78 ac a Linguis ica Li huanica LXVII
haLina ka aŚ
Va šu os uni e si e as, Lenkų kalbos ins i u as
Wissenscha lichen Fo schungs Rich ungen: Dialek ologie,
polkische Sp ache Geschich e, Leksikog aphie.
Jano ka LoViČiaus indėLis Į
diaLek oLogijos y iMus.
LENKų TARMIų KORDyNAS
Lūžio Wö e yn1
jan ka łowicz’s con ibu ion o dialec ology.
Słownik gwa polskich [dic iona y o Polish
dialec s] as a b eak h ough p ojec
anno a ion In diesem A ikel disku ie sich jano ka lo ičiaus (18361903) ein ag in polkische
dialek ologies en wickel. g öß en Teil dieses Einlege s bilde de Au o iaus be ei e
Lenkische a mių Wö e yn. Veikalas wa iesige lūžis polkischen a mių leksikog a ijoje,
auße dem, e is e s e alle a mių wö e yn nich nu polkische , abe und im Allgemeinen
sla ische sp ach plo e. ka lo ičius geschä z und als puikus wissenscha lichen Ak i i ä en
o ganisa o is. Mokslnieka o ganisacinäs Bemühungen am bes en abspiegel in Vilniaus
s aa liche Geschich sa chi e gespeiche em Ma e ial, besonde s Liškuen, wie kleinem
Maßs u e Polenisches a chi Ma e ial. Dieses Ma e ial zeig , dass sammelnd liaudies Themen
ka lo ičius zusammengea bei e sowohl mi Wissenscha Menschenen, als auch mi
a nissen, Folklo o und b ei beg ei enden liaudies Kul u en Liebhabe in. im A ikel,
hinsich lich zu kazimie o ni chos 1911 m. publikuo ą k i ickou Lenkų a mių žodyno ecenziją,
wi d auch umgesp ochen diese Geschals inhal und zwecke.
A ikel 1 wu de inanzie du ch den Wissenscha s a Li uaniens (an. Resea ch Council o Li huania).
Ve agsnumme is: n . Va -36/2012. Wisslo P ojek Janas Ka lo ičius XIX und XX a. sandū as
wissenscha lichen und kul u ellen Lebens Ve b ei e .
esMiniai Wö e : dialek ologija, lenkischen a mės, li auischen a mės, leksikog a ija,
janas ka lo ičius, Lenkischen a mių wo yns.
keyWo ds: dialec ology, Polish dialec s, Li huanian dialec s, Lexicog aphy, jan
ka łowicz, Dic iona y o Polish Dialec s.
jano ka lo ičiaus indėlis į dialek ologijos
y imus. Lenkų a mių žodynas – lūžio žodynas
79s aipsniai a icles anno a ion he pape discusses jan ka łowiczs (18361903) Bei ag zu he
de elopmen o Polish dialec ology, consis ing mainly in he compila ion o he dic iona y o Polish
dialec s a majo b eak h ough in he Polish dialec al lexicog aphy and he i s ull dialec al
dic iona y scien is s and laymen (en husias s o olklo e, dialec s and o b oadly unde s ood olk
cul u e) as a as collec ing ‘ olk objec s is conce ned. / he pape also p esen s he con en o
in he sla onic language a ea – as well as in his wo k as an o ganize o scien i ic li e. his
o ganiza ional e o s a e p esen ed chie ly on he basis o a chi al ma e ials, mainly co espond-
ence p ese ed e.g. in he Li huanian s a e his o ical a chi es and – o a lesse ex en – in
he Polish a chi es. he ma e ials exempli y ka łowicz’s co-ope a ion wi h bo h p o essional
he dic-
iona y o Polish dialec s” wi h espec o he 1911 c i ical e iew by kazimie z ni sch.
1. diaLek oLogijos PuoseLė ojo
jano ka LoViČiaus VeikLos
MoksLischen y iMų sVa ba janas ka lo ičius (18361903) iel nusipelnė puoselνοντας
polkischen dialek ologiją, obwohl heu e e sich e inne nu als sechšių Lenkische
a mių wö e no e s e e polkische Sp achen, und soga im Allgemeinen sla ische
Sp achen, alle a mių wö e no omų au o . ka lo ičius wu de iele Jah e
unbeg ünde und scha k i isie als kalbinink (leksikog aphe und dialek ologe),
jedoch je z wi d e en deck und bewe e on neuem (plg. koniusz 2001; okoniowa
2003, 2012; ka aś 2011, 2012; u kowska 2012). schon ühe eilige mi seine Pe sönlichkei
und Geschä is e bundene jäh liche wa en pos ūmis zu e lek ie en seine
wissenscha liche A bei und analysie en dialek ologische E ungenscha en
(Pe zowa 1979). obwohl s anislo as u bančikas (s anisław u bańczyk) ka lo ičių nelabai
schä z e als lingu is ę und seine wissenscha liche Tä igkei besch ieb seh
nahezuu inično, polkische kalbo y os his o ijai gewidme e monog aphijoje
un e s ichen seine o ganisaciniebegėjungen, ein üh end ihn als žymų
wissenscha lichen den ies skleidėją (u bańczyk 1993: 9899). Anašiai sch ieb und hen ika
Pežowa (hen yka Pe zowa 1979: 426). 2011 m. e wähn en 175-jäh igen ka lo ičiaus
gebu s und seines wich igs en dialek ologischen geschä s Lenkische a mių wodyno
( oliau L ž) e ö en lichungs 100-jäh iges o ene e po eikį eingehend zu analysie en
seinen bei ag in polkische dialek ologischen en wicklung und on neuem zu bewe en
p eisujendes meinungen übe seine wissenscha liche ä igkei . Diese jäh lichen Polen
und Li uanien zeig en, dass no wendig is zu un e suchen XiX und XX a. sandū os
wissenscha liches Leben, zu de inie en ka lo ičiaus als deszei lichen p o ų
bewegungs e o ganisa o iaus und schleide s olle (ka aś 2012). e is XiX und XX a.
sandū os polkische mokslui und kul u äuße s wich ige Pe sönlichkei , de en b eüs und ii iapusiai Gewinnungen bis je z nich aus eichend ausge issen wa en.
80 ac a
haLina ka aŚ
Linguis ica Li huanica LXVII
Seh wich ig zu e inne n ka lo ičiaus pe sönlichkei und b ei e e besch eiben seinen bei ag
zu dialek ologien, nich nu polkische a mig leksikog aphie, y inėjimus, de zumindes zum
bu o ap a as (plg. Pe zowa 1979; koniusz 2001; okoniowa 2003; ka aś 2011).
