scieee Science in your language
[lt] (orig) [de] [fr] [it] [es] [pt]

„Kalbos kultūros“ šaknys ir kylantys modernizacijos vėjai

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

„Kalbos kultūros“ šaknys ir kylantys modernizacijos vėjai

Author: Vitas Labutis
Year: 2011
Source: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/download/247/312
V. Labu is. Línguas cul u a aiznys
e kylan ys mode nizações ėjai 9
KALBOS KULTŪRAI 50 anos
VITAS LABUTIS
LABOS CULTŪROS ŠaKNYs
KYLANTYS mODERNIZACIJOS VJAI G aži Kalbos kul u y 50 anos sukak is
ap op iada ocasião pokalė i sob e isso, como, em quais ambien es e queeno
p eocupacečiu es e publicações adosi li uanis ikos no mundo, o que lėmė seu
umo, zadada inos e ca ác e . Ao mesmo empo su ge a on ade de e le i
um pouco sob e aquele publico p esen e e u u o. KaiP KALBOS KULTŪRA
RaDOsi Aplinka, na qual an es 1961 m. começou b ęs i a ideia de publicação
pe manen e pa a p a ica de linguagem, não e a simples aqueles, que li uãos
ala algo kū ė, aduziu li os, esc e eu a igos, e especialmen e aqueles, a
quem ekda o lie u iškai pa ašy ą eks ą edaguo i.
Acabando do passado século sex a ao décmecio, após nuožmaus egime de
S alin já inha começado šioks al a lydys. Paju ę pelo menos quan o
diminuído gniauž us do pa ido comunis a, ene gingiausi jaunesnė gene ação
kalbininkai (Vy au as Amb azas, Jonas Palionis, Juozas Pikčilingis, Zigmas
Zinke ičius e ou os) ėmėsi sa o skelb i mokslo i iamuosius da bus
p adėjusiose leidiniuose ei i Lie u ių kalbo y os klausimuose, Kalbo y oje,
Li e a ū oje i kalboje i k . A siga o pe a ky as Lie u ių kalbos žodynas.
Pasi odê da língua p a icai impo an es ob as de: Daba inės lie u ių kalbos
žodynas (1954), Kazimie o Būgos Rink iniai aš ai ( . 13, 19581962), cole ados de
á ios di icilmen e acessí eis abalhos e k uopščiai pa eng i Z. Zinke ičiaus.
10 KALBOS
KuL ūRA | 84
Lei o ojams inalmen e apedi am
p i ei nami mais impo an es
abalhos de Jono Jablonskio, cujos
d i omį Rink iniai aš ai (19571959)
p epa ê e com la giu in odução publicou J. Palionis.
Šiokia al paspi is oi e escolas
lançados manualėlis Juozo Žiugždas
Lie u ių kalbos g ama ikos I e II
pa es, Napalio G igo e An ano
Lybe io Lie u ių kalbos ašybos
žodynas mokykloms.
No en an o jo nalis as, edi o es, adu o es, e minologos e ou os
uncioná ios ca en es de conhecimen os de p á ica da língua e am
cons an emen e a o men ados dú idas, como escolhe a ap op iada
pala a, ikslią min ies aišką, mui o bėdų bū a e de ido à esc i a,
sky ybos, a ies, ki čia imo. Se quem e sabia en euka io na Li uânia
ėjusį (1933 1940) uma e is a des inada p a ikai do idioma Gim oji kalba e a
pa i dele изaugusį desc end in ą publicação Kalbos pa a ėjas (1939),
jais eme e não e a pe mi ido. Depois de no e echadu as o am
man idos Juozo Balčikonio publicados Jono Jablonski esc i os 5 olumes
(19331936). aigi pas eiuso século 6oio década de meio em mui o al ou
pe manen e de publicação de p á ica da língua li uãs, galincio aconselha ,
como esc e e ou ala , quais modos de mani es ação de min es adequam,
e quais a odos amis olhos como e os de linguagem. Foi agua dada não só
ins uções, mas ambém iaclaškinimo, c edenciamen o, onde e como o
usa .
Nãobai impo an e, quem p imei o p onunciou a pala a, que das línguas li uãs
p a ica necessá io algum algum pe iódico pe manen e. Exis e conhecimen os,
que al men į ice-di e o do Ins i u o de língua e li e a u a Li uãs (a oda
ado ybei?) 1957 m. (a 1958 m.) le an ou edi o ius dos abalhos da academia de
ciências Valdas Pe auskas. Quando o au o des e a igo ap oximadamen e
naquela época ao seu di e o supe io Jonui K uopui não o icialia em con e sa
mencionou, que p á icas de linguagem eque ida pe iodismo, J. K uopas
espondeu, que panašus desejadação já ece ado e ins i u e conside s omas.
