LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVIII (1989)

KALBŲ RYŠIAI IR SĄVEIKOS

ELENA GRINAVECKIENĖ

NUEVOS LITUANISMOS DE LOS DIALECTOS BIELORRUSOS

Las investigaciones sobre el léxico bielorruso realizadas durante los últimos veinte años (1965—1986) permiten afirmar que el problema de los lituanismos en los dialectos de la lengua bielorrusa sigue siendo actual y que aún no se han descubierto todas las palabras de origen lituano que se usan en ellos. Se descubren continuamente numerosos lituanismos que antes no habían sido reconocidos, y se procura determinar y fundamentar los resultados fonéticos que adquirieron en diferentes dialectos bielorrusos y en distintas épocas. Nuestras investigaciones muestran que aquí aparecen lituanismos antiguos con vocalismo a/¹o/ y, derivados de palabras lituanas que tenían vocalismo (i)uo e (i)au, por ejemplo: akóma ‘arista’ < lituano akuotas; Лок, лох «nombre de campo» < lituano Laukas ‘ídem’ < lituano laukas; ебо́ба ‘olmo’ < lituano guoba; са́мка ‘gran pañuelo con flecos’ < lituano siaústė ‘ídem’, бужа́лна ‘cabeza del mayal’ < lituano buožė, buoželė ‘ídem’; куку́ць ‘silbato de barro’ < lituano kaukútis ‘ídem’, etc. [Grinaveckienė₁; Grinaveckienė₂]. En la búsqueda de lituanismos también surgen dificultades cuando una palabra lituana con determinado vocalismo, tomada en préstamo por diferentes dialectos bielorrusos, no solo ha dado resultados distintos de ese vocalismo, sino que a menudo ha experimentado además numerosos cambios consonánticos y presenta diversidad en su formación. Por ello, a veces no es fácil determinar y demostrar cuál es la verdadera fuente lituana de una palabra bielorrusa de este tipo. Así, las palabras de los dialectos bielorrusos какапу́чки, како́ушки, капа́кучки, капко́ушки, ко́каушки, ко́киушки, ко́ркиушки, ко́пнуики, кукаpúчки, kúkiушки, кукарз́чки, kúрачки, куркиушки, куро́пачки, kúрпиушки, kúртачки, kúрчьки, kúрчюки, que significan «huesecillos de los pies», así como каккру́чки ‘hombros’ y ко́кашы «huesecillos de los pies; pies» [Слоўнік, т. 2, 364, 365; Народнае, 169; Жывое, 155]³, pese a que la mayoría no se parecen entre sí por su sonido, están emparentadas: son variantes dialectales híbridas de una misma palabra, relacionadas genéticamente con el lituano kaukaras (kùkardi, kùkuras), kaùkoras, kaùkara ‘montículo’, cf. también kaùkas ‘hinchazón, tumor’, de la misma procedencia.

De estos lexemas, los etimológicamente más transparentes y menos alterados son kaka-púčki, кукапу́чки y кукаpúčki. Según la ley, el lituano au > corresponde al bielorruso a (por ejemplo, Лажо́к «nombre de valle y camino» < lituano Lauž- + bielorruso -ok [Мікратапанімія, 136]); какапу́чки se habría formado a partir del lituano kaukar- y el sufijo bielorruso diminutivo -ечкі [Сцяцко, 260]. El origen de Кукаpúчки ir кукаpúчки puede ser fonéticamente doble. Pueden derivar directamente del lituano kùkarai, kùkuras «kukštera»; también podrían haberse desarrollado a partir del lituano kaùkaras según la ley del lituano au > al bielorruso y (cf. el ya mencionado куку́ць < lituano kaukútis). No es

¹ El signo / en el artículo indica que los sonidos (y las formas) se usan en distintos dialectos bielorrusos.

² En el texto, la z oclusiva de los dialectos bielorrusos (que suele aparecer en préstamos) no se distingue de su z fricativa.

³ Que «kukšnis» y «kaukaras» designan realidades semánticamente idénticas lo demuestra también la denominación común de ambos, kánžas, por ejemplo: galvós kánžas y kójų kánžas (LKŽ. T. 5. 446).

162

no está del todo claro кукара́чуки la я de la raíz en lugar de la esperada а. ¿Pudo surgir aquí esa я a partir de а? Por consiguiente, кукара́чуки pudo evolucionar a кукара́чуки. Se dan casos en que una consonante dura de algunos lituanismos de dialectos bielorrusos forma una consonante palatalizada; por ejemplo, el lituano klùmpės, klùonas corresponde al bielorruso > br. клу́мбы | клю́мбы, клу́ня | клю́ня, etc. [Слоўнік, т. 2, 479–480; Дыялекталагічны, 791–797, карты № 235, 236]. Por otra parte, quizá el origen de кукара́чуки también se deba a alguna otra variante lituana de kaĩkaras, kùkarai..., por ejemplo, kiãukerė y similares.

