Logos
Cul u a | 81 206
GIEDRIUS TAMAŠEVIČIUS
Ins i u o das línguas li uanas
SOCIOLINGVISTINIS ŠNEKaMaJaI KalbaI cons uindos leksikos y imas Į aDINės
pas abas Šnekamosios kalbos, a pa icula men e ela peculia leksikos y imai
Li u oje a é šiol é no o assun o. ingles, okieços, usos, escandina os e
ou as línguas pesquisado es es a á eaim in e essisi já não um década.
Ma y , po isso no alo y o dos li uanos a é ago a não há aco do mais cla o, o
que de e ia se conside ado šnekamąja língua, slengu e ja gão (plg.
Miliūnai ė 2005: 47).
leksika lie u ių kalbos E aldos Jakai ienės Lie u ių kalbos leksikologijoje
ski s oma em bend inės kalbos i šnekamosios kalbos leksiką. úl imaa ąją
cons i ui a minė leksika, ža goninė leksika e slengas. slengue, que es á o a da
comun inês linguagem on ei as, jun amen e com o p incipal undo
ocabulá io o ma bend a au ę leksiką (Jakai ienė 1980: 67)1. Gin au as
akelai is pa ikslina al ski s ymą eigdando, que šnekamoji língua amplamen e
comp eendia oda a saky inę lingua. Ela pode se : 1) pública, inculoma
gene inês equisi os da língua, 2) p i ada ( a minė ou pusiau a minė), 3)
ja gão (akelai is 2002: 55). Nes e a igo ap esen a-se es udo, no qual, com base
G. akelaičio ski s ymu, šnekamosios kalbos leksikai a ibuem s ilis inį
šnekamosios kalbos a spal į u in ys bend inės kalbos žodžiai (pa ekę į
Daba inės lie u ių kalbos žodyną oliau DlKŽ), didžiajai kalbinės bend uomenės
daliai conhecidas e amplamen e u ilizadas a minės kilmės žodžiai, bem como
ja gono leksika.
1 De ido à de inição léxica do ja gão su a ia maio ia dos au o es ai pala as ou pala as
conjugados, usados sepa os g upos sociais ou p o issionais em esnekamojoje alboje (plg.
Jakai ienė 1980: 76). di ícil nub i a aiškią on ei a en e ja gão e slengo ambos os e mos
mui as ezes são usados sinonimamen e (О lo a 2004), po ém bene mais b ilhan e di e ença é
que as pala as de slengo conhecidas à maio ia da comunidade lingubinesa e são amplamen e
usadas, e ja gão não, neben eles ossem caekę em slengo leksiką (plg. Jakai ienė 1980: 66; О lo a 2004).
G. aMaŠE IčIus. socioling is ís ico šnekamajai albai peculia leksikos
y imas 207 Y IMo pobūDIs Šnekamosios kalbos y imų lie u ių kalbo y oje
e ec uada nedaug. sob e o aspec o socioling is inho da pesquisa de linguagem
esnekamó ia, es udando e mos e sua in e ação, é esc e ida laima
G umadienė (1996: 190198). Nag inė as pe a ų (akelai is 2002), linksnių
(sa ickienė 2000), deminu y ų uso em šnekamojoje kalboje (sa ickienė 2006),
c ianças ca ac e ís icas da língua (Kamanduly ė 2006). sob e šnekamosios
linguagem e emo i as-exp essi as léxico desc ição DiKŽ é ašiusi iole a
če nė (če niu ė 2000: 160179). Embo a po eikis i i šnekamosios kalbos leksiką
enha le an as já an es ge ą decenme į ( aicekauskienė 2002), išsamesnių
des a a ies pesquisas al an a a é šiol. En e os abalhos já ealizados
pode-se menciona a pesquisa de Kauno adolescen es slengo, ealizada em 1999
(lėgaudai ė 2003). pos ūmį a á ios es udos da língua esnecaomosa mui as
ezes dá o su gimen o de no as ecnologias a ançadas e ex ynas da língua
esnecaomosa composição (plg. sa ickienė 2000).
