208 Jonas Klima ičius | Te minas an e é mino. X
Te minus an e é mino. X
JONAS KLIMAVIČIUS
Nobles pe sonas no a acan an e ex aña y
no sopo an que du an e absaleidima mue an sa a
Dionisías Halika nasie is
TeaT as, Teo ía, Teo ema, isTo ija: skolyba y c eación: aidyKla y egyKla,
žiū a y įž alga, būTo ė i pasaKojimas aTiTikmenys y aTski Tys elacionado
(kilme, į a dijimo mo y acija), pe o semán icamen e muy nu olusių de las
palab as in e nacionales y su susel os seman ines inducciones y sus
esul ados no debe ía encon a una in es igación desconocida pa a y de
qué iejo kelmo spi as. Al con a io, se a a de uno de muchos y
ampliamen e cul u almen e, y dialing is i icamen e, y e minológicamen e,
y de e minizacionamen e di íciles, pe o ac uales casos de sin in amplio
complejo, especialmen e obs aculizando los é minos in e nacionales y su
con o midad de la in e acción peculia enómeno desinonimizaciones
especie no uno ka o sinónimo odpadamien o, y su a isc imien o di e enciación de signi ica i os.
iSTO iN P iEiGa
El p és amo de palab as in e nacionales como yksmas y (pa) eguliábel
ac o (pa s предмет más p ecisamen e llamin inas skolyba) es al menos
d ejopas 1) sa is acción de necesidad de signi ica i os imp escindibles
inmu ables de palab as ex anje as su ėmimas y inig ini inclusión en su
p opia lengua léxicos (i e minías) sis ema (neben pasquinos cuando
ex ingue el des ino de a chaisms o ocasionalismos), según 2) la exis encia de
su p opia lengua en gene al, según la necesidad exi osa de su p opia
c ea i idad ugsis.
En condiciones no males, cuando deciden sólo los ac o es lingüís icos,
buddo la elección demia ekmės (paklausas), y no akla o e a. y en onces el
más ecuen e es el p ime modo. La necesidad de la ida in e p au iškumo
siemp e ha sido y c ecía, y las lenguas é nicas za ligamas pene ilosas en sus au iškumų necesidades
209Te minologija | 2016 | 23 y isgales. Sin emba go la lexicicidad
in e nau izkos muy a ía y ámbi os (mayo men e ciencia y cul u a en el
sen ido amplio, menos aún poesía y na ū os), y aún más en idiomas y
especialmen e sus amilias (y es o es pues y di e en es cul u as y
ci ilizaciones).
Po lo an o, a menudo, especialmen e cuando la o e a excede la demanda
del lenguaje, el p és amo es no inig ino, sino sólo el p ime in e psnis: 1)
umpas signalinis s e imžodžių pasibeldima, pe o no į sis emą, sino solo
ex os, po lo que imi posee sus p opias palab as lingüis iciamen e
ácilmen e las eemplaza (aũkš as e ažas, g iu ėsiai uinos, kaukė maskė,
pie ag y as šampinionas, aumuo kulas, aupsai lep a, sp ogimas bis
explosija, šil inas i, pen is, po as), incluso con sinónimos (kap izas į
aikš is, musge, nikno is, nikka);
2) más la gos signalinis s e imžodžių eemplazo con las exis en es p opias
palab as, pe o ellos adap ados según el p es inamąsią signi icado (kūgis
konusas, lagaminas maliza y čemodanas, lingė eso as, pusiaujas equa o ius), a
eces muy lejimo (ląs elė celė, hogidinys okusas); 3) no umpas, incluso
zaz uk inis nue osada os (pakai ų, a leas a i ikmenų) c eación (juod aš is
b uljonas, d i a is bicicle a, į a is golas, kal aa a o ogenezė, c užia odis
k os o das, pe iódico gazie a i cai unga, palyd konduk o ius, palydo ė
s iua desė, slapis manusc ip as, s ay a dis pseudónimo, s aidės skie is,
sligmena siu p izas, zip ukas zip ukas, chau eu šo e is, andenilis,
odk ogenas, mo o ik, bu k, publicis, hides, publicus). Lexicología y
e minología impo an más los mismos esul ados no ada os, y alo es,
sekybos y o a clase de inducción da os signi ica i osos sólo de mejo es
a ian es selección, po ejemplo, e alų kei imo (ben delinio) aliniais
(k epšias ydis → k epšinis, į aka → po eikis) p opósi o. Už uk inis en epsnis
puede ols i ealmen e zádels iniu, y desde co espondimenas po imo
al e ni ais isai iz įs i incluso con a k yčiais ya po codi ikaciones o ap oba ų.
pe o el o binis a iene que mi a el sis ema, y no dai y is en ex os, incluso si el
cual a ianzado po o den del di ec o de algún cen o o nu a ía de comisión.
Es as es acciones se conocen desde mismo Ma ino Maž ydo,
pa ió icamen e y lingüís icamen e g įs i ya Mikalojaus Daukšos, bas an e
p ac ica yaEl p o eso de la Uni e sidad de Vilna kons an ino Si ydo
(įsidėmė inas auklė inis ie oj aliumno!). Desa o unadamen e, ampliamen e
inundá onse s e imkalbys és y -žodys ės no pude de ene ni ya kylan a la
lengua común, a liūdnai ga si noquali ioočiausia auš ininkų y como nelem as
edescub i aún después de unos décadas-
210 Jonas Klima ičius | Te minas an e é mino. X čios de algunos (pe o no de
uno) e minologos no kalbininkų naujada a su e é colnus abajo en Jono
Jablonskio cabeza. Naujųjų laikų ašomosios bend inés lengua pad e es y
cien í icas inno aada os, además, neapsigaukimos! no pa alela es
co espondimenos, sino o ales sus i u os de c eación y consumo undado
y našus y exi oso (cons ojamos sob e 600 su inno ada os!) c eado
(Pi očkinas 2000: 10 6). Du an e los años de la p ime a epública debido a las
negaciones de las ue zas kalbinis as y insu icien emen e o aléjancio de
la edacción cuan o hay que neišsiplė ojęs y nesub endęs es e yksmas no a
bangele, pe o dispe sy as pasi eiškęs s e u (LkV 113: 1950 y […]604 […]
Žodynas), a las condiciones de em ies d ikalbys ės, especialmen e su
suak ualėjęs u in p ieš akis pla esnės isuomenės eikalus[…] (Ska džius
1998: 43), y po lo an o, la glus a del lib o in e nacional P a asano Ska da
(Čikša) 1973 m. Tė ynėje dependomybės años nue o naujada os a psnio no
hubo, s eng asi sólo man ene el legado. en segunda epública la lexicología y
e minía no mas codi icación a is ak ualėjan mencionada lib ogelė
pasida é ampliamen e accesible y Tė ynėje (Ska džius 1998: 428507), o en los
mismos años expleis a y g ande (200 p.) ak ualus Vidos udai ienės y
skol au o Vykausko Vi ų aka ų žodyninis da bas kalbų naujieji. T abajo
u gen e al asun o u gen e aún no quedó eque ido aidmens (klima ičius
2015: 44–47). P esen ic ai abe amen e ma e iales necesi a no inginių, iempo
y cali icaciones que engan cua y ojos abajo, además, in eligen os
es ue zos de man ene la lengua egula ingo, he eldė ą y ikslingo
( udai ienė, Vi kauskas 1998: 29) necesi a no abs ac s, decla a i ios, y
su elk ų en abajo pe manen e. Así son esul ados de. pe o la si uación se
ha hecho al, que y ellos de uinas. Muchos s o i abajos p epa a o ios
įpusė ų o sólo accesos a decisiones opciones de selección, ečiau no mas
o alėjimosi, ečiausiai codi icación de la ijación inal. En un amplio abajo
ba a eque ido y del semán ico zapmojis. Con es e seguimien o simul áneo
uno ne umpą y šako ą yksmą se quie e mos a y e esnį, aunque
p ac ique ya obse ė ą ( ab ikas áb ica, obje o cosa, enchi idionas
manualas manualėlis), in e psnį 4) de palab as in e nacionales y sus
co espondien es elaciones seman ínicas has a di e enciaciones.