La pariente más cercana de estos lexemas, aunque ya más alterada —habiendo sufrido la síncopa de la sílaba medial -ka-—, es ку́рачки< *кукара́чки (cf. casos análogos de síncopa: калану́ха< калаха́ну́ха «abedul», мана́рка< марына́рка «chaqueta» [Слоўнік, т. 2, 366; т. 3, 29]). Y *кукара́чки, como se ve claramente, < lie. kukar- (kadukar-) + br. -ачкі.

El lexema karáкуčki también es muy cercano a kака́ručki. Quizá proceda de *кака́-pyčki, por metátesis de las consonantes de las sílabas mediales (-кару-), es decir, por el intercambio de k y p: -кару- > -раку- (para un posible intercambio consonántico similar, cf. прае́рх < прапе́х «injerto», радзюга < дзярыга «manta», «sábana áspera» [Слоўнік, т. 4, 76, 441]). El inicio de *кака́ručki pudo deberse al lituano kaukar- + el bielorruso -učki. Kapáručki tiene como parientes más cercanos, pese a que a primera vista apenas se le parecen, los lexemas kакóuki, kókiuški, kókaшы, kókaшки, kу́kiuški y el topónimo Kакóшы луг [Мікратapanімія, 119]. Pudieron evolucionar a partir de las formas *карако́uki, *kópakiuški, *kóраkaшы, *корakaшки, *кураkiuški, *каракошы por síncopa de la sílaba medial -pa-. Así pues, su evolución fonética las ha alejado aún más que al lexema karáručki de la fuente original: las formas con *какар-|*кокар-|*кукар-, procedentes del lituano kadukar- (kukar-) y de sufijos bielorrusos.

Las formas bielorrusas originales de las palabras каркóuki, каркýuki, kórkiuuki, куркíuuki quizá fueran *какрóuki, *какрýuki, *ко́крышки, *кукрышки, alteradas por metátesis del grupo consonántico -кр- (para el cambio de кр- a рк-, cf. ко́блик < ко́лбик «cacho, espinoso» [Слоўнік, т. 2, 493]). A su vez, estas probablemente derivan, por facilidad de pronunciación, de formas más largas: *какарóuki, *какарýuki, *ко́карыушки, *кукарыушки, con eliminación de la sílaba а del medio de la palabra (para una posible eliminación similar, cf. калма́-ишка < калама́йка «una especie de carro» [Слоўнік, т. 2, 366]). Las formas *какар-|*кокар- de estas variantes surgieron del lituano kaukar- según la correspondencia bielorrusa а|о < lituana au; *кукар-, tanto del lituano kukar- como (según la correspondencia bielorrusa у < lituana au) de kukdar-.

La evolución de los lexemas kópнуčki y kurpíuuki debió de ser similar a la de kóпkiuški, куркíuuki (véase más arriba), solo que su -n- medial surgió de -k- al desdibujarse la relación semántica con la fuente originaria (cf. el caso análogo kартанóсы< каркано́сы < lituano karkanósis «de nariz respingona» [Слоўнік, т. 2, 424]). Por tanto, kópnučki, курпíuuki< *kóпркуки, *ку́рkuшки< *ко́круки, *кукру́ки< *кокарyuki, *кукарыuки< lituano kadukar- (kukar-)+ bielorruso -уишки, -ишки. De manera análoga a estos últimos evolucionaron también los lexemas kýrmački, kýrpički, kýrčki, cuyas consonantes mediales -m-|-p-|-č- aparecieron en lugar de -k-. Así pues, kýrmački, kýrpički, kýrčki< *kýrkački, *kýrkički, *kýrkiki< *kúракаčki, *kúpakički, *kúpakički< *кукара́чки, *ку́какичики, *ку́карыки< lituano kadukar- (kukar-), kaukorkai y otros (para un posible cambio análogo de algunas consonantes en los dialectos bielorrusos, cf. батлашка< баклажка,

11*

163

кобачка < копачка «hoyuelo bajo el pecho», дръмотник < дръмотник, krypъtnik < trypūtnik, кузсūрка < туžurka, etc. [Слоўнік, t. 1, 154, 491; t. 2, 493, 545, 558]. Las lexemas de este tipo son las más antiguas, las que más han cambiado y las más alejadas de su fuente principal.