Sob eel do P imei o Kalbo cul u a sąsiu inio
V. Labu is. As aízes da cul u a da língua e kyan ys mode nizações ėjai 11
In elizmen e, não conseguiu euni su icien emen e a chi inių duomenų apie
s a s omo kalbos p ak ikos leidinio zauomazgas, po an o emca
p incipalmen e con en in is naquilo, que p onos icado Kalbos kul ū os
edak o a Kazio ul ydo p og aminiuose a ikliuose, pasi elk i dos a chi inių
duomenų pa iku i nuo ų p id up, poucos seus skiau elių de memó ias e en a
is o aquela paspėlio i. Da idéia sob e a publicação necessá ia da p á ica da
língua a é o apa ecimen o da Cul u a da Pala a inha de se encido
ne umpas, ingiuo as e duobe as caminho. Rapidamen e a publicação da
p á ica da linguagem pa a a sociedade sumanymą b andino a damiesi Oodynų
sky iaus che e J. K uopas, Daba inės li e a ū inės kalbos sky iui (sky iai
en ão chamados sek o iais) di iga ęs K. ul ydas e di e o do Ins i u o Kos as
Ko sakas. Juk p ecisa a pe cebe al publicação di ecção, su o mula as suas
a e as e ainda bem p epa p epa ados p o a p o a em á ias degopas
conside ações, que a publicação mui o eque ida à sociedade. Ins i u o de
ciência no conselho da publicação de p á ica da língua negócios não inha
zamkliū i (p o okolų não conseguiu encon a ). po ém Ins i u o de língua e
li e a u a Li uãs en ão e a di isão da academia de ciências, ad joks publicinys
(juo mais con íns inis, publicomenei des inado) não podia apa ece i não
con i mado academia de ciências p esidiumo. Anksčiau ou mais a de a pala a
decidiama inha a i a go e no e e ságeles comunis as pa e de cimaúné. ad
sumanymo ag adado es di ícil oi espe a umhal alcança nepasi elkus
diploma iškumo, às ezes e pagud a imo, pa i ies, como isso é ei o. 1960 m.
augpjúcio 12 d. academia de ciências Visuomeninas ciências depa amen o do
ins i u o de língua e li e a u a Lie u ių plan de publicações xali ou os
abalhos nu a ė 1961 m. começa pe mi i 5 au o inių lankų specialų biule enį,
in i ulin ą Kalbos kul ū os klausimai. Aqui indica-se que o comunismo s a an i
Republike socie é cada ez mais in e isi linguagem ques ões cul u ais e que os
uncioná ios do Ins i u o nuancialmen e o necem consul as em á ias
ques ões e em esol e assun os discu idos, ad udo isso p e is o abo da
num especial biule enyje, que de e ia se lançado duas ezes po ano.
Públomeninos es udos depa amen o de lide ou K. Ko sakas. academia de
ciências p esidium Ins i u o 1961 m. plano, aigi e mencionado biule enio publicação, con i mou 1960 m.
23 d de dezemb o
Naujasis Ins i u o leidinys aqui é conside ado biule eniu, e o nome al ez
dado de aco do mask oje desde 1955 m. ėjusio publicação Вопросы культуры
pala as analogia.
Gausa de línguas consul as de e dade p endeu Ins i u o depa amen o de
uncioná ios omb os, mais a de a é oi designado e publicado um ele one consul as,
12 KALBOS KuL ūRA | 84 ao qual paeiliu inha usado budė i Žodynų i
Daba inės li e a ū inės kalbos sky iaus uncioná ios. po ém as consul as
ico e como p e ex o pedindo uma publicação pa a a sociedade, cujo
assun os ab iu mui o o que mais amplamen e do que consul as.