TEATRAS
Vyksmo inicia lejana y an iguamen e, di íamos, y nikuo nep as a: g eikų
ea as consis ía de es pa es: o ches os, scenos y am i ea o.
žiū o ų ie os suda ė ea ą siau ąja en el signi icado de la palab a
211Te minología | 2016 | 23
(Damb auskas 1974: 299). palab aju ea as (θέατρον), pada i u de eiksmažodžio
žiū ė i (θεασθαι) y eiškiančiu egyklą, p incipalmen e llamadas žiū o ų luga .
ellas así ue on llamadas y en o o luga , po ejemplo, es adione. más a de el
é mino aba có odo el complejo de edi icación ea al y allí lle ando a cabo
e en os (SenG k 2007: 168). Vie a aidin i (i šok i, dainuo i) ue apsk i a
o ches a (ρχήστρα), más a de sob e delan e de la ca apina skenę (σηνή)
cons uida pakilos p oskenijo (προσήνιον) y solo omėnai a ianzó como u im
aho a scenă (scaena) como más impo an e pa e del ea o ( odėl muy
signi ica i os a es escenos ea as). omėnų įnašas es y lo . spec ac(u)lum 1.
eg inys, imagen → 2. espec ácullis, aidinación, 3. pp . pl. žiū o ų ie os, 4. p k.
ea o, an i ea o, incluso 5. me a ella del mundo: sep em spec ac(u)la sie e
ma a illas del mundo LoLieŽ 2007. Šia pi mykš e g . θέατρον i lo . spec ac(u)lum
mo i ació g įs a oda pla i ea o ne scenos a e semán ica as onomijos
ea as dangaus skliau as, ana omijos ea as p ozek o iumas (o angl.
ope a ing hea e ope acinė), ea as de acciones, naujesni a imesniai ea o
de polí ica iQ 2010 42 (plg. poli inio ea o ak o ius iQ 4 2011 14, poli inio ma ione ės
Vd 2010 33 62) y ea as de elecciones iQ 2010 7 6. Muy ex ao dinas mundo ea o
pasaulio his o ia y ea o pasaulis: soy comedian e! o, su aidinsiu yo us edes
comedia, que odos audosi e <...>.
( heas ai žiū ė i) mi ea as pasaulis; yo en él desempeño el papel del
an i ión y au o ; o comedian es me us edes odos: papezas, eyes,
naciones! cue las, con el cual yo os uelu […] es emo ! (bonapa as) P ap
1979 185 (al edas de Vinji). hay y his o izmos, ej.: <...> X iii a. id. ilniaus
un- e ins i u i y neišlikę ma emá icos y Fisikos muziejai. <...>cien í icio pa a
abaja y pa a enseña ilus a . El gabine e de ísica museo del salón
mecánico es aba de pie un ea o de máquinas de a iasolcas apa a os y
apa a os sob e una g an ele ación sumon uada cons ucción TechEnc iV
2010 752. Pasa odo y en lenguas li uanas no queda ía sin oí , ej.: odas las
pa es alguna ez pe cibidas senslées y conciencias ea o ellas son
e dade as imp esiones J. Gaa SP 1998 211. conciencia esan i es su iškas
ea o, en el que una as o a apa ecen di e sos concep os de Gaa J. Gaa SP 1998 213.
cuando al ea os di e sidad, no del odo quei a, que y p incipal ea o
pueda ob ene (ni o icialmen e) su pažyminį mask os dailės ea as (1898)
художественный, aunque su p incipal kū ėjui (d iese) k. S anisla ski no pudo
segui sis ema es o e a solo d amas ea as, sólo más a de (1928 1941) él
enía y su ope os ea ą. dailė XX a. p . ue a as, pe o
212 Jonas Klima ičius | Te minas an e é mino. X aún y aho a
llama los dailininkai L. Mal, i. Gi Č 1989 517 ya es anach onismo.
Po omėnų ea o au inių pakai ų (a y a i ikmenų) adosi au inių
sąjūdžių laikais ček. di adlo, ok. schaubühne (labiau scena), schauspiel
aidinación, ambién K iegsschaupla z ka o eiksmų ea as, angl.
playhouse (lyg audi o ioos palmai). Ma o P e o ijaus XVii a.pab. esc i o
eikalas deliciae p ussicae ode p eussische schaubühne lie u iškai e s as
p ūsijos g ožybės, a ba p ūsijos ea as (L. Ginei is Lli Enc 2001), 1999 m.
edi ado bajo el nomb e p ūsijos įdomybės, a ba p ūsijos egykla
(Vilnius: P adai).
Ni k. Si ydo egyklė (widokdiwowisko k o o ilne. spec aculum, hea um,
egikłe SD 1642), egyklė (nue os esc i os en adinamas, spek aklis, Vydūno
scena LkŽ Xi 1978), ni an es delauch io Sinski. Daukan o žinyčia, su y L. i . aim o
ypsonė, M. Valančiaus ypsos sa ena, aún más pos e io de Tė ynės ypsos
(1896) 1999 Lk XiŽXė no e a suyo, pnyko be didako como o os simila es ds
eplionė, epli, skapo ius, eos o , bu es! siekė y XX a. p . Ju gio Šlapelio
SNŽŽ 1907 ea o egykla; luga ó casa, donde mues a y eía comedias,
d amas, agedias, y egikla pin ikslas, scena; escena pie a ea o, desde la
cual ac ina; eginys, egykla; espec ácullis eginys; ea o ac uación,
comedia mues a. STŽ 1923 ni ea o, ni espec áculo exis e. SNŽ 1924 ea o
no, espec ácullis eginys, aidinimas ea e. 1920 m. įku os d amas aidykla y
ope os aidykla 1922 m. sues a ybin os y nomb adas es a al d amas ea as
(nuo 1925 m. ea as es a ales) y es a ales ope a. TŽ 1936 ea o sólo 1. <...>
edi icio (2. cambio de acciones de gue a o simplemen e de g andes
acon ecimien os, 3. ana omías <...>), aunque ea al ea o [pas a o? J. k.]
a icionado; ecuen e isi an e del ea o, y espec áculo 1. ea alinis
ac uación (2. eginys).
Así quedó sólo aidiba y ollo ( ėl e žiasi olė...). Toli ya i ea inė egykla
mai iii2 1992 661 (1908). be galimà no como é mino, y desc údenimo, acla iimo
palab a: d ama g eikiškai eiksmas. Tea as egykla. acción debe se y isión
kV 1977 35 11. como pasaulis puede se ea o, así a eces él y egykla: <...>,
Cal inas esc ibió: noso os pues no pe de emos opo unidad pasisem i
diosabaiminga a gai os de dios e elleis os y an e noso os de ob as que
salgan en es a ma a illbio egykloje NŽa 2009 12 456. Tea o eginys iQ 2010 5 25
necesa iamen e junginys! ampoco odo na u al.
213Te minología | 2016 | 23
Teo iKoNas
aquí nos impo a po cie o pu o ea o his o izmas eo ikonas: <...>
pe ikliu es a ibuido aún y la in oducción ea ines dine o ( eo ikon), que
ue an emi idos ciudadanos comp a un je Labaionui o un bille e a ea o
aidinimus (SenG i 1955: 206). in oducido eo ikoną pe iklis hizo ea o
accesible á odos los ciudadanos a ėnios (277). his o izmo, pe o debe ía
pe manece al, y no nusakomasis junginys penigai ea ui (τὸ θεωριόν) (193).
Teo ía, Teo as, Teo ema
Tea o monigai eo ikonas cada dedo p ikišamai mues a con ea o común
eo ía kilmę. Sólo su his o ia y seman inė aida aún ilgesnė. Es o y
cul u almen e no es inespe ada ambos aíz se encuen an en el mismo
llamadoamejame ásiniame ajiue, en los más cla os países de Eu asiasia
alcanzame sob e Vii V a. p . k . Sin emba go la p ime a luz del mundo no ue
súigus nushilamien o o iluminación ella adosi paleng a y neleng a enciendo
p immykščių cul os umbacies y mi ines ūkanas. Tea o miglo ai conocido
aidá aquí dejamos nuošaly, pues ella impo an e sólo agedías y comedias, y
no ea o seman inei aidai.