La lexema курóпачki también podría ser muy antigua. Habría experimentado la siguiente evolución fonética: курóпачki < *куро́качки < *кукора́чки < lit. kukar- (kav-kar-) + bielorruso -ачki.

Kartais pasitaiko, kai įtariamam br. šnektų lituanizmui nepavyksta nustatyti tikslaus lietuviško atliepo. Sakysime, kad jų vietovardis Бажышки „Varanavo raj. Saltoniškių kaimo ganykla“ [Мікратанімія, 23] yra lituanizmas, abejonių nekyla, tačiau nežinia, ar jo šaknies a yra kilęs iš lie. au, ar uo, kadangi abu šie dvibalsiai tam tikru metu kai kur br. šnektose yra davę tą patį a refleksą, pvz., Лакінікі < lie. Laukininkai ir габа < lie. guobà ir kt. Taigi neaišku, ar Баж- lie. atliepas yra Bauž-, ar Buož-, plg. lie. Baužiškiai „Radviliškio raj. kaimas“ ir Бюžiski „Biržų raj. kaimas“ [LTSR adm., t. 2, 30–44].

Dificultades similares surgen también al encontrar palabras de los dialectos bielorrusos sospechosas de ser lituanismos: па́зі, паžáбы, паžáйды, паžáлы, лага́ры, паго́йцы, паýžáн, пýžыўш, супу́зі, супу́зі, que comparten el significado de «surco, corriente de agua o de lágrimas, veta, reguero», así como паziсmų, con el significado de «rayado, moteado» [Слоўнік, t. 2, 603; t. 4, 235, 236, 237, 333; t. 5, 20, 21, 229; Сцяшковіч, 397, 412; Rūdninkai, Akmenynė].

La lexema pázi se había considerado un posible lituanismo por la pronunciación vibrante de r (más característica de los préstamos bielorrusos), por su distribución geográfica y por su aislamiento [Арашонкава, 128; Грыневецкене, 187], pero hasta ahora no se ha logrado identificar su verdadera fuente lituana. Ahora que en los diccionarios dialectales bielorrusos y en las fuentes manuscritas se han registrado más formas emparentadas, indudables, tanto por el significado como por la fonética, con pázi, hay motivos para continuar buscando sus equivalentes lituanos.

Pripažįstant, kad br. a < aý (< lie. au) bus įvykęs leksemos pázi⁴ šaknyje (taigi, pázi < *páyzi), yra pamato manyti, kad tarp adekváčios reikšmės leksemų pázi, pýžыўш, пау́ган šaknų (паž-, pýž-, páyž-) genetinis ryšys pakankamai aiškus ir kad visos jos bus kilusios iš páyž-. Tos pat páyž- > pag- šaknies neabejotinai yra ir leksemos pagáзы, pagáйды, pagáлы, pagójцы (tik su skirtingais darybiniais kamieno elementais), taip pat ir лага́ры metatezės būdu atsiradusi iš pagáлы (dėl tokio kraštinių pa- – -лы skiemenų priebalsių pasikeitimo vietomis, t. y. jų tarimo ла- – -ры dar plg. analogišką br. ляндэрак „kaistuvas su rankena“ < le. rądelek „t. p.“ [Слоўнік, t. 2, 717]. Pradžią šioms vienos reikšmės leksemoms galėjo duoti giminiškos semantikos ir fonetikos lie. raug- šaknies žodžiai, sakysime, tokie, kaip ráugtis (riáugtis) „niauktis, trauktis (debesimis)“, ráugas „susiraukėlis“, plg. dar apsiráugė (užsiráugė) „apsiniaukė“, kad tu prasraugtái „kad tu prasmegtum“, užráugti „apleisti, apdūminti“ bites dūmais; su šaknies balsių kaita: rūgà, rūgýs „ilgas lietus; drėgnas oras“, rūgas „lietinga, apsiniaukusi diena“, rūgala, rūgalas

⁴ Pastebėtina, kad br. žodis pázi Lazūnų šnektoje (BTSR Vyjos raj.) vartojamas jau kaip skolinys iš br. ir tariamas rõ’g’e’s (dėl br. a > lie. a, skolininuose iš slavų uo plg. tos šnektos baltarusių skolinys му avóga „atsargumas“ < br. амбае́ца „t. p.“, учхво́тай „laimiklis“ < br. ухва́ты „t. p.“ [Lazūnai].

