scieee Open visual document viewer

„Kalbos kultūros“ šaknys ir kylantys modernizacijos vėjai

Vitas Labutis

Full text

V. Labu is. Línguas cul u a aiznys e kylan ys mode nizações ėjai 9 KALBOS KULTŪRAI 50 anos VITAS LABUTIS LABOS CULTŪROS ŠaKNYs KYLANTYS mODERNIZACIJOS VJAI G aži Kalbos kul u y 50 anos sukak is ap op iada ocasião pokalė i sob e isso, como, em quais ambien es e queeno p eocupacečiu es e publicações adosi li uanis ikos no mundo, o que lėmė seu umo, zadada inos e ca ác e . Ao mesmo empo su ge a on ade de e le i um pouco sob e aquele publico p esen e e u u o. KaiP KALBOS KULTŪRA RaDOsi Aplinka, na qual an es 1961 m. começou b ęs i a ideia de publicação pe manen e pa a p a ica de linguagem, não e a simples aqueles, que li uãos ala algo kū ė, aduziu li os, esc e eu a igos, e especialmen e aqueles, a quem ekda o lie u iškai pa ašy ą eks ą edaguo i. Acabando do passado século sex a ao décmecio, após nuožmaus egime de S alin já inha começado šioks al a lydys. Paju ę pelo menos quan o diminuído gniauž us do pa ido comunis a, ene gingiausi jaunesnė gene ação kalbininkai (Vy au as Amb azas, Jonas Palionis, Juozas Pikčilingis, Zigmas Zinke ičius e ou os) ėmėsi sa o skelb i mokslo i iamuosius da bus p adėjusiose leidiniuose ei i Lie u ių kalbo y os klausimuose, Kalbo y oje, Li e a ū oje i kalboje i k . A siga o pe a ky as Lie u ių kalbos žodynas. Pasi odê da língua p a icai impo an es ob as de: Daba inės lie u ių kalbos žodynas (1954), Kazimie o Būgos Rink iniai aš ai ( . 13, 19581962), cole ados de á ios di icilmen e acessí eis abalhos e k uopščiai pa eng i Z. Zinke ičiaus. 10 KALBOS KuL ūRA | 84 Lei o ojams inalmen e apedi am p i ei nami mais impo an es abalhos de Jono Jablonskio, cujos d i omį Rink iniai aš ai (19571959) p epa ê e com la giu in odução publicou J. Palionis. Šiokia al paspi is oi e escolas lançados manualėlis Juozo Žiugždas Lie u ių kalbos g ama ikos I e II pa es, Napalio G igo e An ano Lybe io Lie u ių kalbos ašybos žodynas mokykloms. No en an o jo nalis as, edi o es, adu o es, e minologos e ou os uncioná ios ca en es de conhecimen os de p á ica da língua e am cons an emen e a o men ados dú idas, como escolhe a ap op iada pala a, ikslią min ies aišką, mui o bėdų bū a e de ido à esc i a, sky ybos, a ies, ki čia imo. Se quem e sabia en euka io na Li uânia ėjusį (1933 1940) uma e is a des inada p a ikai do idioma Gim oji kalba e a pa i dele изaugusį desc end in ą publicação Kalbos pa a ėjas (1939), jais eme e não e a pe mi ido. Depois de no e echadu as o am man idos Juozo Balčikonio publicados Jono Jablonski esc i os 5 olumes (19331936). aigi pas eiuso século 6oio década de meio em mui o al ou pe manen e de publicação de p á ica da língua li uãs, galincio aconselha , como esc e e ou ala , quais modos de mani es ação de min es adequam, e quais a odos amis olhos como e os de linguagem. Foi agua dada não só ins uções, mas ambém iaclaškinimo, c edenciamen o, onde e como o usa . Nãobai impo an e, quem p imei o p onunciou a pala a, que das línguas li uãs p a ica necessá io algum algum pe iódico pe manen e. Exis e conhecimen os, que al men į ice-di e o do Ins i u o de língua e li e a u a Li uãs (a oda ado ybei?) 1957 m. (a 1958 m.) le an ou edi o ius dos abalhos da academia de ciências Valdas Pe auskas. Quando o au o des e a igo ap oximadamen e naquela época ao seu di e o supe io Jonui K uopui não o icialia em con e sa mencionou, que p á icas de linguagem eque ida pe iodismo, J. K uopas espondeu, que panašus desejadação já ece ado e ins i u e conside s omas. Sob eel do P imei o Kalbo cul u a