Teo ía indica pa adoksalos camino desde kul o y en a le iką, y en iloso iją,
mokslą: la palab a heō ia e imológicamen e elaciona se con palab ažiu heos
dioses. Teo ais g eikai llamaba ciudades en iandos a eligiosas š en es,
u ėjusios sak alinių pode es a.ŠliogD y M 1988 30. Olimpias de odos los g iegos y
pa ienios polios juguynes, ambién a ėnieços Pana ėnajos y Espa a
gimnopedía, de odos los g iegos gimnas ica es echamen e elacionada con
eligioso cul o y oda espi i ual ida. Sin emba go Jano Pa ando skio en la
his ó ica apisako en disco olímpico es o no es á yšku y incluso ca ece de
cla idad: s ojo ečia jauna is po asa os saulėg ąžos <...>. <...>. <...> sac u o
caminos camineliai <...> ėjo p ocesiones, noblesas eo ías, siųs os es ados y
ciudades, a lo la go con los ep esen an es o iciales aukė pap as i pilg imai
OD 1984 110. P ime o p esen abanse a chi eo ai, p ocesiones líde es, <...>, y
de ėbanse sob e el luga , donde queda se OD 1984 114115. apysakoje a chi eo as
(179, 236, 237, 242-2x) se u iliza sin co espondimenas, eo ía o sólo jun o con
p ocesija (151, 157, 234, 236, 237-2x, 242, 243-2x, 244), o solo eisena (112, 234, 27 incluso
ilks inė (111), in ecuen emen e sumišai, ej.: ei ynę baigė pa ėla ė pilig imai из
самой elidės p ocesijos (150). explicaciones ca ecen muy de de alle: eo ía
ishkilminga eisena, p ocesija, eo ía su pa icipado (278), a chi eo as guía de
la eo ía (273). Es pusinė a osena, palin-
214 Jonas Klima ičius | Te minas an e é mino. X kusi en li u ización p obablemen e el conocido in é p e e Dominyko
U bo en es e caso exage ados es ue zos, que limi an la necesidad his ó ico cie o umą1. ocabula io de é minos
depo i os eo ía explicación 1. an igues G ecia ciudad-es ado siús a a los juegos olímpicos g upo ciudadanos (STŽ
1996) más a de especi ica 1. <...> eligiosa supe iso ía (g . heō ia) g upo (STŽ 2002). Y ya cuan os an es había
p ecisos y de allos acla ación: eo as sen. en g ecia pe sona que ep esen a al es ado o a una ciudad du an e
eligioses es ien es y juegos ó au o izada a consul a con o akulu, p opo ciona emplosla egalos, sac i ica TŽŽ
1985, 2001, 2013, sólo g . heō os no žiū o as, mas cie o ipo de i uales p ižiū ė ojas especiales lei u gijos ejecu o :
kadangi olada e a a odas las eligiones helenas una ies a, poliai siųs si Olympiaiaia (θεωρία) se llamaba p incipalmen e,
pa a que ellas o ecie an a Dzeus el nomb e de la ciudad (G ampi 2007: 247). Es a pi mykš ė eo ía (con sus eo ais e
a chi eo u) no se sepa aba de la ac ual habi ual de la eo ía cien í ica al con a io, es un cie o su p o aizdis:
Theo ia es o y simple mi ada, y sielos llopgsnis. los enómenos isibles con los ojos in e io es y sus sis emas g eikai
ambién llaman eo ías HŠ 1994 22. G . θεωρέω bū i žiū o u, mi a ė i; apžiū inė i, isi a ; obse a ; hace apelación;
analiza , samp o au i, i inė i; G LŽ 1979 la aida de signi icados conduce desde los pa icipan es o isi ojos
(ap)mi amien o hacia un ac o más abs ac o y especializado obse ación, įsižiū ėjimo y ya no eginio, sino en esencia
įž elgimo: Jonėnų iloso ai manė, que heō ia es pensamien o sob e na u ales abs acakčius dalykus. <...>. a is o eliui
bios heō e ikos ( eo inis ida) es y ėjo ilóso o pa a e lexión de di e sos asun os ida. aquí de heō ia
cien í ico es udio, mokslas (p ak ikos, ac i idades, g . p axis, p iešybė; sólo ecien es ediciones eo ía el pun o de
is a o pensión de un indi iduo cien í ico; signi ica i a nega i a sausa eo ía (an Ž 1998: 503). G aikijoje moks1 J.
Pa ando skio apysakoje (g eičiausiai e ime) pasada buena opo unidad e dade a en el signi icado an iguo
pa a o i ezau ą apysakoje ni siquie a la lobynas, o sandėliška lobių saugykla (235, 237, 2701, 271), u ų saugykla (177,
1977) y simplemen e saugykla (237, 178, 179, 236, 271). G . hēsau os en su signi icado p incipal u as, lobis; lobino; iždas
de los li uanos la gos no alcanzó, incluso enŽ 1998 ezau as lobynas g aikos mies ai enían sus lobynus Olimpijoje y
Del uos, donde gua dé Dzeus Olimpieci y apolonui Pi ijiu o ecidos egalos. <...>. ∆ ue on ce alinados muchos
ce ak os, y cada lla e la gua daba is o o homb e. <...>“. Aunque es o y nesis emiška no exis e pama o, a ediniai
e minai ezau ización dine os aho o pas sel namie, en suuo los ing esos al banką o aho omąją kasą TŽŽ 1951,
ezau ación aukso como lobio acumimas. <...> TŽŽ 1966, 1969: o o ., capi al . ETŽ ezau ación hoa ding 1. pp . Gua día
de me ales p eciosos, 2. u o acumimas p eciosegíos me ales o ma b y kŽ 1997, ambién ezau uo i TŽŽ 1985, 2001,
2013. pe o ezau as noujaisiais amžiais didelis ku ios no s a i as dicciona (leksikonas) en Ž 1998 leksikog a ijoje
ixos gana a de TŽŽ 1985, 2001, 2013. O pues ya 1921 m. kazimie as būga esc ibió: Tobulo y lleno ocodyno, al cual hubie a
e güenza da el nomb e Thesau us linguae Li uanicae, šiandie edi ados noso os aún nepajėgsimos. <...>. Tezau ai se
p epa an de a ias decenas y no de una gene ación de pe sonas (būga 1959: 379).
215Te minology | 2016 | 23 linių eo ías nenaudingumas conside ado no de iciumu,
sino p anašumu. S ebė ojo ida (βίος θεωρητικός) conside ado idealu (SenG k
2007: 298). Mąs ymas comienza desde obse ación, pe o y pensando es e especial
yksmas no se limi a: Mąs ymu apčiuopęs cosmo es uc u a, an icos homb e
paen aba su g ožį y pa i da o eo ía, . y. es e inio pasi enkinimą. como bien
pues o que el es ablecimien o de la es uc u a del cosmos causaba a él al
es ado, es o g adualmen e θεωρια ( eo ija) en ó en la p opia es uc u a
p asmę, a θεωρειν ( eo e izuo i) men ines acciones, encaminadas en la
es uc u a de al išaiškinimą, p asmę (Jankauskas 1987: 36). En his o ia eu opea
la eo ía k ypo ya logo, despues y p axis hacia adquilamien ome. Sólo
oman izme aún habida pi mykš ės g iegos me a ísicos eminiscencias de la
e dade a eo ía, ej.: <...>, yo izd įsčiau esc ibi una eo ía omano, que se ía
pi mykš e eo ía en es e sen ido de la palab a: anquos, gied os unaly ės
espí i u de puzu a en obje o, como y de a con exal imino gozo obse a
signi icmingą die iškų aizdų džiaugsmą. Tokia eo ía omano ella misma
debe ía con e i se en no ela, <...> (F ied ichas Schlegelis P y LE i 1978: 270).