A de iciência de dados da língua esconcâmica hoje a isa-se como nemenka
p oblema an o adu o es (Koh s 2007: 148), an o b ikalbių žodynų
suda y ojams, nos quais língua li uânica é p incipalinė, an o ap endizes de
línguas li uãs ou os (Melnikienė 2006: 112113). a a u aguis en e pala asynas e
ealíssima a osenos polinquias nem e a cain a em olhos e iešojoje
ašy inėje kalboje, quando bend ines pala as da língua imami usa no os,
šnekamajai lingua p óp iaing, po ém em DlKŽ nepa ekusi signi icam. ais casos
não a o na imp ensa (p.x., e o ma o iais começa a g ybau i. algiman o
Šindeikio a igo an aš ė. Veidas, 2008 11 17), po ele isão odados ilmes de
e imos i ues (p.x., adinasi, pakabino e ją a ikane? Do ilme asa idžio
nak ies sekso komedija, ody o po ele izu os 2008 10 01). Madingų ulga ybių e
ja gonysbių mui as ezes oco em mesmo e em públicas polí icas de línguas
(p.j., ai saiba que seus pa cei os ocês išdu s. seimo ma io J. eselkos kalbos
seimo posėdyje ci a a. Kauno diena, 2008 11 18) (plg. Miliūnai ė 2005: 4748). isso
indica, apon , nea si ic ínio ja gono lexikossk e bimąsi em bend ină lingua.
obje i o do es udo apaixina , que esnekamajai língua ca ac e ingus pala as
hoje mais endem a consumi , de e mina , se de e dade não gene inês
linguagem leksika sk e biasi em publicąją a oseną. os esul ados pode iam
se u ilizados esol endo a ques ão da amos agem de dados da língua alada
em diccioná ios p epa ados.
Pa a es e es udo oi escolhido o mé odo de enque e ques ioná ia. o ques ioná io
pediu pa a esponde a uma pe gun a: Você usa es as pala as nos signi icados indicados?
Kalbos Kul ū a | 81 208 são ap esen adas qua o possí eis a ian es de
espos a: 1. sim, us ou-o nes a signi icação, mas só alando p i adamen e. 2.
sim, uso-o nesse signi icado an o publicamen e quan o p i adamen e. 3. Não,
mas es ou ou indo ele sendo usado nesse signi icado. 4. Não, não ou i-o usado
nesse sen ido. Pe gun ando sob e o público e p i a ųjį consumo (plg. pupkis
2005: 18), p e ende escla eça -se, quais pala as esponden es links a usa
comunicudami publicai, e quais não. sem a p incipal ques ão sob e o uso do léxico
da shnekamónia, p e ende descob i e duas socialines a iá eis idade e gêncio
in luência espos as. Ao inqué i o inclui 22 esnekamajai língua
ca ac e ís ica leksica exemplos (da ando p essupos o, que isso a osenoje
papli em pala as; eles escolhidos de 2008 m. asa ą mos a iam jo ens
des inados de laidos de ele isão e pública esc i as da linguagem), e le indo
p incipais esnekamosios linguagem leksika camoksnius. Šių žodžių a osena
šnekamajai kalbai i už ibiai: lie u ių ža gono žodynėlis oi e i icada
pasi elkus Google paieškos sis emą, e endo o online you himo kalbos žodynėlį
www.k iu.l e Egidijaus Zaikausko knygą Kalbos pa ibiai i už ibiai: lie u ių
ža gono žodynėlis.
a p imei a anke os g upos de pala as cons i ui šnekamosios língua leksika,
en ecusi em DLKŽ. A ela a ibuídos as seguin es pala as: deskil i pasisek i,
zakal i uždi b i, susimau i suco i, secomp omi uo i, šako is ėkau i, u i,
įky ė i, cons uí aišin i2. e is ando ês p imei as edições DiKŽ explicou,
que pala as des a g upo alcança am ocínio não de um só empo: pala a um
s a y i signi icado aišin i encon amos já na p imei a edição DiKŽ (1954),
p esumi elmen e, já naquela época ele e a amplamen e di undído.
p epa ando a segunda edição (1972) no diccioná io incluídas no as
signi icâncias da pala a šako is ėkau i, pyk i, įky ė i e da pala a закалти
uždi b i kal iaujan . Ko ge o, logo depois zakal i om a usa e signi icado
uždi b i, embo a al signi icado enha sido incluído só na e cei a edição DiKŽ
(1993). Com no os signi icados pa a es a pe missão incluídas as pala as
deskil i pasisek i e susimau i sukly i, susikomp omi uo i, embo a na Li u ian
Language Leksikologijoje de 1980 apa eceu eles ap esen ados como
seman inių ža gonybių exemplos (Jakai ienė 1980: 77). isso mos a ia, que a é
no o ( ecio) DiKŽ pe missão eles i in papli o a osenoe e dicodiino o ganizado es oi no ado.