sąsiu inio V. Labu is. As aízes da cul u a da língua e kyan ys mode nizações ėjai 11 In elizmen e, não conseguiu euni su icien emen e a chi inių duomenų apie s a s omo kalbos p ak ikos leidinio zauomazgas, po an o emca p incipalmen e con en in is naquilo, que p onos icado Kalbos kul ū os edak o a Kazio ul ydo p og aminiuose a ikliuose, pasi elk i dos a chi inių duomenų pa iku i nuo ų p id up, poucos seus skiau elių de memó ias e en a is o aquela paspėlio i. Da idéia sob e a publicação necessá ia da p á ica da língua a é o apa ecimen o da Cul u a da Pala a inha de se encido ne umpas, ingiuo as e duobe as caminho. Rapidamen e a publicação da p á ica da linguagem pa a a sociedade sumanymą b andino a damiesi Oodynų sky iaus che e J. K uopas, Daba inės li e a ū inės kalbos sky iui (sky iai en ão chamados sek o iais) di iga ęs K. ul ydas e di e o do Ins i u o Kos as Ko sakas. Juk p ecisa a pe cebe al publicação di ecção, su o mula as suas a e as e ainda bem p epa p epa ados p o a p o a em á ias degopas conside ações, que a publicação mui o eque ida à sociedade. Ins i u o de ciência no conselho da publicação de p á ica da língua negócios não inha zamkliū i (p o okolų não conseguiu encon a ). po ém Ins i u o de língua e li e a u a Li uãs en ão e a di isão da academia de ciências, ad joks publicinys (juo mais con íns inis, publicomenei des inado) não podia apa ece i não con i mado academia de ciências p esidiumo. Anksčiau ou mais a de a pala a decidiama inha a i a go e no e e ságeles comunis as pa e de cimaúné. ad sumanymo ag adado es di ícil oi espe a umhal alcança nepasi elkus diploma iškumo, às ezes e pagud a imo, pa i ies, como isso é ei o. 1960 m. augpjúcio 12 d. academia de ciências Visuomeninas ciências depa amen o do ins i u o de língua e li e a u a Lie u ių plan de publicações xali ou os abalhos nu a ė 1961 m. começa pe mi i 5 au o inių lankų specialų biule enį, in i ulin ą Kalbos kul ū os klausimai. Aqui indica-se que o comunismo s a an i Republike socie é cada ez mais in e isi linguagem ques ões cul u ais e que os uncioná ios do Ins i u o nuancialmen e o necem consul as em á ias ques ões e em esol e assun os discu idos, ad udo isso p e is o abo da num especial biule enyje, que de e ia se lançado duas ezes po ano. Públomeninos es udos depa amen o de lide ou K. Ko sakas. academia de ciências p esidium Ins i u o 1961 m. plano, aigi e mencionado biule enio publicação, con i mou 1960 m. 23 d de dezemb o Naujasis Ins i u o leidinys aqui é conside ado biule eniu, e o nome al ez dado de aco do mask oje desde 1955 m. ėjusio publicação Вопросы культуры pala as analogia. Gausa de línguas consul as de e dade p endeu Ins i u o depa amen o de uncioná ios omb os, mais a de a é oi designado e publicado um ele one consul as, 12 KALBOS KuL ūRA | 84 ao qual paeiliu inha usado budė i Žodynų i Daba inės li e a ū inės kalbos sky iaus uncioná ios. po ém as consul as ico e como p e ex o pedindo uma publicação pa a a sociedade, cujo assun os ab iu mui o o que mais amplamen e do que consul as. DL KALBOS KULTŪROS PaVaDiNiMO iR s a usO Kodėl e kieno inicia i a p e is a o publicainys in i ulado Kalbos kul ū a, ikslių duomenų não conseguiu encon a . Tal ez an e io men e mencionado nome Kalbos kul ū os klausimai mogėjęs o ma a imp essão, que aqui se ásiuis só mask iškio publicação ans imas em li a ių kalbą, ou al ez obs acou a pala a klausimai, que já an es de ia começa pe mi i Lie u ių kalbo y os klausimai? Nomeação Kalbos kul ū a encon amos mencionada em 1961 m. início comp a idos pela academia de ciências p ospec i os 19611980 m. abalhos