au ę Kseno on as 1993: 12. […]...>, nos nossos empos Soc a ui não de e iam bebe m a u d o s s u l č i ų, […] Ruso 1979: 30. […] mo e desde n u o k a n o s n u o d ų au ês […] A e ince 1989: 188. E isso não é só caso de Sóc a es, po exemplo. : En endeama, onde quem saugiau sulinkusiam ba siu iau i, negu de ou o au ės į s eika ą bebe iną, mišy ą com poodais poisingąja nuokana e ku pele Lukianas 1975: 89. Qual das ins uções é e dadei a? Nuokana (Cicu a) e mauda (Conium < g . koneion) são da mesma skė inių (daba salie inių) amília bas an e semelhan es plan as, ambas óxicas, só nuokana ( ūšis oxicingoji nuokana Cicu a i osa) não oda, e somen e sua aiz, mauda oda (especialmen e u os); di e en es e ege a ie és: nuokanų água elkinių pak an ės, papelkiai, lapios me os, maudų dyk ie ės, sodyb ie ės, panamės, pa o iai. Jüdiam a sua semelhança e alguns nomes de línguas: ok. Schie ling mauda, Wa s s e schie ling (be e Wü e ich) nuokana, angl. p o i s o n-hemlock mauda, w a e -hemlock (be i cowbane) nuokana. Russi es o ça-se dis ingui : nuokana eh (lenk. wiechon), цикý a, mauda болиголóв, омéг. Assim bo anical dis inção cla ous, e o que de a o isgė ė Soc a es, de e ia cla i ica especialis as da ilologia classikinês. Aqui é impo an e só dize isso que cicū a isso não é só nucana, mas e a é mesmo enenos (LoLieŽ 2007). Po an o Ne sesianco цикута (болиголов) pode signi ica não sinónimos: цикута nuodai, e болиголов conc e ização: mauda. Po ou o lado, pode, mas não necessa iamen e: cicu a pelo nome omênai chamou a plan a noci a Conium macula um LBŽ 1938 ( odėl k la si ki nės la ynų kalbos žodyne cicū a 1) болиголов, цикута Дворецкий 1986), só mo k sl i- mauda e nuokana e da da signi icado comum nuodai são ac os inadequados, só é p eciso sal a os suplak i. O que ealmen e isgė ė Sóc a es (i po que g ai ko Sóc a es nė j e bo anikos nomenkla ū oje – p iešingai. Ta žodžio cicu a p iešybė – bebe enai são chamados ėly u ho acijaus, Plinius Vy esniojo l o y n i šk u pala a) de e ia escla ece especialis as da ilologia clássikinesa. Lau yn I inskiu seu i ido me as e ambien e ínmoji e comuns (bei a Vilniaus uni e sidade, em seguida e com imp ensa p oibima) ele, li eu ybei e li a ians kalbai, pačiai suas gy asčiai o am mui o nepalankūs: an esauš is e a, mas isso ilgõs nak ies an esauš is... Однако ему не ūko dėkingų e ūpes ingų da bo palikuonių. Não um no oada de I inski J. Klima ičius | Te minas an e e mo. VI de ne umpos zama š ies pe im as en ou em 146 19061907 m. Po ilo Ma ulionio eikalą Žolynas, quando após a au ís a já chambėjo Vinco Kudi kos Tau iška giesmė e Mai onio Jaunoji Lie u a. En e elas e alá el a pala a: Cicu a L. nuokana I [inskis] ehъ szalej, cyku a Ma ulionis 1906 1907. Que es e é I inskio naujada as, Ma ulioniu já e a ób io. Pode-se apenas con i ma que a é I inskio em nenhum on e do idioma li uânico nem a mėse, nem esc i os nuokana (LKŽ VIII 1970) desconhecido. Kada e onde de gausių I inskio eikalų p imei a ez pa a o a nuokana es e descob imen o aleg iaugsmelis deixando i inskininkams, ago a sabe-se só isso que ainda 1858 m. Gena ei ės e ime I inskis usa a pala a ciku as e isnašoje o ap esen a como bo anikos e miną: Ciku as ma inamasis Cicu a i osa. Szalej jadowi y I inskis R 1995: 285. Nuokana en ou no dicioná io J. Ba ono: eha nuokana RLŽ 1924. Ma ulionio Žolyne espécie Cicu a i osa Lin. in oduzida no p édėliniu e mo nuokana ga lė Jac[oby. m. A