Noujaisiais iempos ya su icien emen e innsąconsciin o es esencial la ciencia de
espasios di e encia como sup an ančių y aiškinančių, y no ma uojančių y
(ap)skaičiuojančių. omėnai, gausiai sėmęsi de g eikos cul u a a uodo, skolinį
heō ia ik an ikos saulėlydyje eikiau c is ianismo ya no anks y ojoje
auš oje ecibió de uno iglesia pad es, ulga os e ėjo š . Je onimo (347419)
manos de (ž . LoLieŽ 1996). boecijus (ap oximadamen e 480 a is oc a as omos
anciones amilia en 1980 ace ca de 524 os go os eyes Teodo iko, a ijono,
nugaluo as), pasku inys omėnas y p ime scholas as, pasku inys an icos y
p ime mediedades ilóso as (L y i aducedo : 242), lao o, de la palab a g iego
pasaskolęs signi icado, dio a ilos ilos ilos la inos especula ion 2. plg
speculiacia s ebėjimo, įsi p o ingėjimas, idly in an ikoje i idioja o casi lo
mismo como y los concep os heo ia, con empla io, medi a io; <...> (FilŽ 2002).
Más a de y eo ías, y especulaciones signi ica i os del o o y una de la o a
olo: eo ía 1. ik o ės eiškinių aiškinimas abs akčia logine o ma, 2.
in es iga i o obje o la explican sis emas de a i maciones cien í icas TŽŽ 1985,
2001, 2013, especiación 3. ilos. o almen e abs ac os, pensamien o eó ico,
pa a ob ene la posibilidad de conocimien os sob e obje os que es án más allá
de la expe iencia TŽŽ 1985 (no an exac amen e abs ak us, pensamien o
eó ico, no inculado con la p ác ica, expe iencia TŽŽ 2001, abs ak us
p o a imas, no inculado <...> TŽŽ 2013), TŽ
216 Jonas Klima ičius | Te minas an e é mino. X (emolino) de la expe iencia y su
cien í ica e i icabilidad supe ándose en el paso a lo que po p incipio no ole a,
no zapinu y no undamen a, é a me amen e in en ado asun o (p ynoji
spekuliacija) (FilŽ 2002). Esa misma inse ción mo i a i a con empliacia [lo .
con empla i 1. (įsi)žiū ė i, s ebė i (a i inka g . θέασθαι), 2. p k. (ap)mąs y i,
(ap)s a Lie Lieš i LoŽ 2007] leksinė signi icado es lais esnė (i d ilypė) 1. g andez
ag upamien o, susi elkimas, susimąs ymas (2. mis icizme aulščiausio ipo de
conocimien o, que se basa in uicija; pasi us ealidad pe cepción) TŽŽ 1985, 2001,
2013, pe o es o no es ni iloso ía 2001, ni psicología e minas2, y la explicación
g andez ag upamien o, sus imus imas, medi ació elŽ 1991 son esmicialmen e
inco ec as. medi ación, al con a io, p incipalmen e 1. susmición,
pasinė imien o en sus pensamien os, p o undaus susponsu a ion būsena ( elŽ
1991), aún más una de los cambia usios es ados de conciencia [o os sueño,
hipno ansinis, psichodelinė būsena, senso y izoliacijos būsena e c.) g anusus
susponsu a ion būsena, aplicada p ac icamen e a eas e n eligions,
psico- e apia pa a educi el es és, elajua , anquiliza se (PŽ 1993). En
iloso ía es en la ida co idiana a menudo neiš exp esados y dis o sionados de
e dade o conocimien o y p incipios de ac i idad e lexión (FilŽ 2002), po que
lo . medi a i 1. (ap)mąs y i, (ap)gal o i, (ap)s a s y i, min y i LoLieŽ 2007.
Así la eo ía empieza desde obse ación (mi amien o), especulacia comple amen e abs ac i, sin él,
con empliacia susimus ymas sus ocupus en la ealidad, medi acia susimus ymas susi elkus en sí mismo y
ida. Las mismas como eo ía de o igen y eo ema (g . heō ēma enseñanza, egla < heō eō apmąs au)
eo ico enunciado, cuya jus ud puede se o es á lógicamen e demos ada, basado an e io men e
es ablecidos cien í icos enunciados TŽŽ 1985, 2001, 2013. Sin emba go eo ema limojasi ma emá ica i lógica.
algunos idiomas ienen sus p opios é minos de lenk. wie dzenie (i eo ema ), ček. ě a, poučka (i eo ém),
ok. leh sa z (i Theo em). 2 Según mo i ación aquí šliejas y skepsis, escep icismo de oda simila
signi icaciones aidos g . σκέπτομαι žiū ė i; esba inė i, izž algy i, sužino i; juzga ; pensa , pensa ;
desp a au i, esol e ; p e e (G LŽ 1979), oglądam, p zyglądam się, sképsis obse wacja SWO 1997 (no s
muchos palab as in e nacionales de dicynów nenunodo esmines pi mykš ės signi icanzas, a la que pasquió
sólo añeda sema abejojando, c í icamen e, e i icando). Sin emba go leksinė escep icismo signi icado
comple amen e des iada ilos. di ección, que echaza la posibilidad de conoce la e dad, ob ene con iables,
undados conocimien os TŽŽ 1985, 2001, 2013, pa icula men e compleja e mininė iloso inė, donde del
escep icismo de con enido se dis ingue el mé odo del escep icismo c i inis pap as ai mąs yme y eikloje
esančių p io aciones comp obación (especialmen e kan o iloso ijoje, donde de ese modo s andama con a
dogma ismą)
(FilŽ 2002). En la ida saludable escep icismo 2. (i esceppsis) simplemen e k i iškumas,
dudasejizamien o a algo TŽŽ 1985, 2001, 2013. Es impo an e nopainia aspec os de.
223Te minology | 2016 | 23 nos gus a simplemen e mi a . <...>. <...>.
pomėgis mi a indica que exis e conocimien o, que es el p opio
obje i o, <...> M.-D. PhilTi 2009
105. augus ino men ía: pasado p esen eis es memo ia, p esen e p esen eis
obse ación, a u u o p esen eis espe a au augišp 2004 281 casi exac amen e copia
el homb e de nues os iempos eudalismo epochos sa imonės y inė ojas: p aeičiai
su ok i nos ha dado memo ia, aho ačiai ži, a ime a eičiai il is i lūkes is a ži. Gu kk
1989 104. pe o él ambién: eu opos socie y paleng a pe semp e ie ie ie ie ie ie
ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie
ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie
ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie
ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie
ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie
ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie
ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie
ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie
ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie
ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie
ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie
ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie
ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie
ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie
ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie ie Los monjes de es os iempos ambién hace sa i ą di e encia: <...> pelig oso con undi eológico y iloso iní en oque en mo alę. el p ime o aba ca en sí mismo el juicio de sabidu ía, y el segundo debe e minis sabidu ía žiū a M.-D. PhilTi 2009 84. la ley na u al depende en esencia de la sabidu ía žiū os: <...> (84). y úl ima impo an e di e encia: el žiū a del suje o no a una sola disciplina de las ciencias humani a ias es el único modo de conocimien o, comple amen e inacep able en las ciencias exacliciosas, pe o na u almen e a endiendo a la indi idualidad del se humano y a la be ibiškišumu del espí i u es o con qué se undamen a la c eación a ís ica kb 1999 5 12. El žiū a es de aško: pasak H. Ka delo, ai kaleidoskopinis, nuola os besikeičian is aškas y a kogni y inės g ama ikos (...) a GudE 2000 34. „<...>. Es a pa e de cul u a [habla] […] p opo ciona ca ac e ingus es a cul u a a daik ų concep ualizaciones y ca ego izaciones modosus, al ybių sis ema, žiū os aškus, sociomeniškai iji in ą elacionį con pasauliu (...) a. GudE
2000 35. <...> Č. milošą y su ob a la pe cibimos p incipalmen e de Li u iško žiū os
aško MkslL 2011 15 7. Nė a ni siquie a muje es pe sonajejos de a os žiū os
aško se i os analizes Li iš ii 1997 74 (V. kele ienė). <...> pe mąs i i su li e a u a
canóna de nue os žiū os aškų Li iš ii 1997 76 (V. kele ienė); žiū os aško slink ys
NŽa 2013 3 230, eemplaza žiū os ašką NŽa 2014 6 22. de aško se es ablece y
kampas: <...> concep ualización <...> se puede asign conc e e esniąją, empi inę,
pa e y abs ac esniąją, poj okinę, s i į. úl imo ojoje muy impo an e es el
aspec o del pe il žiū os kampas, pa áme o, que se uel e esmin al en
de e minada si uacion ijando cosac á o eiškinį, <...> a. GudE 2000 49. manau,
b i iško polinkio linksmai mi a gi en eiškinius y lie u iškos na ū os bei ealybės
de inys pe mi e imagina se y al žiū os kampą iQ 2010 410. Inį a el ángulo žiū os le
pe mi ió accede a esos emas NŽa 2014 4 72. odos los concep os <...> de inmedia o
da unpusišką žiū os ašką Schopenhaue 1995 107. <...> busca pa a nue os ju ados
y e aluación campos MkslL 2014 13 5. muy a ima aquí
224 Jonas Klima ičius | Te minas an e é mino. X es p oximos y
lejanos žiu os pe spec i a de kai a SLL XXiii 2007 315. Da y campo: en
semio icas žiū os lauką pa enka odo (...) NŽa 2016 5 68, expandečia
žiū os lauką NŽa 2015 3 58.