planos ( en ap esen ado e seu equi alen e usų kalba Kul u a речи). Neno íamos silenciomi con o i i p o a elmen e pouco kum conhecido a o: ame plan p e is o desde 1969 m. ins i ui sepa adoą Lie u ių kalbos ins i u ą, pois kalbininkų da bų apim is mui o pla i, além disso, al ins i u o eikęs 19411952 anos. In elizmen e, sepa ado ins i u o Lie u ių kalbos so ie mečiu assim e icou nãoku as. A cul u a da língua mais a de em nenhum luga não é chamada biule eniu, e sepa adas publicainėlis são sąsiu iniai. Enquan o ha ia 6070 páginas de, al ez e iko sąsiu inių nome, po ém ago a, bemokai pe kopus 300 páginas de, na u almen e, isso já e dadei os omai. e dadei o s a us da publicação p esc i o Kalbos kul ū os 1ojo sąs. P a a mėje isso é pa a a mais ampla sociedade des inado ao ins i u o nepe iodico Lie u ių kalbos i li e a ū os. Inicialmen e não exis ia nė edi o ial collegia, só quan o de um sąsiu ino consul o es. O p imei o sąsiu ínio p epa ando consul ou du Ins i u o kalbininkai V. Amb azas e J. K uopas, li e a u ė (en ão ambém abalusi Ins i u e) Pe onėlė Česnule ičiū ė, do Ins i u o Pedagoginio Vincen as D o inas e de Vilniaus uni e si e Juozas Pikčilingis. Passados 25 anos, quando já ha ia começada a chamada pe a ka, K. ul ydas, a aliando 50 Kalbos kul u os sąsiu inių, no amen e p abilo sob e o início: Kalbos p ak ikos da bą p ecisou concen a , p ecisou s eig i pe iodinį leidinį. okią idėją podiusi o me o Akademijos i Ins i u o, pa icula men e di ek o us K. Ko sakas. Shi aip apa eceu no o, poka io anos p imei o pe iodico publicainys, des inado à p á ica V. Labu is. Línguas cul u ais aiznys e kyan ys mode nizações ėjai 13 cul u a (sąs. 51, 31). Kas mascuada 25 anos, a skleis a cambii us si uação. Já e consul o es a pa i 36 sąs. in i ulados Redakcine kolegija. Que longo empo p ecisou escêpi-lo Kalbos cul u a s a us, pode con i ma e al, digamos, ly inis de iimas. 1966 m. e e o ma 110 sąsiu inių odykles. Bū a nemaja gal osūkio, como du an e aquele empo imp udin us a igos ag upaa segundo ema iką. Que a igo indica em qual capí ulo, quando nos p óp ios sąsiu á ios eles não ão desag egados? e dade, assim es i a Kalbos kul u 1ojo sąs. coninyje, mas mais a de ši ai aze enunciada. Uma no ai calš a cabeça pa eceu-se, que sepa adas eminiai secções de e ia es a em cada sąsiu ínio. E suda iniza sąsiu ínio es a íse mais ácil, se e minologo cole asse a igos de e minologia, a dyno specialis ai seu i as e pan. Issdêsčius es es samp o a imos K. ul ydui, es e mui o nekomen ando al sumanymą eme ê: bas a de um suda inhei o e não há o p asimany i quaisque sepa ado sąsiu inio sky ių. da linguagem ques ionamen os Kalbos en ão seu sumanymą išd įsau išdės y i Di ek o u do Ins i u o K. Ko sakui. P idū iei que mui o necessá io é âmpo espy el de pe gun as e espos as. O di e o ab e iadamen e decla ou que bas an e bom o plano a ual, é p eciso egozija -se que emos uma boa publicação. Nieko nepešęs, depois de alguns dias neo icia liame con e sabie, ninguém maisam negi din , po causa de seu não sucedido žygio pasiguodžiau J. K uopui. Ele e elou a e dade: publicação com os sepa ados capí ulos e saindo po in e alos es abelecidos se ia conside ado pe iodínio, ao qual se ia p eciso ob e especial das mosco as pe missão, e seu espe ė is nesą ko. Na u almen e, mais impo an es são as coisas do con eúdo da cul u a da Língua. Às ezes ep eendiš aujama des e publicação esponsá el ao edi o K. ul ydui po causa pa aicação so iebine san a kai. An ai Kalbos kul ū os 1ojo sąsiu inio p og amá ico a igo esc e e sob e qualybiškai naują lie u ių li e a ū inės kalbos e apą, sob