odas es as pala as em e egionalizadas a osenos exemplos de indicados ou p óximos
signi icados e são pa ekę pa a o Lie u ių kalbos žodyną ( oliau lKŽ), 2 Es a pala a s a y i
signi icado DlKŽ, ma y , pe neapdai umą nepažymė a šnek. como ca ac e ís ica
šnekamajai lingua.
G. aMaŠE IčIus. socioling is is a uma análise lexicológica p óp ia da língua
šnekamajai 209 po ém di e en emen e de ou a des e g upo de es udo
pala as, não incluídas em DiKŽ, eles são ilgesnį empo uni e so inai
papli ę.
Ou a anke os pala a de g upo em DiKŽ nãoa enka. Pa e deles são de o igem
a minesa: c uelmen e labai, especialmen e, i in, ėjai nesąmonės, laužy is
a žy is, gėdy is, įki s i sup as i, su ok i, įsigilin i, enk as k ailas; k ailys,
pasikėlęs pasipū ęs, ica - e sob e iedo lik i sem nada, se deixik am. a minês
esnekamó ia eles podem se conside ados exemplos de léxico eles podem se
conside ados po que quase odos ais ou p óximos signi icados são pa ekę em
lKŽ ( ik idioma an ledo sėdė i nieko ne u ė i é incluída em F azeologijos
ā dyną) e seus a osens exemplos do a mių.
Mais uma pa e cons i ui leksika de ja gono. ao e cei o g upo pe encem pala as,
começa a usa ja gonine signi icado (naujosios sememos). ais signi icados es as pala as
não es ão en adas nem em DlKŽ, nem em lKŽ: apsal i be galo nus eb i, lūž i užmig i, pakalęs
nieko nepaisan es, pakabin i susipažin i, susid augau i, záknis i įky ė i, sue zin i, g ybau i
nesup as i, nesusigudi i, go o i i nesąmones, klišas ne aiklus. Necesiejama al lexicica pa e
são alo es de ou as línguas. Eles cons i uem qua a e cei a g upo de pala as
in es igadas: изdu i apgau i (plg. us. ža g. p oko лоть ся suklys i, apsigau i; G ače 2006:
487), įsipaišy i p i ap i; ilp i (plg. us. šnek. вписаться pa aiky i, ilp i; Ku ilo a 2007: 72).
ambém incluída e do šnekamosios inglês da língua ans e ida da pala a ne ealus
nuos abus, mui o bom signi icado (plg. angl. šnek. un eal neį ikė inas, nuos abus; Ox o d
Dic iona y o English 2006: 1932)3. du an e o es udo o am en e is ados 251 esiden es de
ilnius (159 mulhe es, 92 homens). idade dos esponden es en e 17 e 80 anos ( g. Fig. 1).
conduzindo in es igação oi p e endido apon a quan o mais a ii esnių camados sociais e
p o issões pessoas. Embo a a ques ão sob e ocupação não enha sido ap esen ada, po ém
sabe-se que en e esponden esas es a am alunos, es udan es, abalhado es, aldinhei os,
espo is as, a ís icos, a qui e os, medicos, sace do es, ge en es e e c. 3 Não só es es
g upos, mas e odos os clicas de pala as (išsky us klišas ne aiklus) selecionados em anke ą
podem se encon ados no li o Egidijaus Zauskoika. Suda y ojas do e odynėlio quan o
nemo i uo ai p aplė ė ja gono concepção ža goniška aqui conside ada quase oda
šnekamajai língua ca ac e ís ica leksika: da comunsba palbai a imų eksp esy ių žodžių a é
ulga ios leksikos e ža gono siau ąja sen ido. Em e isão de li os Inga Ma ai y ė o nece
mais um in undado exemplo de a ibuição de pala as da linguagem de comunhão de
šnekamosios ao ja gão (Ma ai y ė 2007: 2223).
