23s aipsniai / a icles
ona aLeknaViČienė
Lie u ių kalbos ins i u as
As di eções de pesquisas docslíneas: his ó ia dos lie u ians
ašomosios kalbos, Mažosios Lie u os kalbos, li e a u a e cul u a his o ia.
go ydo os e Meje io
P ie aŠai jacúbo
b odoVskio man aŠciias:
LUISCHE SPRICHWÖRTER
UND RÄTSEL IR LEXICON
GERMANICO-LITHVANICVM ET
LITHVANICO-GERMANICVM1 go ied
os e meye s insc ip ions in he
manusc ip s o jacob b odowski:
Li auische Sp ichwö e und Rä sel and Lexicon Ge manico-Li h anic m e Li h anico-Ge manic m ano ação
no a igo analisa-se p oblema de manusc i inho p é-zodžių, pa a lių e mįs inklių Li auische Sp ichwö e und
Rä sel (P omo), da Biblio eca V uble ski saugų s da Academia de Ciências da Li uânia (LMaVb: 137[…]), en e o
p incipal suda y ojo empos (da kiemio aps.) p ecen o iaus jokūbo b odo skio insc i as smulkiosios
au osakos unidades de manusc ip o as a go ydo os e meje io p ie ašų: 16 okiškų e 11 lie u iškų
azių. obje i o do a igo a alia os e meje io p ie ašus como conjun o mac os uk ū as e
mik os uk ū as 1 a igo p epa ado segundo o p oje o Pa eldas e iden idade: XVII século li uanis ikas
šal inių y imas i sklaida, incluuk ą in o p og ama Vals ybė i nau a: pa eldas i apa umas. o es udo apoiou
Conselho de ciência da Li uânia (su a ies n . Va 10/2010).
esMiniai pala as: go ydas os e meje is, jokūbas b odo skis, Mažoji Lie u a,
smulkioji au osaka, pa a lės, p iežodžiai, mįslės. keyWo ds: go ied os e meye ,
jacob b odowski, Li huania Mino , small olklo e, p o e bs, sayings, iddles.
24 a ac a Linguis ica Li huanica LXVII elemen s, es abelece elações com anks esniais lie u iškais
ona aLeknaViČienė
šal iniais, dis ingui aqueles p ie ašus, que Li uães aš ijos his o ijoje зафиксировать впервые.
a igo abo dam-se e os e meje io p ie ašai b odo skio soodyne Lexicon Ge manico-Li h anic m e
Li h anico-Ge manic m (b; LMaVb s: 13715), analisa am-se as peculia idades de os e meje io
p ie ašų.
anno a ion he a icle add esses he p oblem o au ho ship o he manusc ip collec ion o
sayings, p o e bs and iddles Li auische Sp ichwö e und Rä sel (P ) kep a he W oblewski
Lib a y o he Li huanian academy o sciences (LMaVb s: 1371). amids he uni s o small olklo e
eco ded by he p incipal compile p ecen o o empen (da kehmen coun y) jacob b odowski
he insc ip ions made by go ied os e meye can also be ound in he manusc ip :
co-Ge manic m (b; LMaVb 137: s15) and analyses he linguis ic peculia i ies o os e meye s
16 ge man and 11 Li huanian ph ases. he aim o his a icle is o e alua e he insc ip ions
made by os e meye as he elemen s o mac os uc u e and mic os uc u e o he collec ion,
o de e mine hei ela ions wi h ea lie Li huanian sou ces, o dis inguish he insc ip ions,
which we e eco ded in he Li huanian w i ings o he i s ime. he a icle also discusses
os e meye ’s inssc ip ions in b odowski’s dic iona y Lexicon Ge manico-Li h anic m e Li h ani-
insc ip ions.