Según aquellos kampus, campos andasi y žiū os ámbi os: esc i o , con e encis a, o óg a o, dibujan e
e lexiones suku ia žiū os į ai o ę, pe sonajų kai ą L y M 2013 45 14. <...> ilóso o, e lexionando ecnologías
desde eología žiū a aško iQ 2010 7 112. <...>, lelewelis y su Hys o ika in e ine en e apa encia y his o ismo,
como dos di e en es his o ias de ciencia žiū os adiciones NŽa 2015 8 57. e icos e ybių descub imien o al
homb e ga an iza su e ybna žiū a. ella es pa e del sen ido de ealidad, con el que el suje o e alúa
cons an emen e la si uación de ida y mo o inius enómenos E E Vi 1982 172. Da apa ece me odológica žiū a
M.-D. PhilTi 2009 176, neme odologická žiū a mksll 2016 8 8, s ačia ikiškoji žiū a NŽa 2011 7 489. Puede es a y más4.
Sin emba go la más impo an e, conocida ya de Pla ón, es esmių žiū a: <...> obje o del conocimien o es no lo que
pe cibiama senslėmis, y lo que es según su idėją, que p o esas pe cepokiamybes a si p asiš iečia.
Conocimien o, como conocimien o (epis eme) p oceso de adquisición, es p o u (nous) do ada alma ascenso en
nejuslinių y po el iempo nepa aldžių esmių eino y auge abs ūkima (ka ha sis) de odo lo que jusliška (...). Šį
kilimą p omue e e osas (sielos di inidad, daimonion), e e namen e pe ulos es a ies aspi ais espi i ualmen e
esmių žiū oje ( heo ia), que almai signi ica bendición (FilŽ 2000: 162). Toda ía sin alma del cue po egėjo idėjas
solo dėl o ege ada y eco dada žiū a es posible (162). Sin emba go es o en endida o no, acep able o no es el
sello de la his o ia de la e minología subjekkinés. pe o en ex os especializados, aunque a os, žiū a, no
alguna espi i uinė, y in elek inė, i. y. g ynasis mąs ymas: conocimien o, adqui ido po mane a de pu ejo
mąs ymo, in elek inės žiū os, siemp e hay eidos, idėjų conocimien o (Nek ašas 2004: 140). Tokia pa a a y
eó ica žiū a: la misma pos mode nnybę él pe cibe como sa i e lek y ią mode nnybės pakopą, cuando
mode nnybė nelyg issine ia de sus p opios concep uales así ideológicos įp očius y ellos suobjek i ina eo ines
žiū as lauke a. baumG 2007 20 (V. uba ičius). Sin emba go DŽ 1993 žiū os y LkŽ XX 2002 žiū os 4. aiškinimą juslinis
conocimien o; <...> odo es o denigia. 4 Aunque en es e signi icado en los dicciona ios no ijada, como žiū os
sinónimo pasi aiko y ega: a ianza suyo p opio egos ašką MkslL 2011 16 10, in inalybę se puede aba ca de
in inalísimos egos aškų elF 1997 38, pasikeičia egos aškas elF 1997 45, su p opio egos dominan es su
o ma <...> akademikai NŽa 2014 4 37, b uscamen e ols ama desde in ui y į is inės egos Li iš ii 1997 176. ¿Se ía
sensa o seg ega egos y žiu os?
225Te minología | 2016 | 23
Tą signi icado, más p ecisamen e signi icados in en ando de ini p ime o
hay que basa se en el p incipal signi icado de la lengua i a. Pasando hay que
en ende que la eo ía de la iloso ía a is o élica como espi i ual žiū a a
oda la exis encia misma a sí misma pasaulėžiū os palaimai es quedada en la
his o ia, pe o aho a hace mucho i imos en el mundo de eo ías de ciencia,
aiškinančios enómenos, s oppa ančių dėsnius y incluso duodančių naudą
(meno eo ías queda a imos samp a ai a is o elio), y en luga de esas
enemos la única di e sidad de eo ías žiū ų, anaip ol ne juslinių, a
požiū inių, kon empliacinių. Sí ai sin duda, lėmė noujos iempos a la iloso ía
ca ac e ís ico púsquese en suje o (anzenbache 1992: 150) y ya al, al cual
necesi a no na u al amocslino pasaulė aizdžio (202), o isum humano
pasaulėžiū os (214), aunque ella ine i ablemen e es kalbinė y ik gim akalbė
(167), siemp e conc e amen e is o iška y al menos cuan o subjec i i. kan o
al homb e le ca ac e iza el único modo de žiu os del mundo, que lo deciden le
ca ac e ís icos y de su expe iencia independien es, i. i. ap io iniai, espacios
y iempo imaginales así como ap io ines pu os in elec uales concep os
(ca ego ías) (Nek ašas 2004: 181). Thomas kuhnas (19221996), al con a io,
c ee que y hay muchas del mundo žiū os mane as, po que es o de e mina
pa adigma psaulio mane a de pensa , ed de concep os, a a és del cual los
cien í icos mi an a la ealidad (181). Ginčijama, que cada una de ellas ue a igualmen e co ec a, pe o segu o no odas igualmen e signi ica i as.
Es e žiū a se u iliza ampliamen e, aunque no uni e salmen e (anzenbache 1992 no). pe o
su de inición no es á ni alois halde io FilŽ 2002, ni Williamo aepe io y lindos Smi h lib o po
idėjų pasauli: eligija i ilozo ija iejamen e y aho a (Vilnius: alma li e a, 1996) Dic iona y
(219258). ob io, que es a žiu a no a más allá de la iloso ía y espi i uas ciencia lími es. y
Aho a amos en es e iką, po que queda la segunda pa e de es e acla amien o Es e ical
obse ación. Es a especial jū a ambién iene su aidá. Ella comienza desde la an igüedad
p ime os siglos: <...> el concep o de Home o el a e sin emba go queda no po algo o o,
que an sólo menu, suselianciu pu nai a inio cha esį, a y um él sólo y ue a c eado de
los oyen es žiū ai5, pasigė ėjimui, pasimėga imui (S oškus 1981: 23). a. XX ilóso o
enomenólogo Nicolaius Ha mannas su capi aliniu iendaalo es é ica (išleis o después
mue e 1953 m.) desde o sólo empieza: Es e inis pensa ymas en odos casos es
secunda io. Puede comenza después de que pasa a la es é ica žiu a y be a piškas a si5
Aquí ecu amos ya mencionado a e pa a signi icado 13. klausy is (pp . gė ė is o
s ebė is).