e oco usią kul ū inę e oliuciją, jun o pap iekaiš aujama po causa bu žuazinėje Lie u oje bu usių sunkių sąlygų (ž . sąs. 1, 3). isso ninguém ou o, só p opagandís icos p e eplos bu bulhas. Masgi e es e a igo começa, como de a ge am línguai os li uanos: Daba inė lie u ių li e a ū inė kalba didžiulis nau os u as, que suk o ė nos dešim ys anksčiau gy enusių ka ų. nosso sag ado de e de aquela iqueza p ese a , ap eu a e ansmi i a ge ações u u as. Nãou imos di ei o nada desse pa imônio pe de , isba s y i. ais pala as e hoje mui o ele an es. Paci uokemos mais uma K. ul ydo men į de eó icos samp o a imen os sob e a linguagem cul u a samp a á: Ka u su lie u ių li e a ū inės kalbos unkcijų 1 O P imei o núme o indica sąsiu inio numbe į, an as puslapį. 14 KALBOS KuL ūRA | 84 pla ėjimu aumen a e sua esponsabilidade consumido es po sua pu eza, egula idade, belžį e aiškumą (sąs. 9, 7). Na cul u a das línguas p oclamada não dezim imis, e cen enas de con abilizados á ios bend esnius ou comple amen e conc e os sepa us emas a s anços a igos, cujos au o es quase odos Ins i u e di bę kalbininkai e nemaja al as escolas dos p o esso es, edi o es, jo nalis as, adu o es, a é e p ecisliųjų sciences uncioná ios. Aqui nem é en ada discu i de odos nes a publicação a s y ų emas e odo ilgo Kalbos cul u a caminho. sob e isso nemaža esc i a e nes a publicação, e em ou as, desc end inamoosios, abalhos. Pode-se en a iza que so ie mečiu Kalbos kul ū a skynė kelią ki iems kalbos p ak ikos da bams Mūsų kalbai, Kalbos p ak ikos pa a imams, a ski ų au o ių šios k yp ies da bams. A kū us Li uânia independência le an ou mui os no os zadada inos. Du an e 50 anos, ês p incipais edi o es (Kazio ul ydo, P ano Kniūkš os, Rasuolės Vlada skienės) di igu as publicação em essencial man e eu compa a um al o ní el cien í ico e uma esponsá el abo dagem aos assun os da língua. KALBOS KuL ūR PLAIKS AN YS VJAI Išaugęs A á o e da cul u a da linguagem hoje se ami ica pa a odos lados. isso é na u al, po isso se ia possí el e o gulha -se. po ém kylan es no oso iški ėjai começa a plaiks y i galha des e á o e. Apa ece al o-men e supos os samp o a imen os, que empos de no mminimo de linguagem já es a am apenas passi imi, que a p óp ia Calbos cul u a como leidinys e al cul u a como eiškinys esą já a gy enem cousas. ais línguas ima sklis i de hipe globalizuados e supe mode nizuados kalbininkų lūpas. Deixemos publicis ines me á o as e despolesquemos pelo menos um pa ą daquelas pos mode nias concepções. Ten a-se odos os abalhos de linguagem despa i em duas es i amen e opos os g upos p esk ipcinius, nos quais indicinėjama, como inka e como não inka ala , e desc ip ipcinius, ap ašančius udo, que só alando pa a ojama. Do úl imo pon o de is a p opaguo ojams odos pelo menos quan o no miná eis a ibu os con idos abalhos pa ece p esk ipciniai e nem quan o não cien í icos. A es e g upo de aco do al pon o de is a se iam a ibuídos J. Jablonskio abalhos, odos os no minamieji ocodyna e g ama icos. Nãoigilinando em esmę, p esk ipção exempli iu é conside ada bemaž oda Kalbos cul u a. Que não nos enc yp emos em discussões eó icas, espi lg elėkemos em Kalbos kul ū os 1ajame sąsiu inyje imp imin ą Adelės Valeckienės a igo sob e į a džiuo inių būd a džių eikšmes. Au o ė, baseando-se sua disse ação acumup a nesse caminho V. Labu is. Língua cul u a aiznys e kyan ys mode nizações ėjai 15 į a džiuo inių būd a džių ka o eka (ją можно назвать специализированным текстом), p imei o de alhadamen e desc e e qua o į a džiuo inių būd a džių seman ines unções, e depois discu e á ios ne icslaus seus casos