0. ĮVadas go ydas os e meje is (go ied os e meye , 17161800) yški XViii século
an osios pusės Mažosios Lie u os igū a. Li e a ū ologos ele é conhecido
p incipalmen e como giesmių c iado , giesmyno suda y ojas e is o iog a a, idiomas
his o iikam como g ama icos au o ius, cul u a his o iikam como ikik ikščioniškosios
P úsia nações e suas eligiões in es igado . embo a nascê não Majojoje Li uânia e
nelie u iškoje amília, li e a u a, linguagem e pesquisas de his ó ia de iam ciência à
á ea, que ago a in oduzi ijama como li uanis ika amplas sen idoja.
os e meje ių g iminė kildino himsel de ba a iais okiečių,
ia saksoniją e sileziją a i usių em
Vaka ų
P ūsiją
(Šlai ai ė
1994: 150151,
157158).
go as yd gimė
Em 1716 Ma ienbu ge (dab. Malbo k, No e Lenkija, Pama io ai adija)
ama ininko (odininko) na amília. 17281736 anos mokėsi o unės gimnazijoje
(Šlai ai ė
1994: 151152, 158159; bi žiška 1963: 101). ka aliaučiaus uni e si e e ele ima ikuliuo o
1737 ano maio 9-ąją: os e meye godo . Ma ienbu g. bo uss. (e le 1911: 370)2.
es udou eologia, sob e 17391740 ano semina a e da língua Lie u ių mokėsi
lie u ių kalbos (ci a ičiū ė 2004: 8788, 344).
2 bi žiškos (
1963: 101)
nu ody a da a 1739-05-09 klaidinga.
go ydo os e meje io p ie ašai jokūbo b odo skio
ank aščiuose: Li auische Sp ichwö e und Rä sel
i Lexicon Ge manico-Li h anic m e Li h anico-Ge manic m
25s aipsniai a icles duas ezes s udios os e meje is e e que in e ompe de ido à
al a de undos. / como esc eço seu ilho Zyg ydas (sieg ied os e meye , 17591821), pai
em ila ejos kunigus e sa a-se aulas p i adas, e sussaugês dinhei o no amen e ol a a
em ka aliaučių. Úl ima ez ele isi ou em Ve daínas (ce ca 3,5 km pa a y us do ex.
Šiloka čemos, dab. Šilu ės) kunigą abijoną kala ą ( abian kalau, 16911747), onde mokėsi
ainda e eologias, aqui po im ap endeu lie u iškai. de ido ao domínio li uânico apa eceu
esąs digno ob e o se iço o icial na Pequena Li uânia empas ig exas p o ec o ,
es ado e gue a minis e (Königliche E a s K iegsminis e ) ied ichas on gö ne em
1744 con idou a empus abalha p ecen o iumi de ês candida os S elle u T empen
os e meje į (Die P a -S elle u T empens a ., 1752; be e g. Pk: XX. ha. königsbe g, his
44 d, n . eM 233, bl. 18 21 ). nas p ispos kunigu os e meje is abalhou a é a mo e
(1800-03-13). b u o casęs mencionė oyo Ve dainės kunigo kala o duk e į oną eginou (anna
(Šlai ai ė 1994: 152, 159).
1752-aisiais iškėlus empų kunigą ge ha dą Ludwigą Mühlenkamp ą į kusus,
liko lais a ie a. 1752-08-29 konsis o ijos a ėjai p anešė ka aliui, kad pa apija iš
egina kalau, 17211770). s ilhos Zyg ydas e c ianças ambém se o na am sace do es e
mes es lu e anos e angélicos, mais ou menos in e essėjosi li uanis ine a i idades. A
Educação epochos su o muada naçãoõs e sua c iados espi i uais al ybių samp a a
eu opoje kėlė mui o discusijų. elas inclu êem e os e meje į inicialmen e po causa da
p ússia li uanos e em ge al de odos os bal os e nogenez, mais a de po causa giesmių
e imo p incipos. discussões inspi a os seus eikalas p o oca am no as discussões.
Em odas joses um dos os e meje is oi ka aliaučiaus ka ališkosios okiečių d augijos
(Königliche deu sche ki chen und schulen his o iją.
s a biausių os e meje io ins umen ų i a gumen ų bu o lie u ių kalbos ak ai.