Comissão do Godino Bo ânico compôs e expôs Lie u iškas bo anikos žodynas. I pa e o necem Cicu a i osa L. gi ige Wesse schie ling eh yaдовитый szalej jadowi y eln u ks no minį lie u išką pa adinimą nuodingoji nuokana, bem como no os sinonimos egionais e nep igij mi žodžius mo k Seukai, mo ki Tau agė, G š amukai K., G inius, sme k ynis JA. 1938 Pab ėža, água maudas J.A. Pab ėža, F. Ku šai is, šelmis učyzninkas J. Fiedo owicz (1851). Bo anikos e minijos assun o inalmen e ealizado kapi alinė Lie u os lo a (6 .), 1998 m. Bo anikos a dų žodynas, enciklopedijos aqui já ne u ėjo a go. Ou ip oi com pala as de pala as in e nacionais. TŽ 1936 p incipalmen e u a u ilizado os melho es dos ipos de diccioná ios em línguas ancūzų, okiečių, usų, polkų e inglês (56), po an o em o ganizado es aki a į podia acilmen e en a lenk. cyku a, us. ciku a,o não nuokana (a é LBŽ 1938 ainda e a 2 anos)... Assim e pa eik a: ciku a (lo .) labai poisingas skė inių giminės augalas. Ve s iniai TŽŽ 1951 e 1969 degengou meia e apa pa a a en e, meia pa a o lado: ciku à nu o d i n g o j i n u o k a n a ( oliau aiškinimas), aigi da yk como diclinas: a ok ciku a, saiba que é poisingoji nuokana; mas pa a que ela, se é o necida icu a? Só DŽ 1972 asi: nuokana bo . skė inių šeimos ais inis augalas (cicu a): poisingoji nuokana (Cicu a i osa). Nada no miškiau nem DŽ 1993, DŽ 2000, nem TŽ 1985, TŽ I 1999. Só TŽ 2001 ciku à (la . cicu a nome de plan a noci o) n k., nuokana <...>. Te minologia | 2010 | 17 147 Assim pe manece dois abalhos po no minamąja leksikog a iją e ou os modos ciku ą oda sob e endi a , e que isso mais ácil conseguk ų explica nuokanos da ybą e mo i ação. Zem. nukano i de e ia se conhejęs desde mesmo o início dos es udos p o a elmen e a pa i en ão popula us Lau ynu I inskiu a ibuído eiliuo o humo is a con o de Sme onas: Nebibusiu asz ajp smajłus, que ajp n u k a n o j a, Pasikłausidama dwases kada ajpwoja nuo LL 1957: 406 (Neb es būsiu aš aip smailus, ka n aip u k a n o j o I inskis R 1995: 36). Nukanojo explickin a: nuplakė, sumušė (406), isõs li o de Žodynėlyje: nukano i nukamuo i, nuplak i, sumuš i. Es e não é o único caso de I inski de uso des a pala a, po exemplo. :Na siž egoando ugiu o lobo, <...>, emendo que o bode com sua aimia depois não en in asse, e assabęs que nãoucan asem I inskis R 1995: 23. A pala a cocano i e kano i LKŽ V 1959 ligação me explicou al ez há um pa ą anos, mas ago a susi egado esc e e sužinado mui o an e io Be ndo Gliwos a igo semelhan e ema (Gliwa 2002). Noodingasis (po exemplo, e ais inis homeopa inis) plan a nuokana não exis e nem gan seny os o igem pala a, nem nežinomų bo anikų naujada as (Gliwa 2002), o Lau yno I inskio galūnės edinys из nukanó i, žem. nukãno i 1. . nukamu i; ma a , zaimš i (plg. kanó i, baixo. kãno i 1. des ui , ma a ; kamuo i, kankin i: Bekanódamas nukanósi ca lius como ponas pessoas A. Juškos pala asynas, iškãno i 1. išnuikin i, is assassine Ša ės, zakãno i, užmuš i Kuliai); ak. dz. e y . al o. kanó i 2. in . me dė i, leis is, mo i Punskas, Lazdijai, nukanó i 2. numi i Būd ie is (Lazdijų .), An aliep ė. Assim kãnó i e nukãnó i é não só unõs a mės, mas e ch es oma ines elhas li e a u a pala a não sem necessidade Danu ė Pe ke ičiū ė jun o com nu o i, š ais y i o desc e e como I inskio o iginal da poesia igu dingąjį eiksmažodį (Pe ke ičiū ė 1988: 205). Naujada o o igmei e imologia não é necessá ia, mas nucana do da inio mo i ação a cla idade pode ia aumen a com kano i 3. (Rumšiškės) cla amen e kininiškas aukš . 