2. janas ka LoViČius – a eaLinių
eil schon e hnog aphie y iMų ini ia o und o ganiZa o ius ka lo ičiui als sp achininkui
dialek ologu zu eil en we ken bis heu e be ä ig seine Lenkische a mig wodyno
au o enscha , angeben ein paa nedideli dialek ologischen publika ionen, die nich äuße s
wich ig wa en besiplė ojan de lenkischen dialek ologie. Gwa a kaszubska (1898), O ile
należałoby uwzględniać na zecza ludowe w g ama ykach (1894) (plg. Pe zowa 1979: 429).
jedoch ka lo ičius als dialek ologe gewe e wi d kla, e bunden mi a ealischen
dialek ologies un e sinzungen inicija im und o ganisa im. Imme mals be on wi d seine
ne dėl šių da bų. eikia p isimin i, kad jo indėlis į dialek ologijos y inėjimus y a
žymiai didesnis, nei iki šiol bu o ašoma. Pe mažai iškeliama i e inama jo ei-
Ini ia i e o ganisie end a ealische E hnog aphie-Un e suchungen, jedoch sie dü en nich
einzeln bewe e we den, ohne Ve bindungen mi a mių Un e suchungen. ka lo ičui
e hnog aphischen o sinėjungen, in die e en husias lich in ol ie e und welche plan e und
o ganisie e, umnahmen sowohl ypische e hnog aphischen, als auch dialek ologischen
o sinėjungen. da on deu lich zeug seine Sa zung in A bei Po adnik ü zbie aenden Dinge
ludowe (1871), b ošiū oje, in de e ö de e zu sammeln liaudies dinge: Wp zód p zypomnę,
jakie nauki ko zys ają ze zbio ów zeczy ludowych: językoznaws wo ( ilologia
po ównawcza), lingwis yka, mi ologie (wia oznaws wo) ioz ludnaws wo (e nog a ia) cze pią
bezpoś ednio i żyją wyłącznie ze ź óła zeczy ludowych p awie [...]. Językoznaws wo, gałąź
nauki nowa, owoc myśli XIX wieku dopie o [...] naucza, że żaden język nie może być g un ownie
zbadany bez ścisłego poznania go w czasie i p zes zeni [...]. Koniecznie po zebny jes nam
jak najobsze niejszy słownik p owincjonalizmów (powia owszczyzn) [...]2.
In diese A bei e langen de Au o zu sammeln sowohl ausschließlich e nog a inen,
sowohl mi liaudies Sp ache und Kul u e bundenes Ma e ial.
2 Ve imas: zunächs e mindi ich, welche Wissenscha en benu zen, na ionale Dinge sammin: kalbo y a
( e gleichamoji ilologija), lingu is ika, my hologija ( eligijo y a) und e hnog aphija di ek be uhen und
exis ie en as nu wegen liaudies Themen [...]. sp acho y a, neue Wissenscha szweig, XiX Jah hunde s
den ies uisius [...] leh en, dass keine Sp ache nich sein kann aus üh lich un e such we den ohne genaus
Kenn nis ih e Zei und Raumlichkei [...]. Uns beda ein so aus üh liche Wö e buch p o incionalismus (pa ie o Wo e) [...].
jano ka lo ičiaus indėlis į dialek ologijos
y imus. Lenkų a mių žodynas – lūžio žodynas
81s aipsniai a icles das, dass sein Bezugimasis neliko neišgi s as, bezeija gausi
ko espondencija, die zeig e seine Zusammena bei ung enking liaudies dinge sowohl mi
wissenscha menschen, sowohl mi a nissen, olklo o und b ei e s eun amen
liaudies kul u liebhäge n. die meis en on ihnen wa en ka lo ičiaus edaguojamos
e nog aphischen zei aščio Wisła Mi a bei e , eks ų, ski ų liaudies kul ū ai,
au o en, o kaimų ode nedidelių egionų a mių wo ynėlių au o en. zum Beispiel, in
de s aa lichen geschich sa chi e ka lo ičiaus collec ion ( 1135-10-) sind iele ihm
ge ich e e b ie en übe leb , die gesch ieben e nog a ai-dialek ologei, heu e bekann
nu siau am wissenscha liche a ui3: juze as s. Ziemba (józe s. Spemba), Słownik
p owincjonalizmów powia u ziedzińskiego (gube nia pio kowska) (1891) au , sie
Vesnižo W ześni (augus W ześniowski), wy azis wy azów podhalańskich (józe
(1884) au o ius, janas sembžyckis (jan semb zycki), nedidelės publikacijos apie
Mozū ų a mę ečiame laik aščio Wisła ome (1889) au o ius, juze as Lepko skis
Łepkowski), Wiadomości o Szczykowski (1849) Pio Pio , nacja śląkowska (ska
anką kowska), ka lowski ź ód L chan L zachowa au die Zwiezliche Sch eibsch i
a mės žodynėlio au o ė, Melanija Pa če ska (Melania Pa czewska), 1907 m. publi-
wie die de G oßka e Mile Mile Mile, die eigen lich als die Zwiezliche Zwiezliche Zwiezle
bezeichne .
Mazo ijoje (ciechanowiec na Mazowszu) apylinkių a mėmis, au o ė (ž . ka aś 2011: 95), blažėjus
Pa lo ičius (błażej Pawłowicz), A ikels Wy azy gwa owe z okolic Ta nowa au o ius (1893), s anislo as
Poliačekas (s anisław Polaczek), A bei s Powia ch zanowski w W. Ks. K akowskim. Monog a ie
his o yczno-geog a iczna (1914) mi a mių wo zes wo ynėliu au o ius, ka olis Ma ijasas (ka ol
Má yás), Słowniczek gwa y ludu zamieszkującego wschodnio-południową najbliższą okolicę Nowego Sącza
(1891) au o ius), Ščensnas jasčebo skis (szczęsny jas zębowski), L zzy lis a zd ojů lis e e į a d als
handsk i inis adomsko a mės slo ynėlio au o ius. Šią ka lo ičiaus Ak i i ä en gu besch eib 1982-02-19
ignacji Pion ko skos laiškas, in dem eine Lis e on Pe sonen o geleg wi d, zus immusių
zusammenzu üh en mi Wisła sammelnd und schickend e nog a inę und dialek ologische Ma e ialien4: 1.
kun. P ulinskis (P uliński) aus klobucko (kłobucko), 2. kun. godo o skis (godo owski) aus Vieliunės (Wieluń), 3.
Vyšne ska (Wiśniewska) aus sla encineko (sławencinek), 4. Leonas Vine is (Leon Wine ) aus konin (konin), 5.
k ušinskis (k uszyński) aus u eko ( u ek), 6. Zo ija b. (Zo ja b.) aus sie adzo (sie adzkie) ai adijos, 7. ana
L. (anna L.) aus Pio ko o 3 Visų iš a dy ų žodynėlių lis e is des A ikels au o ės da be ka aś 2011, sie
besch ieben in online Publika ion Dialek y i gwa y polskie. Kompendium językowe, ed. h. ka aś, egionų
Sei en s .
h p://ww-
w.uw.edu.pl.
4 angegeben wi d nach o iginalą, . i. manchmal die selbe Nachnamen ohne a do ode ohne a do ini ialo,
und manchmal den Namen und de Nachnamen inicialą.
82 ac a
haLina ka aŚ
Linguis ica Li huanica LXVII
(Pio kowskie) Bezi ke, 8. Ma ija k. (Ma ja k.) aus sie adzo ai adijos, 9. kun.
d ozdo skis (d ozdowski) aus sie adzo ai adijos, 10. Vanda b. (Wanda b.) aus
Vieliunės (Wieluńskie) Voi adijos, 11. s anisława k. (s anisława k). aus Vieliunės
Voi adijos ( 1135-10-115-783). aus de lis e zu sehen, wie b ei wa bend ada bių
aas, wie iel Menschen, auch und Geis liche (ka alike Kunigos), in ol ie e e in
ka lo ičiaus lei e en e i o ialen Un e suchungen.