Gesellscha zu Königsbe g) na ys, pe iodiniame d augijos leidinyje P eussisches
A chi publika o s aipsnių apie p ūsų i lie u ių eligiją, e nog a iją, mi ologiją,
Os p incipais eikalus os e meje is publicou okiškai. não odos os abalhos publicados sob e i e am3.
manusc i os sob e i e am bas an e poucos a é šiol o am conhecidos apenas ês au óg a os e um
nuo ašas. O p imei o au óg a o ca a, esc i a 1781-01-06 ab aham jakob Penzeliu (17491819) de empas
em k oku ą, ago a gua dado na ba a ícia es a al biblio ekoe Münchene (ge ulai ienė 2002: 1820); segundo
[…] a igo sob e Li u iška biblijos is o iją His o ische Nach ich on de li auischen Bibel, a mazenado
da Academia de Li uânia de Ciências V uble skių biblio ekoje. não esc i o, mas que es e a igo é o
au óg a o os e meje io, p o ada com base de sua ca a ao Penzeliu (ge ulai ienė 2002: 1115) e e cei o
documen o, sal oomu 3 maio ia dos sob e i usios aduzi em língua li uãs e publica Rink iniuose
aš uose (1996), excep o a igos do g ama ico da língua li uânica Neue Li auische G amma ik (1791) e no
A chi P eussisches.
26 ac a
ona aLeknaViČienė
Linguis ica Li huanica LXVII
Pa imônio cul u al p ússio em seg edo no a qui o es a al be lyne (Geheimes
S aa sa chi P eussische Kul u besi z). is o os e meje io comen á ios Liud iko
ėzos em língua li uânica e s ai do ydo salmmei (Ps 2,112) e assinada conclusão
(apie ele s . ci a ičiū ė 2002: 2125). aigi ch onologinė a é ago a zino os
os e meje io au og a ų seka seguin e:
(1) go ydas os e meje is. Laiškas ab ahamui jakob Penzeliui de empas em
k oku ą, 1781-01-06; baye ische s aa sbiblio hek München: Penzeliana ii (os e meye , bl. [1–6];
publikuo a: Ke u i Go ydo Os e meje io ank aščiai, 2002: 73–77, 143–148.
(2) [go ied os e meye ]. Hiſ o iſch[e] Nach ich [on] d[e ] li auiſche[n] Bibel, [po 1791];
LMaVb s: 15–299; publikuo a: Ke u i Go ydo Os e meje io ank aščiai, 2002:
31–52, 91–123.
(3) M[a inus] Lud[o icus] hesa. uebe se ung des 2 en P[salms] ins li hauische, 1797.
Ac a des Königl. Obe -Schul-collegii, on den Polnischund Li hauischen P edige und al
Schulleh e Semina ʒu Königsbe g in P euſſen, 1797–1805; gs a Pk: i. ha ep 76
Äl e e obe behö den ü Wissenscha , kuns , ki chenund schulsachen, ii n . 271, bl.
42 42 ; publicado: Ke u i Go yd Os e meje io hand aščiai, 2002: 79 conhecido ou o
82, 149–150.