210 Kalbos Kul ū a | 81 Y IMo EZul a aI e i ando os esul ados do es udo
cla i ica polinkias, dos quais e espe ė asi. En e as pala as incluídas na enque e,
mais são endem a usa os mais jo ens esponden es (1725 m.), e os mais elhos
(6180 m.) mais equen emen e menciona am não ojan es dessas pala as, mas
ouėjem os usando nessa signi icação. Fig. 1 apa amen o dos esponden es po
g upos idade ap esen a ainda em des aškėję qua o g upos lexicicos incluídos
em pesquisa p opinhas de consumo. Susimau i e nuskil i são mais equen es de
DiKŽ g upo pala as (ž . 2 igu a.). Mesmo 83% dos mais jo ens g upo de idade
ep esen an es de esponde am posi i amen e à pe gun a sob e essas
pala as. popula es es as pala as e en e 3645 e 4660 m. idade esponden es (pelo
menos 80 % de espos as posi i as). Menos posi i as espos as ecebeu a pala a
bloque i. Seu não consume a é 60 p oc. de odos os esponden es, mais
equen emen e consumia apenas 1725 e 4660 m. idade homens. ig. 2 polinkis usa
em DiKŽ incluídos pala as
G. aMaŠE IčIus. socioling is ico es udo léxicosa p óp ia da língua šnekamajai
211 eiksmazodis šako is habi ual mais pa a consumido es mais elhos (ž . Fig.
3). quase me ade (40 po cen o) 1735 anos de idade esponden es espondeu
não ojan es des a pala a, e en e 3680 anos de idade esponden es ais
o am apenas pouco mais de dezadalis (13 po cen o). é a única das pala as
des e es udo, que os esponden es mais elhos são p opensos a usa mais do
que os mais jo ens. al polinkis mos a ia, que da pala a shako is no u u o
pode não belica nes e signi icado en e mais di undidas pala as da língua
šnekamosios.
a minês g upo de pala as de o igem se des acam pala as c uausmen e e
enk as (ž . Fig. 4). Eles os usa a g ande maio ia de odos os g upos de idade
esponden es (dau3 pa . eiksmažodžio šako is uso de aco do g upos de idade
4 pa . polinkis a o i a minės kilmės žodžius Įsipaišy i não popula us
212 Ling os Cul u a | 81 giau mais 80 po cen o.). Quan os mais jo ens do g upo de
idade esponden es à pala a emk as ac escen a am a no a, que usa a ele no
signi icado šaunus. Mínimo das espos as posi i as sulaukê equen emen e
azeologiniuose conjunções apacen an e a pala a ėjai. Não ex emamen e
popula a us apa eceu e eiksmazodis įki s i. Alguns en e is ados em
ques ioná ios indica am mais p opensas a aquela mesma signi icação usa
sang ąžina sua o ma à įsiki s i. As pala as apa içado, lauži a e azeologizma
ica sob e o gelo são mui os usados (mais do que 60 po cen o. espos as
posi i as), po ém da pala a apa içado e ica sob e o gelo mui o cas ečiau
g iebiasi pessoas mais elhas (jos usa a apenas ce ca de 50 po cen o. 4660 m. e 44
po cen o. 6180 m. idade esponden ų). De odas as pala as de ja gão incluídas no
inqué i o, o menos usado é pakalęs (apenas 28 % de espos as posi i as). Pala as
encabin i e clichês mais endem a usa 1725 m. e 2635 m. idade esponden es. As
pala as ungu i, lūž i, zaknis i são algumas das pala as com mais espos as
posi i as ecebuká ias des e es udo (ž . Fig. 5). Juos são acos umadas usa de
odos (exce o 6180 m.) g upos de idade esponden es.
Pakabin i é uma das mais jo ens en e is ados habi uais de pala as,
menos ele an es pa a pessoas mais elhas (ž . Fig. 6). posi i amen e
sob e seu consumo espondeu 83 po cen o 1725 m. idade, 66 po cen o 2635
m. idade e apenas 39 po cen o 4660 anos idade esponden es.
nenhuma em uma única g upo de idade (somen e 39 p oc. espos as posi i as)
(ž . 7 ig.). Mesmo e en e a mais jo em g upo de idade a s o5 pa . polinkis usa
ja gono no as sememas
G. aMaŠE IčIus. socioling is ís ico šnekamajai língua p óp ia do léxico 213
es udo ų o usa a só me ade esponden as. Mais eqüen es das pala as
in es igadas são expu di e ne ealus. al signi icado os usa ambém os
esponden es mais elhos. Mesmo 27 po cen o 4660 m. idade e 22 po cen o 6180
m. idade esponden es indica am usando a pala a ne ealus an o
publicamen e, quan o p i a amen e. Na u almen e, aqui se ia possí el ala
sob e especial madinguma des a pala a, po ém, p esumi elmen e, se á
acon ecida assim, que pa e esponden as ma cou al espos a nãosigilina
em enque e indicada em ou aokią, do que gene ininha alboje habi ual, da
pala a ne ealus nuos abus, mui o bom signi icado.