3. ViLniaus a chyVų eikŠMė
jano ka LoViČiaus VeikLos
y inėjiMaMs
S aa sgeschich sa chi Li huaniens is wich ig ka lo ičiaus Ak i i ä en
Fo schungen. be lis ede en Lich en, hie gib es und ande e in e essan e
Ma e ialien. a chy e übe leb e e schiedene wö de au o iaus dialek ologischen
au zeichungen, beispielsweise g ama ischen es i iškosios pe sönliche giminės
daik a a džių a dininko meh zahli a: ancia, kacia, o ganiścia, kam acia, wszyscy święcia, uma cia, ek ucia, s udencia, swacia, wójcia ( 1135-10-
141-60-62), a ba eilė aš is „nuo d ohičino“, išjuokian is š epla imą ( 1135-10-
141-42a):
Jes em šob‘e pańenecka, ńe ð‘ewcyna
Z šadowego m‘as a D ojczyna
Mam was žło yh na p ocenče włašnej šumy
I g am šob‘e na gi aře ózne dumy5.
Vilniaus S aa sgeschich s a chy o Inhal p äch ig spiegel ka lo ičiaus
o ganiza o iaus und kolek ionuo ojo A bei , zugesehens nich nu mi polkų, abe
und mi li auischen a minnen. sein nuopelns li uanis ike, li auischen dialek ologiei
bis je z wa wenig bekann , und in jüngs e Zei imme häu ige be ä ig wi d
diese ak i i ä s Aspek . Beispielsweise 5 Nach den Rech sch eib egeln gesch iebene Tex sähe so aus:
Jes em sobie panienecka, nie dziewcyna
Z szadowego miasz a D ojczyna
Mam sz o żło ych na p ocencze własznej szumy
I g am sobie na gi a ze ózne dumy.
dem Tex eigenige zwei Te mings Eigenscha en, . y. mozū a imas (le. mazu zenie, an. mazu a ion): cz
> c, ż > z (panienecka, dziewcyna, ózne = bend inės lenkischen Wö e panieneczka, dziewczyna,
óżne), und sogenannis hie e zähl e Ge äusche Kei imas eine ande en >: s > sz, zengi ż (le.
szadzenie) das is hype izmai, en s eadene ampi an bewegung (miasz a, sz o żło ych, własnej
s oaszumy = bend inės lenkischen Wö e , zło ych, własnej).

jano ka lo ičiaus indėlis į dialek ologijos
y imus. Lenkų a mių žodynas – lūžio žodynas
83s aipsniai / a icles
a chy e is gausi li auische Schauspiele s und Wissenscha le n B ie en,
gesch iebeny ų ka lo ičiui, Kollek ion das jono juškos (jan juszkiewicz), jono Šliūpo
(jan szlupa), jono jablonskio (jan jabłoński), Mečislo o da ainio-sil es aičio
(Mieczysław dowojna-sylwes owicz) B ie e. ka lo ičius besonde s ak i
susi ašinė e mi da ainiu-sil es aičiu und mi ihm eng zusammengea bei e .
Vilniaus s aa lichen Geschich s a chybe übe leb e e wa 100 dieses kon o e sško
sawaniewska-Mochowa 2003) laiškų, ašy ų ka lo ičiui, ku io pasiekimų ap ašymas
li uanis inių y inėjimų s i yje nag inėjamas a ski ame s aipsnyje ( u kowska 2012),
odėl čia ik a k eipiamas dėmesys į šią p oblema iką.
poli inio eikėjo, įžymaus li auensische Sp ache wa b ojo (plg. P a a u zu
e inne n diese Fo sche eines a mių Leksikos wissenscha lichen
leksikog aphischen Be ei ungskonzep ion, liegende 1876 m. A bei P zyczynki do p ojek u wielkiego słownika polskiego6, in dem e sch ieb:
Opis wy azu p owincjonalnego ba dzo niewiele óżnić by się powinien od opisu wy azów
wszechpolskich, p ojek owanego powyżej. [...] Op ócz wymienionych am ka ego ii dodać by
ylko należało nas ępne: 1) podając wymawianie wy azu, ba dzo s a annie je uwyda nić; 2)
genau wymienić miejscowość, wo dany wy az p owincjonalny się używa; 3) uczynić wzmiankę,
czy odpowiedni wszechpolski wy az znany jes w ej p owincji akże, czy nie; w e s en azie,
jaka zachodzi óżnica w użyciu wy azu p owincjonalnego (p. 44)7. ci a a weis in ech nahe
mode nem wissenscha liches ka lo ičiaus aussich in a mių phone iken und sp ache
geog aphies agen, s ell seine liaudies a mių und li e a u enes sp achen gegensei igen
suchau nahme.
ka lo ičius iel nusipe nė i damas in Li uanien ü ojamą polkischen sp ach.
wö e n aus li au iel e schien sowohl Lenkische a mių wodyne, als auch ihm lebend
einem une ö en am e we k Pod ęcznik czys ej polszczyzny dla li winów i
pe e sbu szczan... sein handsk i is, den ana kaupuż (anna kaupuż) and Vilniaus
a chywe, a gesch ieben publikie en pa engie elžbie a smulko a (elżbie a smułkowa)),
u sp ünglich wa on diesen beiden au o en e ö en lich ), spä e nuodugniai noch
einmal e o sch on Zo ia sa anskos-Mocho ie os (Zo ia sawska-Mochowa), die (1984) eine monog a ie p äsen ie e
adnik Jana Ka łowicza jako ź ódło poznania po ocznej polszczyzny północnok esowej.
Słownic wo (1990).
6 P zyczynki Tex is heu e allgemein zugänglich au de Websei e de Polnischen Online-Biblio hek
www.
pbi.edu.pl
; 90 Fo og a ien ilus uje die Kü in, de wie skelbia an aš ä is 1876 m. Talen ų akademijos
a askai ų a ski as a p udas (Osobne odbicie ze sp awozdań Akademii Umieję ności 1876). e klä en,
7 Ve imas: a minio žodžio ap ašymas u i nežymiai ski is nuo anksčiau p ojek uo o bend inės lenkų
kalbos žodžių ap ašymo. [...] be en iš a dy ų ka ego ijų, eikė ų da į auk i šias: 1) nu odan žodžio
a imą, labai k uopščiai jį iš yškin i; 2) iksliai į a dy i ie o ę, ku ioje a ojamas šis a minis žodis;
3) pa ašy i pas abą, a a i inkamas bend inės lenkų kalbos žodis p o incijoje žinomas, a ne; p adžioje
was Un e schied en s eh bei de Ve wendung a minį Wo .
84 ac a
haLina ka aŚ
Linguis ica Li huanica LXVII
4. jano ka LoViČiaus LENKų TARMIų neabejo inai wich igs em Geschä des ka lo ičiaus dialek ologies
žODyNAS – Lūžio žodynas
no wendig anzue kennen Lenkischen a mių Wo yni (19001911)8, de beginn eine neue E appe
leksikog aphische Geschich e polkische a mių. ohne iele Ve bindungen mi ühe en Pe ioden
Wö e n A bei en, kann es de inie we den als lūžio Wö ne n, dem ende die zwei e Phase und beginn
wei e e wei e e Pe iode Leksikog aphiegeschich e polkische a mių. Im Ve gleich mi ühesnie igen
Wö e nen, e auszeichne sich eichem Inhal und S o , das wich igs e. zwei ens, es e s e und bis
diesen Tag einzige pabaig Wö e yn, in dem gib alle polkischen a mės (be emig a ionen), e s e
solche A in allen sla ischen Lände n. bis heu e ka lo ičiaus wo yns nochė aus um assus a mių
leksikos quellein, obwohl on de publika ion wu de au ge üh iel seine mangels und ehle .