226 Jonas Klima ičius | Te minas an e é mino. X da imas gė ėjimuisi g ožiu, <...> (G ožk 1980: 335336).
Aunque nomb ado pensamien o es é ico ( ikslle se ía pe cepción), enseguida ebau iza žiū a y se
sepa a del pensa : <...> mucho pažū ingesnė e o de pensa que la pe cepción es é ica (žiū a) en gene al
es uno de las mane as de conocimien o, del mismo ni el, como y el conocimien o acional (336). pe o lo que
en onces queda pues beaužis no es daik o on inė quybė (345). En onces comienza la segunda žiū a:
Es e inė žiū a es sólo semiau pojū inė žiū a. Sob eš ella es á aún de segundo g ado žiū a, la cual
sensaūchios causa imp esúdis, pe o que con él no esusilieja y ak e es cla amen e de él dependioma. Esa
segunda žiu a no es ni esmížiu a, ni pla oniciosa pe cepción de com adesía, ni in uición, <...>. Ella oda ía
es á encaminada a un único y indi idualų sepa ado obje o, pe o islumb a en él lo que pojūčiai be a piškai
no alcanza: <...> (312). la segunda žiū a es idu a in e na (343), pojū inę žiū ą de in e no apš iečia
i špojū inė žiū a (344), que es c eado a o al menos ec eando žiū a (343). Se puede en ende que a a, lo
que ella pe cibe, no es á dada sensaūčios, sensaūčiai es o sólo engalina (343), aunque queda la p egun a
cómo? Fal a muy poco, y odo muy signi ica i o6. N. Ha manno con empo ámjis y cod amin is Vosylius
Sezemanas en su es udio es é ica (1970, esc i a 1962) esminmanai apildo, pa yškina y apibed ina: Mūsų
pe sonalidad emocional a sliepim en obje o pasi eiškiančią gy ybę o jausminį onalumą nekliudo pa a que
noso os espec o de ese obje o man eniky ume kon emplia y ų nusis a imą, pajunándole y esa
nuo aiką, con la cual nos zak ė ė el mismo obje o. Tokio de ca ác e es como an es é ica žiu a, es é ico
a idamien o, e elajiąs nos y obje i ą, an indi idualinę sen idos i encias signi icado (Sezemanas 1970:
256). Sin emba go es é icas y eó icas žiū as iden idad, a eces p oclamada oda ec mukai, susci a
neigimo: <...> a i ma , que eó ica y es e ica žiū a en esencia coinciden, que es o unidamen e obje i us
júlgsnis, es ne ikslu. <...>. <...>. A la eó ica žiū ai le impo a el mismo conc e o, indi idualus daik as,
obje o, su esencial <...>. A e a que la mi ada es é ica noso os pe cibimos pu a la cosa de se , e c., es
deci , asumi a ilusión L y M 1989 49 10 (k. as enis). 6 Mucho an es a hu as Schopenhaue is, dis inguido en
iloso ía una in ellec ualinę žiū ą o absoliu ųjį mąs ymą (Schopenhaue 1995: 30 p o o žiū ą (73) y juslinę
žiū ą (131), y es e ikoje ya sepa ó de su llamada obse ación es é ica dueis insepa ables sudedamos
pa es: el conocimien o del obje o (no como pa ilionio de cosa, sino como pla oniškės idėjos, i. e. como
o mas du as, p opias de cie a especie de cosas); y conocícien e (no como indi ido, sino como pu o,
be alio suje o de conocimien o) sa imoné (286). La p ime a llama obje i ia žiū a (288), esa obje i idad
genialumu (289), pe o la pa e subje i a de la belleza p omue e simplemen e nug imz i en pu yną es e ine
žiū ą (317).
227Te minology | 2016 | 23 įž alga žiū a da ybiškai de mi a , pe o
semán icamen e no se dis ingue y de želg i, elaciona y con las palab as
ž ilgsnis, e esniu pož ilgis 1. ž ilgsnis (S. Daukan o pož ilga), 2. z . en oque 1
( . y. a ž ilgis, pož ilgis), 3. z . en oque 2 ( . y. pajiū a, nusis a imas, pozicija)
LkŽ X 1976, ej.: p ak iškumas es el p incipal asgo con el que somos mi ando
en noso os, . y. y. spinduli, y dice que es jus amen e al como G ožge isk
1980 (Muoja 217 Heideg). zhlg i, mes i zhlgsnį, ž algy is eigiška, no inalina, no
ezul a i u, aigi de esencia di e en e negu mi a , po que en onces e . Sin
emba go g e a žiū os (i e . egos) p oby a y j alga: Nema umas es
indi idualidad se i inal expulpi a ion <...>. <...>. Tai ž alga, p o undamen e
suleada su aíz en c is ianismo su ą k. b adP s 1990 452453 (V. Zabo skai ė).
Č. milošą e alúa desde un di e en e pun o de is a MkslL 2011 18 9. <...> cada
uno decide desde su pun o de obse ación MkslL 2014 11 7. […] in ac ado
aspec o de espionaje […] es udios MkslL 2013 5 12 (čia lyg espiajos... j ilgsnis
aspekgis!..). Es a esp alga no es á ijada en dicciona ios7, al ez siquie a
no. Te minológicamen e no e necesidad.
Todo lo que o a sucesio y di ección signi icanzas islumb a se y
is alga. No so p ende que incluso jun aina con įžiū ė i: p adžioje ue la
palab a. Tą se puede á con empla sólo sin palab as; Žmogiškieji palab as
no ayuda án a eso islumb a . ka kŽ 1989 256. <...> él con su g ea es
insgluyo en ellas en isionó cien í icas his o ias símbolo á T. ManLV 1969 253.
įž alga y įž algus no hay palab as de lengua i a (LkŽ iV 1957 signi icadome oli ma an is de aseinių no de
pa ikimųjų). Ellos p o ienen de dicynas y muy paleng a a en a osená. LŽ 1924 p oницательный ž a bus
( ėjas), šaižus; esc a bus; įž algus, įmanus, прозорливый įž algus, akylas, прозорливость įž algumas, a
провидьнie una ap aizda, o a p e isión, incluso LkŽ ii 1967 p e isión, p ama ymas y sólo LkŽ iii 1984
p e isión, nuspėjimas, įž alga (ki a elig. ap aizda, p o idencija). E ec i amen e aquí emos alo inio
o iginalí o iginal: lo . p o ide e 2. p k. 1) p e e , p o idus 1. p e isan is, įž algus, p o idens, en is 2) adj.
įž algus, apdai us, p udus, in eligen e, p o iden ia 1. įž algumas, p e isión LoŽLie 2007. Lk Ž 1948 sólo
įž algus, LkVŽ 1950 įž algus sugebąs įž elg i; akylas, sumanus, a įž alga įž elgimas, in ospekcija, 7 kas
o a kompu ijos ž alga sus i uy de escaneamien o (sin esc ip u a); aunque cla más pe ž alga
(ž algy u as nada nuncačia enuncia la).