164

«tiempo lluvioso»; compárense también: Žiulvin, Žiulvin, Žiulvineli, gyvas būsi – pienu rūgsi, «fluirás, correrás», si negyvas – krauju plauksi; Gyvoliai padvėsę pamsojo, nu kurių neišpasakyta smarvė visomis pusėmis rūgdama, «fluyendo, propagándose», apestaba por todas partes, etc. [LKŽ, t. 11, 281, 286—288, 523, 883, 892, 905]. Así pues, como puede verse, el segmento semántico «fluir, cubrirse, correr», etc., propio de las acepciones del lituano rūgštis (rūgti), es precisamente idéntico al significado de pázi y de otras formas emparentadas con él; por ello, no puede descartarse el parentesco de las palabras bielorrusas que aquí se analizan con las palabras lituanas indicadas.

Nemažų abejonių dėl giminy stės tiek su br. pázi (ir kt.), tiek ir su lie. rūgštis (rūgti) kelia vienareikšmių su pázi leksemų cupáei, cupýei formos. Jų šaknys, sprendžiant iš panašaus su pázi skambėjimo, ypač bendros reikšmės, turėtų būti -pazi, -pyzi (-pyzi galėtų būti arba tiesiog siejama su lie. rūg- šaknies kalbamosios reikšmės žodžiais, arba laikyti išsirutuliojusį iš *-payzi > *-pŏyzi > *-pyzi; dėl tokio virtimo plg. br. kykýub „molinis švilpukas“ < lie. kakū́tis „t. p.“). Tai pripažinus, jų giminy stė su pázi galėtų būti visai pamatuota ir galima. Tačiau kaip aiškinti jų abiejų žodžio pradžios cy-? Tai, jei būtų ir priešdėlis, jis naujos reikšmės žodžiams neteikia. Tas cy- čia dėl žodžio reikšmės išblukimo galėtų būti atsiradęs ir iš pridėtinio c- bei įspraustinio (dėl lengvumo tarti) y. Kad analogiško priebalsių pridėjimo atvejų šnektose (ypač jų skoliniuose) pasitaiko, gerai rodo ir br. свя́сла „ryšys“ < вя́сла „t. p.“, плі́шта „aprumbas, apmušalas“ < le. listwa „t. p.“, lie. skrúpčioti < krūpčioti ir d. kt. [Слоўнік, т. 4, 14, 403; LKŽ, t. 12, 1101]. O kad kartais po c (ar kito priebalsio), susikaupus priebalsių grupei, gali būti įspraudžiamas y ar kitas kuris balsis, matyti iš tokių br. šnektų žodžių, kaip жарало|журало|жырало́|жэрэло́ „šaltinis, versmė“ < le. źródło „t. p.“, скляроз „sklerozė“ < склероз „t. p.“, скру́так „ryšulys“ < скрутак „t. p.“ ir kt. [Слоўнік, т. 2, 140, 174; t. 5, 14, 16]. Panašų balsiu u (ar net ą!) įspraudimą gerai rodo ir kai kurie lietuvių (taip pat ir prūsų) skoliniai, pvz., suliūbas, sąliūba, sąliūbas „santuoka“ < le. ślub „t. p.“ (plg. pr. salūban „t. p.“), sunevoga „įžeidimas, apšmeižimas“ < le. zniewaga „t. p.“, sūmislas „išmonė, sumanymas“ < le. zmysł „t. p.“, suvodba „vestuvės“ < ru. свадьба „t. p.“ [LKŽ, t. 12, 81; t. 14, 137, 148, 151, 250]. Galėjo čia tas cy- ir visas būti pridėtas prie žodžių *pazi, *pyzi, paklustant jiems br. kalbos darybos dėsniams ar prisitaikant prie jos sistemos. Panašių darybinių atvejų pasitaiko ir lietuvių tarmių skoliniuose, pvz., sūsmislas „sumanymas“ < le. zmysł „t. p.“, suvada „vaidas“ < br. вада „t. p.“ <le. zwada „t. p.“ [LKŽ, t. 14, 230, 246].

Si nuestra conjetura resultara fundada y plausible, es muy posible que el origen lituano del bielorruso pázi, cupáei y de otras lexemas emparentadas con ellas hubiera sido precisamente ese*.

ABREVIATURAS

Akmenynė

— habla de Akmenynė (distrito de Šalčininkai), apuntes de la expedición de 1981 de E. Grinaveckienė.

Арашонкава

— Арашонкава А. У., Грынаве́цкене А. І., Кавальчук І. П., Манкевіч Ю. Ф., Рамановіч Я. М., Шаталава Л. Ф. De la lexicología bielorrusa

*Sobre algunos «lituanismos», los miembros del consejo editorial tienen una opinión diferente.

165

гаворак заходняй зоны // Весці Акадэміі Навук БССР. Серия грамадскіх навук, № 4, 1969. С. 123—134.