DL KALBOS KULTŪROS PaVaDiNiMO iR s a usO Kodėl e kieno inicia i a
p e is a o publicainys in i ulado Kalbos kul ū a, ikslių duomenų não
conseguiu encon a . Tal ez an e io men e mencionado nome Kalbos
kul ū os klausimai mogėjęs o ma a imp essão, que aqui se ásiuis só
mask iškio publicação ans imas em li a ių kalbą, ou al ez obs acou a
pala a klausimai, que já an es de ia começa pe mi i Lie u ių kalbo y os
klausimai? Nomeação Kalbos kul ū a encon amos mencionada em 1961 m.
início comp a idos pela academia de ciências p ospec i os 19611980 m.
abalhos planos ( en ap esen ado e seu equi alen e usų kalba Kul u a
речи). Neno íamos silenciomi con o i i p o a elmen e pouco kum conhecido
a o: ame plan p e is o desde 1969 m. ins i ui sepa adoą Lie u ių kalbos
ins i u ą, pois kalbininkų da bų apim is mui o pla i, além disso, al ins i u o
eikęs 19411952 anos. In elizmen e, sepa ado ins i u o Lie u ių kalbos
so ie mečiu assim e icou nãoku as.
A cul u a da língua mais a de em nenhum luga não é chamada biule eniu, e
sepa adas publicainėlis são sąsiu iniai. Enquan o ha ia 6070 páginas de, al ez e
iko sąsiu inių nome, po ém ago a, bemokai pe kopus 300 páginas de,
na u almen e, isso já e dadei os omai. e dadei o s a us da publicação
p esc i o Kalbos kul ū os 1ojo sąs. P a a mėje isso é pa a a mais ampla
sociedade des inado ao ins i u o nepe iodico Lie u ių kalbos i li e a ū os.
Inicialmen e não exis ia nė edi o ial collegia, só quan o de um sąsiu ino
consul o es. O p imei o sąsiu ínio p epa ando consul ou du Ins i u o
kalbininkai V. Amb azas e J. K uopas, li e a u ė (en ão ambém abalusi
Ins i u e) Pe onėlė Česnule ičiū ė, do Ins i u o Pedagoginio Vincen as
D o inas e de Vilniaus uni e si e Juozas Pikčilingis. Passados 25 anos, quando
já ha ia começada a chamada pe a ka, K. ul ydas, a aliando 50 Kalbos
kul u os sąsiu inių, no amen e p abilo sob e o início: Kalbos p ak ikos da bą
p ecisou concen a , p ecisou s eig i pe iodinį leidinį. okią idėją podiusi o
me o Akademijos i Ins i u o, pa icula men e di ek o us K. Ko sakas. Shi aip
apa eceu no o, poka io anos p imei o pe iodico publicainys, des inado à p á ica
V. Labu is. Línguas cul u ais aiznys e kyan ys mode nizações ėjai 13 cul u a
(sąs. 51, 31). Kas mascuada 25 anos, a skleis a cambii us si uação. Já e
consul o es a pa i 36 sąs. in i ulados Redakcine kolegija. Que longo empo
p ecisou escêpi-lo Kalbos cul u a s a us, pode con i ma e al, digamos, ly inis
de iimas. 1966 m. e e o ma 110 sąsiu inių odykles. Bū a nemaja gal osūkio,
como du an e aquele empo imp udin us a igos ag upaa segundo ema iką.
Que a igo indica em qual capí ulo, quando nos p óp ios sąsiu á ios eles não
ão desag egados? e dade, assim es i a Kalbos kul u 1ojo sąs. coninyje, mas
mais a de ši ai aze enunciada. Uma no ai calš a cabeça pa eceu-se, que
sepa adas eminiai secções de e ia es a em cada sąsiu ínio. E suda iniza
sąsiu ínio es a íse mais ácil, se e minologo cole asse a igos de
e minologia, a dyno specialis ai seu i as e pan. Issdêsčius es es
samp o a imos K. ul ydui, es e mui o nekomen ando al sumanymą eme ê:
bas a de um suda inhei o e não há o p asimany i quaisque sepa ado sąsiu inio
sky ių.
da linguagem ques ionamen os Kalbos en ão seu sumanymą išd įsau išdės y i
Di ek o u do Ins i u o K. Ko sakui. P idū iei que mui o necessá io é âmpo
espy el de pe gun as e espos as. O di e o ab e iadamen e decla ou que
bas an e bom o plano a ual, é p eciso egozija -se que emos uma boa
publicação. Nieko nepešęs, depois de alguns dias neo icia liame con e sabie,
ninguém maisam negi din , po causa de seu não sucedido žygio pasiguodžiau J.
K uopui. Ele e elou a e dade: publicação com os sepa ados capí ulos e saindo
po in e alos es abelecidos se ia conside ado pe iodínio, ao qual se ia p eciso
ob e especial das mosco as pe missão, e seu espe ė is nesą ko.