228 Jonas Klima ičius | Te minas an e é mino. X aunque in ospeccia įž alga,
sa iž alga, sa is aba (pe o sa is aba sólo in ospeccija, y sa iž alga su p opio
mi adimas, sa is aba). in ospecció su p opio in e io ida obse ación (mé odo
de in ospección psicología o o indi iduo psíquicos enómenos conocimien o,
juzgando de sus p opios in e nos pe i imien os, expe iencias) su ge sólo TŽŽ
1936 y de inmedia o es o sel is aba: pasigau a Jono Jablonskio naujada o (LkŽ Xii
1981). in uj algos y au is abos in ospekciones sinóniminimas pod ían hace
į aigą, que in ospekcija (la . in ospec a e apžiū inė i (iš idaus) LoLieŽ 2007)
ambién pod ían se p imis in uj algos o iginalas, si no su a imesnė y pla esnė
sucesión con mucho senesne p o idencija. in ospekción psicología en debido su
subjec i idad conside ada noekusia signi icación (PsichŽ 1993), pe o ale
nožmi š i, que es o sa is aba Šalk ii 1991 329, Ska džius 1998 461, po que como no
é mino del odo puim. p o idencia ambién ixada sólo TŽ 1936 (sólo ap aizda), aún
no ápidamen e ella 1. p e isión TŽ 1969, 1. p e isión, apdai umas TŽ 1985,
inalmen e 1. įž algumas, p e isión, apdai umas TŽ ii 2000. En la no minamojea
lexicog a ía y nue a e minog a ía įž alga apa ece p incipalmen e en el
signi icado sencąja įž elgimas, įsigilinimas, įsis ebėjimas DŽ 1954 (no s įž ilgis
knyg. 1. įsis ebėjimas, įž alga, 2. ž ilgsnis). LkŽ iV 1957 y DŽ 1972 apa ece y
cien í ica įž alga. No solo e balmen e, sino ealmen e cien í ica įž alga
e minos dicciona ios: angl. insigh , ok. einsich , us. инсайт s aigus di icul ades
así como p oblema esuel o, inespe ada complicación de elaciones y elaciones
apa ición de cla idad; es udian es diagnós icas <...> (PT 1993). Psichologos
decidie on de o a mane a que pedagogai como usai: įž alga ( us. инсайт, angl.
insigh ) o a insai as, aunque la explicación panašus: insai as ( us. инсайт, angl.
insigh ), įž alga s aigus i anks esne pa i imi a si nepag įs as si uaciones de
elaciones y oda es uc u a esm, esolución del p oblema. ∆ su i impo an e es
la e apa p epa a o ia emp esnė ac i idad humana, adqui ida social expe iencia y
sociales his ó icas esas expe iencias de pe ėmimo ins umen os (habla) (PsichŽ
1993). Los pedagogos su disposición con i ma on įž alga EncEdŽ 2007. Así
secundinis, bu be a piškas o iginalas angl. insigh . Dalyko especialis as de
kalbininkų e gus a ía co espondimenos nuojau a, įž alga, in uicija ( udai ienė,
Vi kauskas 1998) basados ai pasionko įž algą. insai as a osenoje neįsigalėjo,
su es animidad incluso ma cada, po ejemplo: ipasjana signi ica ch a ų, pu yną
ma ymą, al cual ca ac e iza especiales a si ė imas, in uysgos y lo que los
psicólogos llaman insai u (insigh ) J. i anTM 2004 27.
229Te minología | 2016 | 23
Pla ón en la iloso ía jun o con senslinio mi ėjim ac úa y e e nas idėjos,
especialmen e del bien, espi i uinė įž alga es o y es eo ía (FilŽ 2002). Y la misma
in ujalga empieza desde siau osis signi ica i os di ec o senslinis sepa ado de
la ealidad enómeno de pe cepción ega (FilŽ 2002), lo que en ealidad apenasgu
aún in ujalga. La e dade a pe spicacia no sabe po qué se llama pe kel ine
signi icado (calbo y oje, cuando el asélimos ya no se sien e ya expalésés, el
signi icado ya no se llama pe kel ine, y de es ine o e c.). las isiones
p incipalmen e se dis inguen ipos: nepa ienis senslinis p incipales o ma de la
pe cepción pa ilion kan o pu anoji įž alga (s ebėjimas), i. e. iso de la
posibilidad de expe iencia condicionan e o mas de espacio y iempo įž alga;
comple amen e nejuslinė in elec ualė įž alga (min inė, są okinė) y Husse lio
ka ego inė įž alga, especialmen e esmės žiū a (panaši en idėjų žiū ą de Pla ón).
Sin emba go es apibend i a la ida y mundo in uj alga gene oji espi i uinė,
e inė, eliginė y . . ik o ės apsk i ai y el se humano samp a a (pasaulio,
homb e pa eikslas), la cual se o ma indi idas, g upo, epocha. <...>. ma cšku
endencia a a a la insj algá como aquí y aho a eniendo de lo que
e e namen e no cambiáčia y pe manece apa u, a qué del p incipio se puede
basa en cualquie momen o (FilŽ 2002). Toda ía menciona noap asčiausia
especie neklys an i die o įž alga, isio in allibilis ap io i conocimien o especie
NŽa 2014 1 50 no como conocimien o expe imen al (52). Neap ėpiamoje
a osenos di e sidad en p ime luga nožmi š inas a is o elio iškeliamas p
misma del espí i u humano (in ellec us animae humanae) esmėje glūdin is
polinkis į juslinę įž algą (FilŽ 2002: 218). Ella al ez p ima be a piamen e basada
in uj alga Schopenhaue 1995 127. pe o y aho a iamen e: polí icos hacen
mul i ud de impo an es decisiones, pe o no pueden sus cien í icamen e
explica . ellos a um sien en ealidad, iene polí ica una sensaciónu á, basada
no en cien í icos cálculos imien os, pe o más emocionalni una elación con
eal o e. es o ing esadajama como in uicia, nuojau a, įž alga y p ak inė
sabidu ía. ealidad sen ido no es mí ico asun o iQ 2010 3 40 (a. Jokubai is).
esc i o es hoy ocupa <...> li e a u a. aišku, su in uicia, meninė nuo oka y
įž alga a eces pueden deci más que los co ienybės pe iodis as o poli ologijos
analis as samp o a imai Sa con TV 2015 29 22. meninė kū yba es in ui y i bū ies
iesos įž alga G ožk 1980 14 (b.kuzmickas). o a g upelka gi asi sob e sués
conocimien o a a és sa is abà y pan. : Es a p og amada encíclica mues a
camino de la iglesia ac ual: au ógnos imo y áns algos camino, a senujinimo
camino y camino dialogo ka kŽ 1988 122. su Š en enybės dalai lamos Xi lib o Kaip
poznin i sebe asignada sa is abai ugdy i. amo é e insz alga nos lle a hacia nushila ion <...> Sa
230 Jonas Klima ičius | Te minas an e é mino. X con TV 2012 5 81. Aquí šliejasi cha izminė y
(pseudo)poe inė: Cha izmos do anas, <...>, c is ianidad ambién llama apa iencia dádomas, milag osas
dádi as. Es o conocimien o de dones (sabidu ía, žinios, espí ias in uj alga), habla de dones (...) y pode de
dones (...) Sa con TV 2016 38 18. Esa es po qué ba dos an gus a el ino, midų, d ogas, ca ą, eba ą, opijų,
sandalmedžio smilkalus y abaką u o a, lo que pe mi e sen i jágų subida. <...> es <...> sus i ui ai
nec a o, del e dade o diosos bebida, que ac úa la men e humana, cuando es e ap oxima á la e dade a
insignia. mundo espí i uia, didžiulė amybė, ca ac e ís ica Kū ėjo būčiai, nea siskleidžia pe ino y
opijaus ke us . W. emP 2000 4849. La e dade a insigh en e dad es á de pensa : […]...> no hay na ación
sob e isa á no puede se co ec a, si no deja posibilidad a nues o pensamien o de con e i se en
e dade a insigh C. S. LewS 2007 22. me a ísicas eo icas in uj algas mksll 2012 8 8, p o ina in uj alga H.
D. To V 1985 157, me a izica in uj alga a. Mac Vi 1994 303 (1977) 88, iloso iné in uj alga NŽa 2014 1 43,
eligiosa in uj alga elF 64, 1997 11. iloso íné in uj alga NŽa 2013 5 37, enomenológica in uj alga Gė k
1989 8 (b.mickas), psicológica y enomenológica in uj alga SLL XXIII 2007 300, 300 gili in uj alga F idG 1977
462. Es o posible solo a ex ao dina ios pode es espi i uales homb e, llamado genijumi, po que solo él
capaz de se ies y daik ų esmę pe cibi como o alidad, pa a i es o su absololiučia ema y es a
especializada in uj algó muy sa i ai ex eikš i mene, poezijoje o iloso ijoje a. ŠopGia 1994 68. cuando
in uj algó us aba ilóso o, es in uj alga. cuando po casualidad alguien pailoso izando, su signi icado
blausi, concep os esúmenos desplugusios: <...> él e a al condición del alma, cual yo econocia en sí
mismo y en o os: es ig umo, insignes y conociendo, espi i uales g acia se áena H. HesE 1991 260. <...>
klos ėsi muchos acon ecimien os y i encias, descolo i ados ma a illosas insj algų L. Jon b 2008 150.