ka lo ičiaus Lenkischen a mių Wö e wö e bis je z nich elinke e aus üh liche Monog aphien,
wa en un e sinėjami einzelne Aspek e seine . We is au Au me ksamkei zu elžbie os koniuš
(elżbie a koniusz) monog a iją Polszczyzna z his o icalznej Li wy w Słowniku polskich gwa Jana
Ka łowicza und zu einigen ih e A ikeln, ski ų ka lo ičiaus L ž, un e ande en his o ischen Lie u os
eksp esi iajai leksikai (koniusz 2008) ode Li huanian g oße kunigaikš ys ės palikimui ka lusi
leksikog a ischen (koniusz 2005a) A bei en. In polkischen a minen Wö yn wu de be ücksich ig
besch eibend polkischen a nissen Leksikog aphies geschich e in de da ü o gesehenen monog aphie
(ka aś 2011) und im a ikel, ela edene mi polkischen a nissen wo ynen ypology (ka aś 2010).
ka lo ičiaus Lenkischen a mių Wö e buch en hal enes Leksika wu de eine įdamen Expe imen e
Quelle ehlendem aleksand o osipo ičiaus (aleksande osipowicz) We k Słownik gwa y augus owskiej
ekons ukcja (nowowiejski, ed., 2009). Dieses Wö e yn angegeben ka lo ičiaus L ž Quellen Lis eche als
handw i inische Wö e yn, auch gan o e wähn L ž an aš ischen Wo es A ikelien su umpinem
Osip. das ließ glauben, dass das ekons uie e Wö e buch ziemlich um assend sein wi d. hen ikos
Pežo as A ikel Jan Ka łowicz als dialek olog jubiliejiLenkischen a mių Wo yns und seine Bewe ung.
ka lo ičiaus Lenkischen a mių Wö e ne is alle polkischen a mių Leksika, welche dami medaug
Publikuie en We ken und Hand ašchen, gesch ieben wü den spä e . ex agmen en aus a sü da e
nėje 1979 m. Po adnik Językowy b ošiū oje pamąs ymų i ap ašymo objek u apo
lėmė, dass ka lo ičiaus wodyne schon nich genu z wu de dialek ologies, XX a. beginnlich kazimie o
ni čo (kazimie z ni sch) dank apusios wissenscha ine discipline, leis ungen. ka lo ičius
u bu o įmanoma su ink i a siž elgian į lenkų a mių leksikos y inėjimų būklę.
Šal inių eks o agmen ų iš ašus ka lo ičius baigė 1896 m., į žodyną nepa eko
ex agmen en aus a sus baige e genann e jah e wünschend 8 Nach au o iaus od iii omą baige e
edaguo i he onimas Lopacinskis (hie onim Łopaciński) und Vaclo as ačano skis (Wacław aczanowski),
und iVVi omus su edagao o janas Losius (jan Łoś). ka lo ičiaus
L ž wu de ausgelassen k oku as alen liche akademie medelshomen.
jano ka lo ičiaus indėlis į dialek ologijos
y imus. Lenkų a mių žodynas – lūžio žodynas
85s aipsniai a icles suspė i behandli einen g oßen Menge Ma e ial, zusammenges ell em
übe d eißig Jah e, ode wenigs ens du chge üh leksikog aphischen A bei en so iel, dass
wei e edaguo i ohne g ößesnio a go könn e was auch imme ande es. / übe das e sp ich
wo ino į ade (p. l): P zewidując, iż nie zdołam wyzyskać wszys kiego, wolałem og aniczyć
się zasobami niezupełnemi i akowe ogłosić, niżeli pomnażać zapiski i p zekazać je
niep zyjaźnym zwykle losom ękopisów pośmie nych9.
aus zei pe spek i e zu sehen, dass es eine geeigne e Lösung wa , obwohl ni čas
nann e ka lo ičiaus eikalą anks y u so o nach seinem e scheinen und
bewe e e seh s englich. jedoch wenn dieses wö e buch nich e schienen
wä e, bis je z Polen wä e nich alle a mių wö e buch, denn o amžių
beginnen ni čo a bei, o gesehen wissenscha ischem polkischen a nissen
wö e yn, iko und bis je z ebei ks a seh langsam (ischleis a nu eil de
wo e, beginnenden a Buchs aben), und ka lo ičiaus pomi inischen Handsch i en schicksal wä e siche gewesen nepalankus.
deshalb Wissenscha le wand e sich an die k okuwas alen ų akademie, anbie end
ih nehmen adopo ie enden Wö e buch und ihn ausgeben. We is zu be onen, dass
im Tes amen e eine g oße Summe ü das Wö e yn pabauchi in dem Fall, wenn de
Akademie p i zük de Mi el (plg. koniusz 2001: 26). e auch be ahl seinen Söhnen
Mečislo ą (Mieczysław) zuschauen A bei en pabaiga. wegen des wodyns
en s ehensums änden und ihm bes imm e we ken geschich e esama ziemlich iel
li e a u (plg., beispielsweise appel 1904; b ückne 1904; Łoś 1904; k yński 1904; Pe zowa
pa ies žodyno u inys, jo šal iniai, koncepcija i me odologiniai sp endimai bei su
juo susijusioss nuomonės.
1979; koniusz 2001: 1437), dahe hie umgesp ochen im wesen lichen ka lo ičiaus
wodyne is ein zwanzigsei ige ein üh ungs o schlag, in dem angeo dne is umpa
in o ma ion übe ma e ial, das wodyne un e g und gewo den is , sch eibp oblemen,
auch pe sonen, die sich que sch i en (y handlichen wo ynälius), und k okuwas. In
diesem Aspek sein We ke wu de k i isie wegen Quellen Haup s o , Wodyno
Konzep ions Mangel. bekann , dass Wissenscha le beabsich ig e b ei e e zu
p äsen ie en, da on bezeug einwado Sa z: p aigęs eikalą, sch eibe ich da übe aus üh liche ; abe de Tod un e b ach ihm die Realisie ung dieses sumanymä.
5. jano ka LoViČiaus LENKų TARMIų KODyNO ŠaL iniai Su umpinie ungen-Lis enübe sich , die sich
im le z en Wö e no- om be inde , in dem janas Losius išši a o iel neaiškių su umpinie ungen,
beweis , dass Lenkische Ta mių Wodyne pai sie e ö en lichen, noch gausin i ü ašų und sie
pasme k i nepalankiam pomi ischen hand aščių likimui.
naudo i į ai ūs šal iniai. Čia iš a dy ini:
9 Ve imas: numa ydamas, kad nespėsiu isko panaudo i, no ėjau e čiau apsi ibo i neišsamiais iš ekliais
86 ac a Linguis ica Li huanica LXVII a) XiX. a. und ühe e e schiedene Thema ik und
haLina ka aŚ
e schiedene A (sowie auch e hnog a inie und dialek ologische, olklo o)
Publika ionen (į ai ūs da bii, publikuojami publikaimai Wisła, P ace Filologiczne,
Biblio eka Wa szawska, Rozp awy i Sp awozdania z Posiedzeń Wydziału Filologického
Akademii Umieję ności w K akowie, Zbió Wiadologii do An opologie K ajowej),
Oska kolbe go, iele Geschä e, Liede , Humo is ische, Legenden, Gedich e
egionale Padaw; b) 24 Handsk i ige Lokalaus und egionalen Cha ak e de
Te mien Wö e läsche , auch und aus:
• Be gens Mažūd (Małopolska gó ska) 3, • Paka pa ės (Podka pacie) 2, •
Lo icko (Łowickie) woi adijos 1, • sie adzo (sie adzkie) woi adijos 1, • kielców
(kielecczyzna) woi adijos 4, • Liublino (Lubelszczyzna) woi adijos 3, • k oku
(k akowskie) woi adijos 1, • adomo ( adomskie) woi adijos 2, • Mazowiecka
(Mazowsze) 1, • Palenko ska (Podlaskie) und su alkijska (suwalszczyzna) 2, •
Palenkowska (Podlaskie) und su alkijska (sie adzkie) 4, • Chukholz (Ludowski)
c) saky inė medžiaga, ypač iš Lie u os ( ai, kas žodyne žymima „us . z Li wy“ –
žodžiu aus Li uanien); d) d ikalbige und allgemeine lenkische sp achwö e , spezielle:
M ongo ijaus (M ongowiusz) okiechische und lenkische Wö e yns, samuelio b.