de uso. Vadici, A. Valeckienė abalha p incipalmen e como desc ip i is ê, e e mina como p esk ip y is ê. ge almen e ei a Jono Jablonskio nos abalhos e em odas as línguas li uanas no minamosi g ama icas bem dicynos. Mui os dos a igos cul u ais da língua ambém co espondem al modelo. E se imedia amen e desc i as e os de linguagem, isso comums casos de posi i os a osenos aizdas dispo em min y. aigi p esk ipcia (ki aip dizendo, no minimas, pooselamen o de linguagem) não inseja-se de de desc io de ac os (desk ipções) de linguagem dėsnių deduzidos. Pode indica -se a uais au o es ingleses, que em suas g amá icas baseiam não só desc ipções e p esk ipções con ap ieša. An igo Uni e sidade de Camb idge edi ada em g amá ica inglesa os au o es econhecem não só g ama icas desc isões inspeci a con ap iešá en e desc ip i ismo ou p esk ip i ismo2. Nes e de essencia desc ipcine a g ama ikoje nãošsi e ciama sem especiais sinais, o que é não g ama iška, o que seman ines ou p agma ines anomalías, o que cues ionino g a iškumo, o que comple amen e nes anda iška. Os au o es não exigem ejei a o que es á bem desc i o nas adicionais g amá icas. ais p imi i u udo medi só desc ipções e p esk ipções an ep ieša, desc ipcion (ap ašymas) mui as ezes guia-se e p esk ipcija (no minim). K. ul ydas inha publicado um a igo p og amá ico Daugiau a enção li e á ia šnekamajai albai (sąs. 2, 310). nossos indi idualis as libe ais g ak e g i a, que šnekamosios linguagem não pode no mina , po que esą udo, o que eu ou ei, é o ac a da linguagem, que em di ei o unciona . Uma-a es a manhã de e ão, saindo de ônibus de Vilniaus pa a Kyba us, mo o is a zana ykišku acen o a um passagei o alheio apon ou: O me a é lempu ês seu amžius! isso negi ago a na língua li uânica esse alínio a é lempu ês de e se equi alen e com li e iškais pasakymis: Me isso nãoūpi..., Quem me abalho...? Ž elg elemos ainda em um g ama iká The Longman G amma o Spoken and W i en (Longmano šnekamosios i ašomosios kalbos g ama ika)3, cuja num capí ulo sepa ado desc e e Pokalbių g ama ika. E aqui neapsieinama sem ca ac e es especiais: ne inkama, nelabai inkama, nepageidau2 Huddles on R., Pullum G. K. 2002: The Camb idge G amma o he English Language, Camb idge: Camb idge uni e si y P ess. 3 Bibe , D., Johansson S., Leech G., Con ad S., Finegan e. 1999: The Longman G amma o Spoken and W i en English, London: Longman. 16 KALBOS KuL ūRA | 84 ina. isso é e dadei a desc ipcinė g ama ica, po ém e nela šnekamoji língua sa o iškai il ejada. os g ama icanos mode nos mui o o que em jus i ica pelo que a língua can a, po ém não que em pe cebe que a linguagem al e a eque con ínua manu enção. Henceasi, i oji língua e con inua em se no minama, não em a ūki do já es abelecidos da língua dėsnių e polinkių. A publicação da cul u a da língua, ex aído em e em ho į, e em plo į, causa pasigė imen o, mas ao mesmo empo e ne imą. Se á que o excesso de peso pa a a publicação, como e pa a a pessoa, impede a saúde e a popula idade? Pode ia de ele a isca -se sepa ada socioling is ikos iespala, embo a cul u a da língua ambém seja e socialinis eiškinys. Plonesnį Kalbos kul ū os publicação cheapiau se ia possí el adqui i . Mais um desejo. Tal ez e bem, que nes a publicação não se pe me ida em minulkias discussões, po ém, quando se conside a uma no a a ian e do di ei o da língua, quando pe iodicanes e con e ências ala-se sob e línguas li uanas e nau os yšį, Kalbos kul ū oje yla não é boa causa. Saludemos a Cul u a da Língua apesa de isokios oponingos ėjų e negandos e con inua a eeng i do idioma ugdymo caminho. Recebido 2011 12 12