<...> odo es o ansmi ido con especial li e ú ine į aiga, įž alga y sabidu imi L. Jon b 2008 150.
Comple amen e inde inidos y casualmen e amblo os iloso inas y li e a ias insj algas a. Jasmk 2001 12
(M. Ma inai is), con empo anias li e a ias insj algas zauomazgos NŽa 2012 4 218, meninė įž alga NŽa 2012
5 307, espasios įž alga Sa su TV 2016 38 18. No di íamos ni siquie a que aquí es simple islumb amien o o
pe spicacumas. 8 Enz alga del é mino sin emba go no hay anexo a a. Maceinos lib o de eligión iloso ía
(1975) anexo explicación de palab as li uanias más a as (a. Mac Vii 1994 341345) y lib o pe sona y his o ia
(1981) explicación de palab as más a as (a. Mac Vi 1994 372374).
231Te minología | 2016 | 23
No eales, pe o muy cla as, en endibles son del odo no iloso inas o psicológicas
insj algas: ecnológicas desa ollos insj algos ( o esigh ) Vd 2006 16 10 (E. Vilkas);
u u ologija como u u as in uj alga a. Mac Vi 1994 464; enía bas an e sano
sen ido y šiokią okią įž algą NŽa 2011 6 396. la pu a espi i ual espi i ual in elek inė
įž alga desc údinama y según obje os, pe o especialmen e según peculia idades:
sa ia de p o undos in uj algos con TV 35 32, in elec ualmen e gilesnės įž algos NŽa
2014 4 269, in uj alga . W EmP 2000 35, una in uj alga signi ica i a NŽa 2013 4 293, una
especializ alga a Šop 1994 68. Mucho más a menudo įž alga aquí es ma ymas; gai és;
p og ama: Li uania de ciencia y es udios insigh sa mokslioji Lie u a 2030 o mación
mkslL 2013 10 11. <...> g upo de cien í icos p epa ada la Li uu os ūkio įž alga Vd 2009 38
34. <...> esc ibió in igojancias di ec ices de es a egia cul u al. <...>. pa a un ápido
ma cho desde insigh s es a égicos has a la implemen ación susklos é las
condiciones adecuadas iQ 2010 5 89. Los p og amas in eg ales nacionales enían que
o ma se cie as isiones es a égicas qué maneja y cambia Mksl 2013 10 5. Tales
signi icados son bene y olia egiška įž alga Sa su TV 2012 37 4, a idesnė įž alga NŽa
2013 1 14, sėkminga įž alga Vd 2011 4 29, imp esionan e įž alga NŽa 2013 5 370, pozi y i
įž alga iQ 2011 7 17, adikalios įž algos NŽa 2011 8 536, skep ikų įž algos NŽa 2014 5 26.
donde se e algo el signi icado iš ados; alegaciones; opinión: analis as insj algos NŽa
2011 6 419, ecien es in es igaciones insj algos MkslL 2015 8 10, es uc u ū ines
análisisés insj algos Li iš ii 1997 83. Niekas no quie e se sin įž algų: bū ėjos įž algos
y eks asensės įž algos Sa con TV 2010 40 25. Te minización p i ili y adecuada
g ama ización sin el inal g ama ico į o minio ella lyg nebaig a. En es e caso es o
se ía p ielinksninė cons ucción: en ada de is a a la esmę in e na y p asmę
Schopenhaue 1995 236, no ap opiama linksninė: en ada de is a a cues iones de
iden idad y imagologijas mksll 2013 5 12, aún más pa icipi ė y padeli inė: en ada de
is a, zabiančios giliau NŽa 43, 2015 8 24, hace al a nemažos en ada de is a pa a
sepa a se, <...> Vd 2011 8 incluso nues a in e up uňa: pensa ys in ož algos, que
sa asima es unsakomas sólo sa a a Mac Vi 1994 309. Tomo de las isiones sob e el
bendi igío a i amien o mues a su deseo de se un e dade o con empllia i ioi
homb e, que a dios mi a en su p opia luz y en su amo y que po eso odo e en la luz y
amo de dios M.-D. PhilTi 2009 513. Czesławo miłoszo geniali įž alga pa e g ame p o e
sob e <...> baimę iQ 2011 5 13. au o us insigh os sob e c owd enomeną Vd 2011 25 57.
<...> ecue da Hannah a end classiaišku, que įž alga hecha de įž elg i, aunque lo más
impo an e es e inys (angl. insigh , lo . p o iden ia). Queda o almen e en endido
que DŽ 1972 y 1993, 2000 isiblemen e aún sólo įžiū ė i, pas ebė i. LkŽ XX 2002 1įž elg i 2.
p k. įsigilinus pe cibi y es o se conoce ya de los iejos esc i os Vol enbiu elio pos ilės
(1573), F. W. Haacko, P. uigio, k. Milkaus ocynų, na u almen e, y nue os esc i os
232 Jonas Klima ičius | Te minas an e é mino. X insigh s sob e la
p opaganda de un mo imien o o ali a io NŽa 2014 2 64. po cie o,
gene almen e aquí hay no e dade a insz alga: insigh s sob e las
posibilidades y lími es del conocimien o pasado NŽa 2011 6 429, insigh s sob e
las endencias de la in es igación, pe spec i as MkslL 2009 7 2, insigh s
sob e la si uación ac ual de Li uania NŽa 2011 3 a 158, insj alga sob e o o
Li uania iQ 2010 9 a 4 9, insj algas ilniaus, <...>, y p aho as in e conexión
cul u al 2014 mksll 12 12, insigh s sob e el ma ke ing de las ganas MkslL 2016 7
5, e en insigh s abou 2014 10 Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo
Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo Vo
Teo ía hay que c ea , se puede ene , žiū a dada o simplemen e es. la
inse ción hay que ene , pe o se puede y hace MkslL 2013 10 5, es ilo
epochos su o ma MkslL 2013 10 5, o os p opo ciona Vd 2011 18 37, Sa
con TV 2012 3 5, Vo 2014 3 10, be i NŽa 2013 5 370, pasibili a Vd 13 2014 11,
Mksl 2014 7 5, a amen e expe imen a Sa con TV 35 32. a o compues o
puede inclui se en NŽa 2014 2 128, ŠopGia 1994 68, ella puede llega a Vd 2014 6
28. Ella puede llena se Vd 2011 10 35, Vo 2013 11 15.
Mai onio, Ša ijos aganos, Vydūno, V. Mykolaičio-Pu ino y k . Ve iksmawo ding
insegui (con con olado galininku) a menudo pasigun se jus amen e po que que no
equie a dí o compues o hace įž algą, ej.: a e su esme esąs nesuin e eso as
in ui y us ik o ės s ebėjimas, peci a especie de conocimien o, au én icamen e
insis iógian i ik o ę G ožk 15 1980 (b. kuzmickas). his o izmo (...) de ilosó ico y
his ó ico cien í ico de la explicación de la his o ia XiX a. su gido una mane a de
pensa , que pasé ėmėsi dil henaus en endimien os de la his o ia, conciu comp ende
dis in os y kin ančius sen idos de la ida en di e sas epochose są yšius FilŽ 2002 97.
[…]...> peikia pozi y is ína concepp a ía del lenguaje, que egi i en la palab a es sólo
jungiamąj e ec ocį, y no isu iendo en él me a isías su p o undidades y
signi icanzas a. Mac Vi 1994 461 (1977). Tai <...> se i a poe ína es o anga sa i u
poe iniu, muy sonambiu e biju ansmi i espi i uinio bū į hoyino humano, zinancio,
que dios es lėpiningas. En o as palab as el poe a maceina quie e islumbi aunque
upučiuką dio o sec e o, de alguna mane a a su accesi i a čiau San 1992 2 31. <...>
homb e