Lindės Słownik języka polskiego, Słownik wileński, p adinisch Słownik wa szawski
omai, h. Labencki (h. Łabęckiego) Słownik gó niczy, e ma Maje ski (m Majewski)
Słownik nazewisk bo anických zoologicznych polskich, ko nelio kozlo ski (ko nel
Kozlowski) Słownik leś, ba inski, bzz inski i o ylando, Muchlinski (Muchliński) gel gel
encyclopedia, encyclopedia. ohne handsk i lichen Wo ynėlių, au ge e en
Ź ódłosłownik wy azów [...] z języków wschodnich, enciklopedijos (pa yzdžiui, o -
d uckdi iemen, ih e pagausėjo. omo Vi, be ei o jano Losiaus, am Ende,
su umpinungs e Lis ache au ge üh i i 22, neschuciuojend Wo ynėlių, üg e zu
a nissen besch eibungen ode eines ande en A en We ke. Biblio eka Wa szawska,
Wisła, P ace Filologiczne ausgegebenen Wo yněliai das sind Leksikosammlung aus
diesen Regionen:
jano ka lo ičiaus indėlis į dialek ologijos
y imus. Lenkų a mių žodynas – lūžio žodynas
93s aipsniai a icles / ) sel ene G amma ik o men Angaben (ne ingas); g)
e schiedene Wo o ms, seine Ausges alungen und e i o ialen G enzen de
apž alga (dobžyckis); h) ieligkei ci a en a schliche und so gopščiai gewähl e
ci a en und Möglichkei sie zu e lassen wegen de angegebenen Lokalisie ung
(dobžyckis); i) ku ze Anme kungen und Hinweise des Au o s (ne ingas); j)
E wei e ung des Ti elwo es A ikels B uichig, Bedenken,
Kleidungsbesch eibungen, e hnog aphischen und Folklo o Elemen en (b iukne is);
k) Wö e auglichkei ü e schiedene Lexikosch inėjungen, wie iel enge e
onomas ikos (ne ingas) und E imologiesch inėjungen (dobžyckis); l) die
En wicklung dialek ologische Kenn nisse und ih e Ve b ei ung (dobžyckis).
Losius, beendendend ka lo ičiaus geschalo ecenziją, un e s ich seine
Bedeu ung nich nu sp acho y e, sonde n und im Allgemeinen de Gesellscha :
Jakda zecz dob a, Słownik gwa polskich jes dziełem ba dzo uży ecznym nie nu ü
diejenigen, k ó zy szczególnie język badają, ale dla kół ba dzo sze okich, ze względu zaś na
wykonanie, na ob i ość zawa ego w nim ma e jału, na og om włożonej w jego p acy,
s anowi najpiękniejszy liść waw zynowy w wieńcu zasług Jana Ka łowicza, o az jeden z
kamieni węgielnych językoznaws wa polskiego (Łoś 1904: 180)12. In den e s en Rezensionen
e ka čiais a si asch e k i ische Meinungen. Beispielsweise, ne ingas wies au ehlende
Quellen, nich imme deu liche Abkü zungen, In o ma ionen übe einige mįslingus, besonde s
emimas U sp ungs, Wo e s oką (plg.
Pe zowa 1979: 432).
Die e s e seh k i ische ecenzie ung sch ieb und e ö en lich ni čas, 1911 m. e schežius ka lo ičiaus
wo ynui. bis heu e ha e diese Rezension Ein luss au die Meinungen ande e Fo sche übe Wö
Dic iona y. Lenkų dialek ologies Schöp e dem be ach e en Wö e buch gegens and wegen e ns e
Fehle […] medhiagas Zu e lässigkei sowie sachsline Behandlung. als eines de wich igs en ka lo ičiaus
wodyno ne obulums G ünden ni čas wies den Fak an, dass bewe k be ei e zu üh is , ungeach e
wede in aumes, noch in zei G enzen, noch seine Fo m in me odologisches lūžį, s a usį polkų
dialek ologijoje XX a. an ang. be gi beigdend Tex agmen en aus a sus 1896 m. leksikog a as aus
wesen lichen ėmėsi nu ikimoksline dialek ologija. ni čas un e Fehle n und Mängen, die en scheidenden
nega i e ka lo ičiaus Wö e bewe ung, lis e olgende: a) neue Wo wahlg undlage (pa ielsweise,
be ücksich ig wi d in küns liche Wö e , indi idualius neuada us, į a ino lenkiškumo wo žius,
besonde s e schiedene 12 Ve imas: wie jede gu e Sache, so und Lenkische a mių Wö e büche seh
nü zliches We k nich nu denen, die ie ugnis die Sp ache un e suchen, sonde n und b eischem a ui, und
angesich s de da in liegenden Ma e ial e a bei ung und eichhei , in ihn eingese z e g oßeuliches We k,
es g aziauses e lau bla s jano ka lo ius nuopeln de ainike sowie ausk o lenzischen Sp achen.

94
haLina ka aŚ
ac a Linguis ica Li huanica LXVII
skolinius iš usios, dažnai a ojamus didžiosios Lie u os kunigaikš ys ės i
uk ainische Sch i s elle s mi dem Ziel ih en Tex en eines lokalen Colo i o, in
Leksiką, gehö ende kas ieniam in elligen ijs dialek ui, pe sön a džius und so.); b)
ma e ielle Ungleichodigkei geog aphisch gesehen (dominie eas e n a myn, zu iel
pak aščių a myn, nich aus polnischen e hnischen Te i o ien, wenig p äsen ie
wes liche a myn, besonde s g oße polnische , silezien); c) eine aus üh lichen Lis e
de Quellen und ih e sp achlichen We e Cha ak e is iken mangeln (nu odyg a ijos
mas į da bus a ba p o esionalius a mių eks us, e ingus iek p asmės, iek
one ikos požiū iu, nep o esionalius inkinius, ačiau pa ikimus, oska o kol-
be go pobūdžio eikalus, li e a ū os, mokslo kū inius, populia iuosius e no-
da bus), die deu en da au , dass das gewähl e Lexikasma e ial schwie ig zu
de inie ende We e sind (some imes unkla sch o zwei elha e); d) unzu eichende
Quali ä diese Quellen (pawsächlich, zwei elha e Ma e ial, ausgesuch aus Liände n,
humo is ischen Eleë aščių und Pada imų, besonde s aus ühe e žečpospoli os
eas e n e i o ium, Quali ä ); e) Lücken und Nenuosekligkei lokalisie end Ma e ial,
e schiednüs A en de Zi ie ung desselben We kes, ci a en Ungenauslum; ) in ielen
O en i eichende und nich olls ändige Da s ellung de Te mienmo phologie, die nich
zuläss en s ehen eine Meinung übe diese Fo ms e i o iale Ve b ei ung und eie
und nich ischami Syn axessma e ial; g) Wö e s uk u en (sis emes) e klä ung,
Hinodungen mangeln; h) O hog aphies Chaosas, Konsis enzmangel bei de Ve wendung
sup esimpil e Zi a en Sch i , Übe sch i ungenauhei , Nich o ien ie ung apie
Au zeichnungen wissenscha liche We e und besse en on ihnen Igno ie ung,
Vo zu se zung Schenkung diese Sch eibung, E klä ungsmangel (Ko ek ykles, in
e schiedenen O scha en des Wö e sp uchs e wende un e schiedlich, ganz ei
und unūpes en lich, p. 210); i) zu iel Ti el- (nuo odinių) Wö e , Ti el-Wö e n nich
ich e Fo m, en s ehende du ch bea odai iško und k i isches Ve hal en mi Quellen,
phone iks Regeln nich ach ung, p. 215); au äumung.