1kan i alk i, maža algy i; p as ai ilkė i, se sk iaus i ( u in ): nosso cunelis kãna, kãna po oda o dia Salamies is. meus pais nãoikanê am: bem comia am Bago oji. Kiaulês iskanėjo, pe dien neše os Dusmenys (no s 1nukanė i nusibaig i Palanga é žemaičių), kanybà scom niek. sudžiū ėlis, sausas homem ou animaisulys Jonas Jablonskis (Veliuona), 148 J. Klima ičius | Te minas dian e e mo. VI kanypà: Kanypa é liesa maža žmona A. Juškos žodynas, ambém nukanko i nugalaby i, nužudy i Joniškėlis, kanýko i kankin i, na Pašikin i i inys, Linku a (LKŽ V 1959). Kãnó i e kan i são di e en es p e ixos não só nukãnó i, nukan i ( ambém nukanko i), mas ambém iškãnó i, zakkãno i, изkan i ( ambém izkaný) mais ala an es da segunda e são de Gliwosa nuokana: nuko i kankin i, kamuo i Viekšniai, Lazdynų Pelėda (LKŽ VIII 1970) (sem ala já sob e a possibilidade de g andes onose icismos). E a p imei a e dadei a e são de o igem apoia não só Gliwos menimas lenk. konać me dė i (o ne bū i mi š an !..), us. do-конать p i aig i, nugaluo i, mas e k о н-ец galas (e imologogos explicam que lhe giminiškas i н а-ч а-ло p adžia). Po an o mui o apliclus nukano i explicação nugaluo i (I inskis R 1995, Žodynėlis). O mais impo an e é que nuokana galūnės edinys de nukano i, e não de kano i e p essaga nuo- ( aip ašo Gliwa). Nuola dizem que da ybos não de e se con undido com a pala a sudė imi, mas ainda klumpama. Nuokano analogia mos a ia que núõadas an es é não de nudua 13. nunuodi a só A. Juškos diccioná io (LKŽ II2 1969), embo a de abduzi 2. se i e dos pois abda a 2. nuodai Vajasiškis, e de abduzi 2. pake ė i (kokiomis žolėmis): Sėdžiu como apduo o Ka sakiškis (LKŽ II2 1969) apda ai 1. į i ios he olés, ins umen os pelos quais cada addicionado, encu amen o; apypenai Duse os, A. Juškos žodynas (LKŽ I2 1968). O enodo an es é de nudê 9. užmis i, ma a e l. nus ip i, изd ės i: Dois po šiukai c esce bem, e um nusidio Ka sakiškis (LKŽ II2 1969). IŠVADOS Lau yno I inskio naujada as nuokana na cien í ica bo anikos nomenkla ū ą caiu po 19061907 m. Po ilo Ma ulionio Žolyną e inalmen e consolidado 1938 m. Lie u iškame bo anikos zodyne. Klasikinėje la ynų kalboje cicu a é plan a mauda e apsk i ai nuodai, e cien í ica bo anikoje, embo a panašus, mas ou o nuokana. Nuokanos o alecimen o em oda a osenoje da língua li uânica neleis inai затрукęs. Nuokana no minamojoje leksikog a ijoje apa ece só 1972 m. Daba inės lie u ių kalbos žodyne, e ciku a só 2001 m. In e nacionalinių žodžių žodyne pažymė a n k. (ne eik ina), subs i ui as nuokana. Nos e imues ainda apascida ciku a, Sóc a es esą isgė ęs isso nuodų, isso ciku os, e se lie u iškai isso maudos, isso nuokanos. Po que g ego Sóc a es isgė ė la yniškų ciku ų (daugiskai a! Te minologija | 2010 | 17 149 plg. amunėlių) e em ge al o que na e dade maudų ou nuokanų, de e ia explicad nome da plan a nuokana (cicu a) mais kin is klasikinės ilologijos specialis ai, o ne bo anikos e minologai. O acilmen e isu es abelecídos, p a a u explica o seu da ybą e mo i ação. Nuokana žemaičio I inskio a izada im nukano i nužudy i (kano i naikin i; kamuo i, plg. da nukanė i noscindi ). LITERATŪRA E CHALTINIAI Aukso iū ė A. 1995: L. I inskio P igim umenės axsonos denominações. Te minologia 2, 5865. Aukso iū ė A. 1997: Lau yno I inskio P igim umenės sis ema ikos ca ego