Na u almen e, mais impo an es são as coisas do con eúdo da cul u a da
Língua. Às ezes ep eendiš aujama des e publicação esponsá el ao edi o K.
ul ydui po causa pa aicação so iebine san a kai. An ai Kalbos kul ū os 1ojo
sąsiu inio p og amá ico a igo esc e e sob e qualybiškai naują lie u ių
li e a ū inės kalbos e apą, sob e oco usią kul ū inę e oliuciją, jun o
pap iekaiš aujama po causa bu žuazinėje Lie u oje bu usių sunkių sąlygų (ž .
sąs. 1, 3). isso ninguém ou o, só p opagandís icos p e eplos bu bulhas. Masgi e
es e a igo começa, como de a ge am línguai os li uanos: Daba inė lie u ių
li e a ū inė kalba didžiulis nau os u as, que suk o ė nos dešim ys anksčiau
gy enusių ka ų. nosso sag ado de e de aquela iqueza p ese a , ap eu a e
ansmi i a ge ações u u as. Nãou imos di ei o nada desse pa imônio pe de , isba s y i. ais pala as e hoje mui o ele an es.
Paci uokemos mais uma K. ul ydo men į de eó icos samp o a imen os
sob e a linguagem cul u a samp a á: Ka u su lie u ių li e a ū inės kalbos
unkcijų 1 O P imei o núme o indica sąsiu inio numbe į, an as puslapį.

14 KALBOS KuL ūRA | 84 pla ėjimu aumen a e sua esponsabilidade consumido es
po sua pu eza, egula idade, belžį e aiškumą (sąs. 9, 7).
Na cul u a das línguas p oclamada não dezim imis, e cen enas de
con abilizados á ios bend esnius ou comple amen e conc e os sepa us
emas a s anços a igos, cujos au o es quase odos Ins i u e di bę
kalbininkai e nemaja al as escolas dos p o esso es, edi o es, jo nalis as,
adu o es, a é e p ecisliųjų sciences uncioná ios. Aqui nem é en ada
discu i de odos nes a publicação a s y ų emas e odo ilgo Kalbos cul u a
caminho. sob e isso nemaža esc i a e nes a publicação, e em ou as,
desc end inamoosios, abalhos. Pode-se en a iza que so ie mečiu Kalbos
kul ū a skynė kelią ki iems kalbos p ak ikos da bams Mūsų kalbai, Kalbos
p ak ikos pa a imams, a ski ų au o ių šios k yp ies da bams. A kū us
Li uânia independência le an ou mui os no os zadada inos. Du an e 50 anos,
ês p incipais edi o es (Kazio ul ydo, P ano Kniūkš os, Rasuolės
Vlada skienės) di igu as publicação em essencial man e eu compa a um al o
ní el cien í ico e uma esponsá el abo dagem aos assun os da língua. KALBOS
KuL ūR PLAIKS AN YS VJAI Išaugęs A á o e da cul u a da linguagem hoje se
ami ica pa a odos lados. isso é na u al, po isso se ia possí el e o gulha -se.
po ém kylan es no oso iški ėjai começa a plaiks y i galha des e á o e.
Apa ece al o-men e supos os samp o a imen os, que empos de no mminimo
de linguagem já es a am apenas passi imi, que a p óp ia Calbos cul u a como
leidinys e al cul u a como eiškinys esą já a gy enem cousas. ais línguas ima sklis i de hipe globalizuados e supe mode nizuados kalbininkų lūpas.
Deixemos publicis ines me á o as e despolesquemos pelo menos um pa ą
daquelas pos mode nias concepções.
Ten a-se odos os abalhos de linguagem despa i em duas es i amen e
opos os g upos p esk ipcinius, nos quais indicinėjama, como inka e como
não inka ala , e desc ip ipcinius, ap ašančius udo, que só alando
pa a ojama. Do úl imo pon o de is a p opaguo ojams odos pelo menos
quan o no miná eis a ibu os con idos abalhos pa ece p esk ipciniai e
nem quan o não cien í icos. A es e g upo de aco do al pon o de is a
se iam a ibuídos J. Jablonskio abalhos, odos os no minamieji ocodyna e
g ama icos. Nãoigilinando em esmę, p esk ipção exempli iu é conside ada bemaž oda Kalbos cul u a.