j) neaiški sis ema i iename an aš inio žodžio s aipsnyje, i isame eikale;
k) eikšmių išdės ymo sis emos neap a imas, poliseminių žodžių eikšmių ne-
iš adose ni čas sch ieb:
Inna zecz, dass podjął p acę nad siły jednego człowieka, że już p zy zbie aniu ma e iału nie
zdołał osiągnąć pełności, a ym mniej poddać go niezbędnej k y yce, że w ogóle całe
wykonanie pod każdym względem ch oma. Tę Sei e musiałem deu lichne zaznaczyć, ym silniej,
im liczniejsze są bezk y yczne uniesienia nad Słownikiem, abyśmy jasno zdali sobie sp awę,
że w en sposób dalej p acować nie można, że nawe p zed pię nas u la y był on niewys a -
jano ka lo ičiaus indėlis į dialek ologijos
y imus. Lenkų a mių žodynas – lūžio žodynas
95s aipsniai a icles czający, a wp os anach onizmem byłby dzisiaj (...). / Bo właśnie zupełny
b ak me ody, wp os niedokładności słownika, nie e laubende mu niemals zau ać bez zaglądania
poga da dla jakiegokolwiek dokładnego i jednoli ego sys emu spowodowały en bezmia
do ź ódeł. (...) bez Einzellichen p ac sys ema ischen (...) nie möglich denkleć o jakiejś budowie
całe p zedsięwzięcie było s anowczo p zedwczesne. Pod wielu względami ak jes i is o nie,
kodeksu gwa , nie nu wspaniałej, ale soga sk omnej. Deshalb omawiane dzieło nie is noch pod
diese budowę podwaliną. A jednak dob ze, że jes , dob ze, że mamy chociaż aki indeks,
wykazujący ównocześnie óżno odne w ym zak esie b aki i konieczność innego odzaju w
wieku XX p acy, jeśli w ogóle mamy mieć kiedyś Thesau us gwa polskich13. ecenzen
ane kann e eikalą bei zu iel ühzei ig, jedoch, ungeach e des Fak s, dass das zwei e alle
a mių wissenscha liches wo yn pabaig i o gesehen (esamu da bų empu) soga nach 40
Jah en (Popowska- abo ska 2006: 42), muss eu sich, dass das wo yn, obwohl und nich beig as,
jedoch e schien. In diesem Kon ex Meinungä o enbzlich e lie ih en We .
Im Lau e de Zei Meinungese übe Lenkische a myn Wo yn wu den geläu e ,
ins Tageslich hochs ellend Vo eile des Geschä s und bewe e sie de Übe eins immung damals XiX und
XX Jah hunde s Leksikog aphie gesehen.
Vėlesnės Meinung, ausgesp ochen aus ilgesne Zei pe spek i e, zeig e, dass
ka lo ičiaus Wö e yn ein wissenscha liches Weichen is , be ei e nach
damalsliches XiX a. Leksikog aphijas kuną, besi emian is damalslichen dialek ologies
Kenn nissen. gegenwä igen Zei en nach ielen Jah en on g oßes Wö no K i ik,
ausgesp ochenen ni čo ausgesag en Meinunges pa odie be ach e em
Geschä as Bedeu ung. besonde s bedeu end wa Mečislo o ka asio (Mieczysław
ka aś) apphasung, obschon und es s ellend, dass ka lo ičiaus wö e büche nich
neue me odologische En scheidungen üh , jedoch be ä ig , dass e
angemessen wide spiegel XiX und XX jah hunde sandu os Un e suchung und seh ausd ück seine Bedeu ung:
Bez wą pienia Bedeu ung Słownika gwa polskich is og omne i mimo wielu, niejednok o nie
podnoszonych, niedos a ków s anowi on w ozwoju polskiej leksykog a ii gwa owej ma e iálą
13 Ve imas: ki as dalykas, kad [ka lo ičius] ėmėsi da bo, i šijančio ieno žmogaus jėgas, ne gi inkdamas
nesugebėjo довести ausbaig umu, des o meh ihn k i ike n, dahe alle be ei imas be u welchem
Blickwinkel ne ykęs. Diesen Sei en muß e ich deu lich un e s eichen, nek i ischen Wodyno Meinungen
dė i mums aiškiai su ok i, jog okiu būdu oliau di b i negalima, aki aizdu, kad ne p ieš penkiolika
me ų žodynas bu o neišsamus, šiandien jis iesiog bū ų anach onizmas [...]. Me odiškumo ūkumas,
gausa ha pane gi ikslesnės a ien isos Sys eme igno ie ung lėmė nich ikslü Wo yni, neleidigendem nie
dami pasi ikė i nich nu zend Quellen. [...] de ganze En wu wa zuelyg ühy as. Ein ai igen Aspek en
is das wich ig, bo samesnių sys emischen We ken [...] da man denken übe i gendeine a mių kodekso
s uk ū u, soga seh kuklią. dahe is das be e ende We k nich dieses S uk u es pama as. jedoch
gu , dass [e ] is , gu , dass wi auch solche odyklę, zusammen deu endende in e schiedene diese
Be eichs Mängel und XX Jah hunde s s äamigkei polkische a mių Thesau us.
96 ac a Linguis ica Li huanica LXVII wę, że słownik jego jes ylko ważnym e apem w ozwoju
haLina ka aŚ
badań gwa owych, zamykającym jedynie do obek leksykog a iczny XIX w. (ka aś 1961: 363)14.
momen niesłychanej wagi. [...] już w czasie d uku dzieła Ka łowicza zdawano sobie sp a-
Ve glichen Bewe ung wu de 1979 on hen ika Pežowa such , au die olle ka lo ičiaus,
p adnike s, in wissenscha liche sp acho y e, in seine damals wissenscha liche e mių
leksikos be ei igungskonzep ion, sowie in ehemalige Möglichkei en zu e s ellen (Pe zowa 1979:
434435).
10.De zei Tempo ä e jano ka LoViČiaus
LENKų TARMIų WORDYNO y iMai Šiuolaikiniai ka lo ičiaus Lenkų a mių
Wö e bohin o schungen zeigen bis je z s ille ė us seine Vo eile, nenegan
aki aizdžių nedos a zu und ab a ian ih e U sache. elžbie a koniuš, ausge u usi
his o ische Lie u os leksiką ka lo ičiaus Lenkų a mių wodyne, un e s eich e e,
dass dieses Geschä es objek i e Bewe ung muss sein du chge üh epochos, in de
e en s and, Sich weise. wenn ka lo ičius wä e sumanęs ände n zu o behaup e e
und schon ealisie e geschalo-konzep ion, auszuwählen und appldy i quellenma e ial,
wo ynen niemals wä e gewesen gesch ieben. ka lo ičiaus kolekcija wegen
bes imm e Mängel, geog aphie hinsich lich zei genössische Ve b auche wi d als
nü zlich angesehen, und nich als anach onische Wo e odyklė (koniusz 2001: 7879).