Falando sob e as espos as dos esponden es à pe gun a sob e a pública e p i a i a a osená,
sepa a am-se apenas homens de 1725 anos de idade. Eles são inclinadas pa e em anke ą 6 pa .
açõesmazônio po cain i uso de aco do idade g uposes 7 pa . polinkis consumi po ou as línguas
su gidos pala as bene in luência única mais b ilhan e di e ença de língua masculina e eminina
214 Lingbos Kul ū a | 81 incluí e pala as de usa an o publicamen e, quan o
p i adamen e (klišas, g ybau i, ne ealus, c uiau amen e, zaknis i, nuskil i,
enk as). as mesmas mulhe es da mesma idade ambém não e i am ais
pala as usa an o em público como em p i ado (užknis i, c uiau amen e,
ne ealus). os esul ados do es udo mos am que nes a g upo de idade pessoas,
ma y , da adolescidade é es ado o desejo se sepa a da kalbinės comunidade,
exp essa sua ge ação de iden idade em ou a lingua. po em, a léxica p óp ia da
linguagem de alunos e es udan es é conside ada uma das p incipais a mais do
ja gão social (Zaikauskas 2004). K in a em olho aigus mudamen os passando
pa a 2635 m. idade esponden os dados: espos as posi i as sob e pública e
p i a i a a osená p a icamen e nebelga a, maio ia indica usa an es
šnekamajai albai ca ac e ingus pala as só comunicando p i adamen e. isso
pode se explicado socializadas ci cuns âncias de desen ol imen o idade:
ge almen e dessa idade pessoas já e mina am es udos e começa am a
abalha em a i idades. socioling is ica eo ia a i ma que as pessoas
aspi an es à ca ei a pa icula men e endem a u iliza o mas
ca ac e ís icas da língua comum (Holmes 1994: 171). es o çando-se ala
p es ižine kalba ( igiando não só ja gonybių, mas e ambém šnekamosios
linguagem leksikos), eles p ocu am en a iza seu p o essionalismo e s a us à
sociedade. 3645 anos g upo de idade, as ques ões de ca ei a não menos ak uús,
ad e polinkia pe manece os mesmos. só mais elhos esponden es são inclinem
e publicamen e mais pa a o i šnekamosios linguagem lexicos.
nes e con ex o do es udo é já mencionado ques ão sob e a pública e p i a i a a oseną. A es a
pe gun a mulhe es en e 1725 anos de idade o nece am mui o menos espos as posi i as do
que seus colegas homens. eo ia socioling is ica ais esul ados explica do adicional mo e s
aidmens sociedade em sociedade nulem a necessidadebe na pública mais consumi comun inę
linguagem, e homens não comun ines o mas de linguagem consumi pode p omo e o desejo
assim exp essa sua masculinidade (Holmes 1994: 171). mais cla as di e enças de linguagem
masculinos e emininos em elação à léxica, apa en emen e, e eladas dados sob e a p óp ia
ambien e de comunicação: pašneko ų gêmeos, di e ença de idade, sua si uação social em elação
uma à ou a4. Pode-se adi inha , que di e encia -se homens e mulhe es espos as à pe gun a
sob e equência de consumo do léxico da esnekamó ia. homens al leksiká de e ia consumi com
mais equência com au4 Em Danijoje ealizado um es udo de consumo keiksmažodžių
mos ou-se que os jo ens consome am mais e de ou osokias keiksmažodžių do que pessoas da
ge ação mais sêne a. Keiksmažodžius e slengo leksiką de pa e liga e o a o de que eles
ap esen am in o mação sob e indi idą, exp essekiama apa ybė. es udo mos oué que jo ens
pessoas cessam de keikęsi, con e sando com os mais elhos, ambém e começa amėję
escala em ca ei as ( a hje 2005).