Дыялекталагічны — Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Карты і каментарыі. Мінск, 1963.

Grinaveckienė, — Grinaveckienė E., Mackevič J. Algunas características fonéticas de los lituanismos bielorrusos // Lietuvių kalba ir bilingvizmas. V., 1988. P. 123—131.

Grinaveckienė, — Grinaveckienė E., Mackevič J. alternancias vocálicas de Lie, (i)au en los lituanismos bielorrusos // Baltistica. 1989. T. 3 (1 priedas). P. 70—80.

Гринавеckене — Гринавеckене Э., Макевич Ю. Ф., Романович Е. М., Чеберук Е. И. Léxico cotidiano de origen lituano en Bielorrusia occidental // Lietuvių terminologija. V., 1975. P. 163—195.

Lazūnai — habla de Lazūnai (distrito de Vyvijos), apuntes de las expediciones de 1959 y 1972 de E. Grinaveckienė.

LTSR adm. — Lietuvos TSR administracinio-teritorinio suskirstymo žinynas. V., 1976. T. 2.

LKŽ — Diccionario de la lengua lituana. V., 1968. T. 1; V., 1969. T. 2; V., 1956. T. 3 y ss.

Мікратанімія — Мікратанімія Беларусі. Мінск, 1974.

Народнае — Народнае слова. Мінск, 1976.

Rūdninkai — de Rūdninkai dialecto (distrito de Šalčininkai), apuntes de la expedición de 1980 de E. Grinaveckienė.

Сцяшко — Сцяшко П. У. Народная лексіка і словаўтварэнне. Мінск, 1972.

Сцяшковіч — Сцяшковіч Т. Ф. Слоўнік гродзенскай вобласці. Мінск, 1983.

Слоўнік — Слоўнік de las hablas bielorrusas del noroeste de Bielorrusia y sus zonas fronterizas. T. 1—5, Minsk, 1979—1986.

Жывое — Жывое слова. Мінск, 1978.

NUEVOS LITUANISMOS EN LOS DIALECTOS BIELORRUSOS

Resumen

Los investigadores del léxico dialectal bielorruso se encuentran constantemente con préstamos de origen lituano aún no identificados. Llaman la atención los préstamos con vocalismo radical a /o/ u, desarrollados a lo largo de los siglos a partir de palabras lituanas con vocalismo (i)uo, (i)au, por ejemplo, аба ‘olmo’ < lit. guoba ‘íd.’, гужалкі ‘renacuajos’ < lit. buožgalviai ‘íd.’, сатка ‘pañuelo grande con borlas’ < lit. sijūstė ‘íd.’, Лох ‘nombre de un campo en el distrito de Novogrúdok, RSS de Bielorrusia’ < lit. Laukas ‘nombre de un campo’ (<lit. laukas ‘campo’), кукуў ‘silbato de arcilla’ < lit. kaukiūtis ‘íd.’. Estos préstamos suelen entrañar también ciertos cambios en el consonantismo y presentan una gran variedad de formación de palabras. Por ello, a veces resulta relativamente difícil establecer las fuentes lituanas genuinas de tales lexemas.

El artículo examina las numerosas formaciones de la palabra какарачкі ‘hueso del talón; piernas; hombros’ y motiva, además de fundamentar, su origen (el de cada una por separado) a partir del lit. kākaras (kūkaras) ‘montículo’. Puesto que la a radical de los préstamos bielorrusos pudo proceder tanto del diptongo lituano au como de uo, es prácticamente imposible establecer la fuente lituana exacta del topónimo bielorruso Бажышки: pudieron servir de base en igual medida tanto el topónimo lituano Vaižškis como Buožškis.

El artículo intenta establecer la fuente lituana de los lexemas рагі, рэўгішы, раўган, сургіі y otros, ‘regueros, chorros de sudor, agua, lágrimas’, respecto de los cuales desde hace tiempo se sostenía que eran lituanismos. Partiendo del significado del segmento ‘fluir, derramarse, alargarse, cubrirse’ y de la probabilidad de la ley bielorrusa а < lit. au (cf. раўган, рэўгішы), se concluye que estos lexemas podrían proceder de palabras lituanas con la raíz aug-(riaug-, rīg-) y el mismo significado. Las raíces de los lexemas сургіі, сургіі son -раг-, -руг-, mientras que su primera sílaba су-, que no aporta un nuevo significado a las palabras, es un prefijo, al igual que la sílaba su-, que se clasifica como tal en el préstamo lituano sūvada ‘riña’ < bielorruso вада ‘íd.’ < polaco zwada ‘íd.’

166