Ähnlich joana okonio a (joanna okoniowa), neue jo de S aa lichen
Wissenscha sakademie Lenkische a mių wö de in lei ende edak o in, posi i
bewe e ka lo ičiaus eikalą angegeben den Fak , dass mokslne ne Gene os sėmėsi
und bis heu e semiasi aus ihm nich nu ich iges Ma e ial, abe und ein inspi ipimo
apie k i išką ni čo ecenziją ji pab ėžė, jog lenkų mokslinės dialek ologijos kū ėjo
au o i e as bu o oks didelis, kad „įžeidžian is, o daugelyje ie ų nega y us e i-
sowie in e p e a ions idėjų. sp achendama nimas langam p ilipo bei ka lo ičiaus
wodyno. nu in le z e Zei is neu zu beme ken das In e esse polnische Talmau als
unbewe e e Quelle sp acho i ische Un e suchungen (okoniowa 2003: 249).
Zue s au ge üh e ka lo ičiaus Lenkisch a minen wö e no Bewe ungen zeigen, wie a odai a in epochą,
in de e en s anden is , ilgesnä Zei pe spek i e und E ah ung, e bunden mi neuem polkischen a nissen
wö e no a beis nach ni čois e Konzep ion, spä e e se z Mečislo o ka asio, o des Che edak o s de
Akademie wissenscha liche Wissenscha en L ž und seine 14 Ve imas: ohne Zwei el is die Bedeu ung des
Lenkischen a nissen gewalulä und o z de be on igen Mängel is e ü die S aa liche Leksikog a ie seh
wich ig. [...] d uckend ka lo ičiaus eikalą wah genommen, dass sein Wö e buch eine wich ige Phase is
besiplė ojend a mių un e suchen, ollendend nu XiX a.
leksikog aphischen Gewinnungen.
jano ka lo ičiaus indėlis į dialek ologijos
y imus. Lenkų a mių žodynas – lūžio žodynas
97s aipsniai a icles Anhänge s, ha e Ein luss au die Meinung übe diesen Veikalą.
Zeudo, welche im Wesen lichen wa neiš adų, p is a omų schon eine neuen epochos
eisinga i įžeidžian i ni čo ecenzija, nepaisan esminių jo pas abų i mokslinių
be ach ung wissenscha le und neu in de a mių wodyno koncep ion, G undlage. de
ecensionsau o , beim bewe en wo yn, aus eichend Au me ksamkei gewidme
wesen lichen ak o en, solchen als damalsige leksikog aphische p axis, damalsige
polkische liaudies a mių y inungs e , dialek ologies Zus and, g oß p ak ische
be ach isch wie möglich schnelle zu pabaig en wo yn, zu iel um ang de ma e i,
dass sie ein mensch edigie en könn e, und panagu. Heu e Wö e yn und sein Au o
e dienn ig bewe e we den un e s eich end, dass ka lo ičiaus Wö e yn bis
je z is wich ig, nich bewe e amas Hilbininkas un e suchend a mių leksiką,
übe p üus is neue jo de S aa lichs en Wissenscha en akademie Lenkische
a mių Wodyno Quelleinis. ka lo ičius da in be ech ig es sahė pama us wunde blich unse e a mių kodekso s uk ū ai.
* * *
abschließend we zu e inne n besonde s genau und zwecklich such o mulie e s e ano
že omski (s e an Że omski) Meinung übe ka lo ičiaus nuopelną lenkischen dialek ologies
aidai, aus eikš e das We k Snobizm i pos ęp: Nadzwyczajne zasługi dla gwa oznaws wa
położył Jan Ka łowicz. Nie nu dop owadził do wydania Słownika gwa polskich, lecz umiał
znaleźć i zachęcić cały sze eg Mi a bei e n, k ó zy, dzięki jego inicja ywie i kie ownic wu,
poczęli g omadzić ma e iały i spisywać słowniki miejscowe. Za czasów Jana Ka łowicza
is niał o malny uch umysłowy, widać było p ąd, dążący w kie unku ludoznaws wa i
g omadzenia gwa ludowych (pagal: ka aś
2011: 92–93)15 .
Li e a ū a b ückne aleksande 1904: P ace słownikowe. Życie i p ace Jana Ka łowicza
(18361903). książka zbio owa wydana s a aniem i nakładem edakcji Wisły. Wa szawa,
165176.
bys oń jan 1926: Ws ęp do ludoznaws wa polskiego. Lwów.
cygan s an isław 2009: Mniej znane dawne quasi-kwes iona iusze do badań dialek ów polskich. Po adnik
Językowy 9, 5975. 15 Ve imas: besonde en nuopelnus dialek ologiei pelnė janas ka lo ičius. e nich nu
ausgeb ach e Lenkische a mių Wö e buch, abe und e moch e zu inden und anzu egen iele
A bei nehme , die seine Ini ia i e und seine Lei ung begann s oc i Ma e ial zu und suda inė i lokale
Wö e büche . jano ka lo ičiaus zei en s a and aki aizdus p o ų bewegung, wa sich ba
e hnog aphiens und liaudies a mių häu ims s o ė (pagal: ka aś 2011: 9293).
98 ac a Linguis ica Li huanica LXVII dob z ycki s ani sław 1904: Zdobycze
haLina ka aŚ
językoznaws wa polskiego. Po adnik Językowy, 5052.
1135-10-: Lie u os als ybės is o ijos a chy as, jano ka lo ičiaus ondus. ka aś ha
lina 2010: Polskie słowniki gwa owe dzieje, ypologia, Me hoden op acowania.
Po adnik Językowy 4, 72104.
ka aś halina 2011: Polska leksykog a ia gwa owa. Wa szawa: uniwe sy e Wa szawski.
ka aś hali na 2012: o po zebie badań nad życiem naukowym p zełomu XiX i XX
wieku. jan ka łowicz jako anima o ówczesnego „ uchu umysłowego”. – Po adnik Językowy
5 (e eil e ü die P esse).
ka aś Miecz ysław 1961: Z Geschich e Un e such nad słownic wem gwa owym. Język
41(3), 161–180; 41(5), 355–369.
Polski ka łowic z ja n 1878: P zyczynki do p ojek u wielkiego słownika. Rozp awy i
Sp awozdania z Posiedzeń Wydziału Filologικού Akademii Umieję ności iV/1876, s. XiVXciV.
ka łowicz jan 1871: Po adnik ü zbie aenden Dinge ludowe, sch ieb d . jan ka łowicz,
Wa szawa.
kaupu ż ann a, smułkowa elżb ie a 1984: nieznane p ace jana ka łowicza o języku polskim
na Wileńszczyźnie. S udia nad polszczyzną k esową 3, ed. j. iege , W. We enicz,
W ocław-Wa szawa, 8290.
ko ni u sz elż bi e a 1996: Polszczyzna wileńska w słowniku gwa polskich jana ka lowicza.
Wilno i K esy północno-wschodnie 3, Polszczyzna k esowa, ed. e. eliksiak i b. nowowiejski,
białys ok, 125141.
koniusz elżbie a 2001: Polszczyzna z his o icalcznej Li wy w Słowniku gwa polskich Jana
Ka łowicza. kielce: Wydawnic wo akademii Świę ok zyskiej. konius z elżbie a 2005: jan
ka łowicz jako językoznawca, e nog a i olklo ys a w se ną ocznicę śmie ci (18361903).