Que não nos enc yp emos em discussões eó icas, espi lg elėkemos em Kalbos
kul ū os 1ajame sąsiu inyje imp imin ą Adelės Valeckienės a igo sob e į a džiuo inių
būd a džių eikšmes. Au o ė, baseando-se sua disse ação acumup a nesse caminho
V. Labu is. Língua cul u a aiznys e kyan ys mode nizações ėjai 15
į a džiuo inių būd a džių ka o eka (ją можно назвать специализированным
текстом), p imei o de alhadamen e desc e e qua o į a džiuo inių
būd a džių seman ines unções, e depois discu e á ios ne icslaus seus
casos de uso. Vadici, A. Valeckienė abalha p incipalmen e como
desc ip i is ê, e e mina como p esk ip y is ê.
ge almen e ei a Jono Jablonskio nos abalhos e em odas as línguas li uanas
no minamosi g ama icas bem dicynos. Mui os dos a igos cul u ais da língua ambém
co espondem al modelo. E se imedia amen e desc i as e os de linguagem, isso
comums casos de posi i os a osenos aizdas dispo em min y. aigi p esk ipcia
(ki aip dizendo, no minimas, pooselamen o de linguagem) não inseja-se de de desc io de
ac os (desk ipções) de linguagem dėsnių deduzidos. Pode indica -se a uais au o es
ingleses, que em suas g amá icas baseiam não só desc ipções e p esk ipções
con ap ieša. An igo Uni e sidade de Camb idge edi ada em g amá ica inglesa os
au o es econhecem não só g ama icas desc isões inspeci a con ap iešá en e
desc ip i ismo ou p esk ip i ismo2. Nes e de essencia desc ipcine a g ama ikoje
nãošsi e ciama sem especiais sinais, o que é não g ama iška, o que seman ines ou
p agma ines anomalías, o que cues ionino g a iškumo, o que comple amen e
nes anda iška. Os au o es não exigem ejei a o que es á bem desc i o nas
adicionais g amá icas. ais p imi i u udo medi só desc ipções e p esk ipções
an ep ieša, desc ipcion (ap ašymas) mui as ezes guia-se e p esk ipcija (no minim). K.
ul ydas inha publicado um a igo p og amá ico Daugiau a enção li e á ia šnekamajai
albai (sąs. 2, 310). nossos indi idualis as libe ais g ak e g i a, que šnekamosios
linguagem não pode no mina , po que esą udo, o que eu ou ei, é o ac a da linguagem,
que em di ei o unciona . Uma-a es a manhã de e ão, saindo de ônibus de Vilniaus pa a
Kyba us, mo o is a zana ykišku acen o a um passagei o alheio apon ou: O me a é
lempu ês seu amžius! isso negi ago a na língua li uânica esse alínio a é lempu ês de e
se equi alen e com li e iškais pasakymis: Me isso nãoūpi..., Quem me abalho...?
Ž elg elemos ainda em um g ama iká The Longman G amma o Spoken and W i en
(Longmano šnekamosios i ašomosios kalbos g ama ika)3, cuja num capí ulo sepa ado
desc e e Pokalbių g ama ika. E aqui neapsieinama sem ca ac e es especiais:
ne inkama, nelabai inkama, nepageidau2 Huddles on R., Pullum G. K. 2002: The Camb idge
G amma o he English Language, Camb idge: Camb idge uni e si y P ess. 3 Bibe , D.,
Johansson S., Leech G., Con ad S., Finegan e. 1999: The Longman G amma o Spoken and
W i en English, London: Longman.
16 KALBOS KuL ūRA | 84 ina. isso é e dadei a desc ipcinė g ama ica, po ém
e nela šnekamoji língua sa o iškai il ejada.
os g ama icanos mode nos mui o o que em jus i ica pelo que a língua
can a, po ém não que em pe cebe que a linguagem al e a eque
con ínua manu enção. Henceasi, i oji língua e con inua em se
no minama, não em a ūki do já es abelecidos da língua dėsnių e polinkių.
A publicação da cul u a da língua, ex aído em e em ho į, e em plo į, causa
pasigė imen o, mas ao mesmo empo e ne imą. Se á que o excesso de peso
pa a a publicação, como e pa a a pessoa, impede a saúde e a popula idade?
Pode ia de ele a isca -se sepa ada socioling is ikos iespala, embo a cul u a
da língua ambém seja e socialinis eiškinys. Plonesnį Kalbos kul ū os
publicação cheapiau se ia possí el adqui i . Mais um desejo. Tal ez e bem, que
nes a publicação não se pe me ida em minulkias discussões, po ém, quando se
conside a uma no a a ian e do di ei o da língua, quando pe iodicanes e
con e ências ala-se sob e línguas li uanas e nau os yšį, Kalbos kul ū oje
yla não é boa causa. Saludemos a Cul u a da Língua apesa de isokios
oponingos ėjų e negandos e con inua a eeng i do idioma ugdymo caminho.
Recebido 2011 12 12