iijas denominainimas. Lau yno I inskio calendá io do 150-mecho. S aipsniai i dokumen ai, Vilnius, 3339. Aukso iū ė A. 2000: L. I inskio mycologia e minai. Te minologia 7, 4857. Aukso iū ė A. 2001: L. I inskio mine alogijos naujada ai. Te minologia 8, 95111. Aukso iū ė A. 2002: Kele as L. I inskio nomes de plan as. Te minologia 9, 95102. Aukso iū ė A. 2003: Indi idualieji L. I inskio Lenkųžemaičių kalbų žodino i P igim umenės augalų a dai. – Te minologia 10, 135142. Aukso iū ė A. 2004: Neaiškios da ybos L. I inskio P igim umenės naujažodžiai. P oblemas de e minologia de his ó ia e p esen e, Vilnius, 127149. Aukso iū ė A. 2007: Lau yno I inskio ke u kalbio ocodyno e minai. Te minologia 14, 7291. Aukso iū ė A. 2008: Kele as a gai in ų Lau yno I inskio nomes de plan as. Te minologia 15, 132141. A e ince as S. 1989: NT e êga Calendá io Ka alikų žinynas 1989. Ve ė P. Kimb ys. DŽ 1972: Daba inės lie u ių kalbos žodynas, Vilnius. DŽ 1993: Daba inės lie u ių kalbos žodynas, Vilnius. DŽ 2000: Daba inės lie u ių kalbos žodynas, Vilnius. Gliwa 2002: Nuodan ‘cicu a i osa L. e núokanis ‘ oks ungas Lac a ius u pis Weinm. denominações de plan as nuodingas em li uãos. Onomasiology Online 3 (2002) a linguis ic jou nal edi ed by Joachim G zega, Al ed Bammesbe ge and Ma ion Schöne , ISSN 16169484. I inskis L. R 1995: esc i os. Suda ė R. Mikšy ė, edaga o V. Vanagas e V. Vi kauskas, Vilnius. K uopas J. 1998: L. I inskio leksikog a iniai abalhos. cole iniai aš ai, Vilnius, 191198. Kseno on as 1993: e ospec i as sob e Soc a es. Ve ė V. Kazanskienė, Vilnius. LBŽ 1938: Lie u iškas bo anikos žodynas. I pa e. Suda ė Bo anikos o dodyno komisija, di igida pela doc. L. Vailionio, edaga o d . J. Dagys, Kaunas. LKŽ I2 1968: Lie u ių kalbos žodynas 1, Vilnius. LKŽ II2 1969: Lie u ių kalbos žodynas 2, Vilnius. LKŽ V 1959: Lie u ių kalbos žodynas 5, Vilnius. LKŽ VIII 1970: Lie u ių kalbos žodynas 8, Vilnius. LLIch es 1957: His ó ias li e á ias Li uãs ch es oma ija, Vilnius. LoLieŽ 2007: Kuza inis K. Lo ynųlie u ių kalbų žodynas, Vilnius. Lukian 1975: De ai, he e os, p anašai. Ve ė L. Valkūnas. Ma ulionis P. 19061907: Žolynas. Dalis II. Lie u os augalų žodynas i augalų aislas, Vilnius. RLŽ 1924: Ba onas J. usiškai lie u iškas žodynas, Kaunas. Ruso Ž. Ž. 1979: ink iniai aš ai. Ve ė L. A. Skūpas, Vilnius. TŽ 1936: In e nacionais pala as de dicioná io. Suda ė K. Bo u a, P . Čepėnas, S. Si u y ė-Čepėnienė, edaga o J. Žiugžda, pe žiū ėjo Vacl. Bi žiška, P . Do ydai is, Kaunas. TŽ 1951: In e nacionais pala as de dicioná io. Edaga o I. V. Liochinas e F. N. Pe o as, adu O. Ka inskai ė, ch. Lemchenas, J. Talman as, lie u iškąjį leidimą edaga o ch. Lemchenas, Vilnius. TŽ 1969: In e nacionais pala as de dicioná io. Edaga o I. Liochinas, S. Lokšina, F. Pe o as ( y . edi o ius) e L. Šaumianas, adu O. Do eikienė, J. Kabelka e ch. Lemchenas, lie u iškąjį leidimą edaga o ch. Lemchenas, Vilnius. 150 J. Klima ičius | Te minas p o e mo. VI TŽŽ 1985: In e nacional dos pala as de diccioná io. A s. edi o o ius V. K ie kauskas, Vilnius. TŽ I 1999: Vai ke ičiū ė V. In e nacional dos pala as dicciona AK, Vilnius. TŽ 2001: In e nacional dos pala as de diccioná io. A s. edi o o ius A. Kinde ys, Vilnius. Дворецкий И. Х. 1986: Латинско–русскийсловрь, Москва: „Русский язык“. Нерсесянц В. С. 1977: Сократ, Москва: „Наука“. Recebido 2010-12-29 Jonas Klima ičius E u o g. 56-14, 04107 Vilnius, Li uânia