S udia Filologische Akademii Świę ok zyskiej 18, kielce: Wydawnic wo akademii Świę ok zyskiej,
717. konius z elżb ie a 2005a: dziedzic wo kul u owe Wielkiego księs wa Li ewskiego w p acach
leksykog a icznych jana ka łowicza. Kul u a i języki Wielkiego Księs wa Li ewskiego, ed.
Ma ia e esa Lizisowa. k akow: collegium columbinum, 145159. konius z elżbie a 2008: Wy azy
eksp esywne z his o icalcznej Li wy w słowniku gwa polskich jana ka łowicza. Annales
Academiae Paedagogicae C aco iensis. S udia Linguis ica 4, ed. M. ka amańska, e. Młyna czyk,
e. s achu ski. k aków: Wydawnic wo naukowe akademii Pedagogicznej, 179186.
yński ad am a n oni k 1904: jan ka łowicz jako językoznawca. Życie i p ace Jana
Ka łowicza (18361903). książka zbio owa wydana s a aniem i nakładem edakcji Wisły,
Wa szawa, 120164.

jano ka lo ičiaus indėlis į dialek ologijos
y imus. Lenkų a mių žodynas – lūžio žodynas
99s aipsniai / a icles
Leszc zyńsk i Zeno n 1998: o dziewię nas owiecznych począ kach dialek ologii polskiej.
Theo e ische, badawcze i didak ische założenia dialek ologii, ed. s. gala. Łódź, 6975. Łoś
jan 1904: Znaczenie słownika gwa polskich. Życie i p ace Jana Ka łowicza (18361903).
książka zbio owa wydana s a aniem i nakładem edakcji Wisły, Wa saw, neh ing Wł
176–180.
adysł aw 1901: jan ka łowicz, słownik gwa polskich. om e s e a pism polonis ischen 4.
do e. 1900, s . 455, 8-e. – Ma e iały i P ace Komisji Językowej Akademii Umieję ności w
K akowie 1(1), 161–164.
ni sch kazim ie z 1911: ecenzja „słownika gwa polskich“ j. ka łowicza. – Wybó
Pisma dialek ologische. W ocław-k aków, 1958, 195225. nowowiej ski b ogu sław, ed., 2009:
Dziewię nas owieczne słowniczki gwa owe z Polski północno-wschodniej. weißys ok.
okoniowa joann a 2003: jan ka łowicz. W se ną ocznicę sm i. Język Polski okoniowa joanna 2006:
83(4–5), 246–250.
s an obecny pe spek ywy ogólnopolskiego słownika gwa owego. S udia Dialek ologiczne 3, ed. j.
okoniowa. k akow, 1119. okoniowa joanna 2012: Słownik gwa polskich jana ka łowicza. e bic wo.
inspi a ionen. Wyzwania. P ace Filologiczne (a idue de P esse). Pe zowa hen yk a 1979: jan
ka łowicz als dialek olog. Po adnik Językowy 9, Popow ska- ab o ska han na 2006: obecny s an
p ac nad słownikiem gwa polskich. S udia Dialek ologiczne 3, ed. j. okoniowa. k aków, 21-22.
426–436.
u kow ska k ys yna 2012: Zasługi jana ka łowicza dla języka i olklo u li ewskiego. Po adnik
Językowy (a дуe de P esse). sawan iew ska-M ochowa Zo ia 2003: Polscy miłośnicy języka i
olklo u li ewskiego w XiX wieku. Ac a Bal ico-Sla ica 27, 7395. sawaniewska-Mochowa Zo ia 1990:
Po adnik Jana Ka łowicza als Quelle poznania po ocznej polszczyzny północnok esowej.
Słownic wo. Wa szawa: uniwe sy e Wa szawski.
u bańczyk s anisław 1993: Dwieście la polskiego językoznaws wa (1751–1950), k a-
ków: Polska akademia umieję ności.
Woźniak kaz imie z 2000: s an polskiej leksykog a ii gwa owej pod koniec XX wieku.
Słowiańskie słowniki gwa owe, ed. hanna Popowska- abo ska. Wa szawa, 1751. ŻiPjk
1904: Życie i p ace Jana Ka łowicza (18361903). Książka zbio owa wydana nakładem i
s a aniem Wisły, Wa szawa.
100 ac a
haLina ka aŚ
Linguis ica Li huanica LXVII
jan ka łowicz’s con ibu ion o dialec ology.
Słownik gwa polskich [dic iona y o Polish
dialec s] as a b eak h ough p ojec
suMMa y he pape discusses he con ibu ion o jan ka łowicz (18361903) o he de elopmen o in
he Polish dialec al lexicog aphy. jan ka łowicz, who has been long ie cely, hough unes eemed as an
Polish dialec ology, and p esen s he “dic iona y o Polish dialec s” as a majo b eak h ough
o ganize o scien i ic li e. ka łowiczs Bei ag zu he esea ch on dialec s is much mo e se ious
jus ly, c i icized as a linguis (lexicog aphe and dialec ologis ), is cu en ly e-disco e ed and
han wha i has hi he o been conside ed, and i in ol es an aspec o his wo k ha has been
sca cely emphasized and app ecia ed; namely, e hnog aphical and dialec ological ield s udies ha he
ini ia ed and o ganized. his o ganiza ional wo k is a es ed in he p oli ic co espondence p ese ed
e.g. in he Li huanian s a e his o ical a chi es. i exempli ies ka łowiczs co-ope a ion wi h bo h
p o essional scien is s and laymen (en husias s o olklo e, dialec s and o b oadly unde s ood olk
cul u e) as a as collec ing ‘ olk objec s is conce ned. he majo i y o his co-ope a o s wo ked
o he e hnog aphical jou nal Wisła ha was edi ed by ka łowicz, and w o e a icles de o ed o
olk cul u e, as well as compiled dialec al dic iona ies o pa icula illages o small egions. hus, he
Vilnius a chi es mi o i idly ka łowiczs wo k as an o ganize and collec o o in o ma ion on bo h
Polish and wha is impo an Li huanian dialec s. his con ibu ion o he Li huanian s udies and
Li huanian dialec ology has hi he o been li le acknowledged, none heless cu en ly his aspec o
his wo k is much mo e o en poin ed o. undoub edly, ka łowiczs majo dialec ological wo k is
Słownik gwa polskich (19001911) [dic iona y o Polish dialec s] which has begun a new e a in he
his o y o he Polish dialec al lexicog aphy. hough i s ill d aws on p e iously published dic iona ies,
i can be desc ibed as a b eak h ough p ojec ha ma ks he ending o he second pe iod o he
Polish dialec al lexicog aphy and opens a new one. his conclusion is based on wo ea u es o
ka łowiczs dic iona y. i s ly, as compa ed o p e iously complied dic iona ies, i s con en and
sou ce da a a e immense. secondly, i s he i s comple e sla onic dic iona y (and ac ually he only
one) co e ing all he dialec s (excep o he emig an ones), al hough wi h a a iable deg ee o
p ecision. While many sho comings o he dic iona y ha e been poin ed o om he day o i s
publica ion, i emains a aluable sou ce o in o ma ion on dialec al ocabula y. he pape well as
a ious opinions on he dic iona y.
discusses mainly he con en o he dic iona y, i s sou ces, concep , me hodology applied, as
Eingelei e m. 2012 Sep embe 26 d.
haLina ka aŚ
Va šu os uni e si e as, Lenkų kalbos ins i u as
K akowskie P zedmieście g. 26/28, 00-927 Wa szawa, Polen
[email p o ec ed]