documen o manusc ip i o os e meje io Zusä ze zum Bei ag zu Al p eußischen
Religions Geschich e und zu den Gedanken on den al en Bewohne n papildymai
des Landes P eußen, be ai ne au og a as, o nuo ašas (LMaVb s: 15–70). ai
publicuo om seus K i ische Bei ag zu Al p eußischen Religionsgeschich e (1775) e
Gedanken on den al en Bewohne n des Landes (1780), P eussen po sch eiben
(ge ulai ienė: 1783 […] 1518; publicado: Ke u i Go yd Os e meje io hand aščiai, 2002: 5372,
125[…]142). in es igando manusc ip inho p ese ado na biblio eca V uble skių da academia
de ciências da Li uânia, conjugado de p iežodžių, pa a lių e mįslių Li auische
Sp ichwö e und Rä sel ( oliau P ; LMaVb s: 1371), po longo empo man ido
anoniminiu, no olho k i o é o que smulkiõsios nau osakos une ai g a ados não um ao
mesmo empo e não um humano. do odo ex o sepa ou p ie ašai uodu ou us ai uodu
ašalu. ci cuns âncias his ó icas pe mi ido aze p essupos ão, que eles pode iam se
os e meje io, aigi in es igação o ien a a mais um seu au óg a o da de e minação
di ec imi. po ém a ques ão mais impo an e, à qual ha ia de esponde p imei o, quem oi
o comp a o de odo o conjun o. 1 . da compilação LITAUISCHE SPRICHWÖRTER
UND RÄTSEL au o ys ė Es e manusc i o pequeno da sua au osaca cole inho a é o segundo mundo gue ei o
gua dado p ússias no a qui o es a al ka aliaučiuje (P eussisches S aa sa chi in au o ys ės ques ão 1956
anos kėlė ju gis Lebedys. lhe pa eceu nebejo ina que a coleção e a empų (da kiemio aps.) p ecen o iaus
go ydo os e meje io p ie ašai jokūbo b odo skio
ank aščiuose: Li auische Sp ichwö e und Rä sel
i Lexicon Ge manico-Li h anic m e Li h anico-Ge manic m
27s aigsniai a icles /
Königsbe g). na olha de í ulo insc i a em in a iole inu uma an iga le a LMaVb
4
sina ū a […]1. L i indica que o manusc i o oi a ibuído a Liudwiko ėzos (Ludwig
jedemin hesa, 17761840) ondui (ž . i Šiožinys 1950: 1013). Es e undo cons i uído após a
segunda gue a mundial, quando pa a a Li uânia do ka aliaučiaus k aš o oi azido
mui os li os e manus aščių, cole ados pe expedições cul u ais e ybėms gelbė i
(ab ama ičius 19441947: 40 41 ; ab ama ičius 1963: 189). inkinys de ek inis: sem começo,
im e pa e dos agmen os in e nos. au en iškas, suda y ojo ão esc i o i aš inis
lapas neišlikęs, i aš iniai dados g a i i pos e io men e. na p imei a ex- olko, em que
alguma ez oi colocado o manusc i o, a olha em duas insc ições: 1) an aš ė
Li auisch[e] sp ichwö e[ ] u ä hsel. (lapa no cen o em in a escu a ma om); 2) a
insc ição Li h. sp üchwo e (lapo acima em cas anho ou e melão láš uku,
insc ição des anecęs, di ícil de insc i o). inkinys não menção amžininkų, aigi al a e
in o mação secundá ia. Na bibliog a ia Li uana o manusc i o es á egis ado como
on e do im do XVii século, au ó io nenu ody as: Li auische sp ichwö e und ä sel.
[Lie u iški p iežodžiai, pa a lės i mįslės]. b. ., XVii a. pabaiga. [1, 40] páginas. 20,5 × 17,4
cm insc ição: n . 177 Li auische sp ächwö e und ä zel5. po causa al an es de
dados de i ulação o conjun o após o segundo mundo gue a adicionalmen e chamado
(Lb i 516, n . 177). LMaVb ank aščių sky iaus ka o ekiniame ka aloge šal inis
į a dy as kaip „Lie u iškų pa a lių, mįslių i p iežodžių inkinys. au o ius nežino-
mas. Lie . k. XVii a. ii-oji p. 40 lp. 20 × 17,4. ank . es au uo as; i-ame lp.
Anoniminiu P iežodžių, pa a lių i mįslių inkiniu.
jakūbo b odo skio (jacob b odowski, 16921744)6 p op iedade e um dos p incipais seu ocodyno Lexicon
Ge manico-Li h anic m e Li h anico-Ge manic m on es, po ém po causa da coleção au o idade ele ainda
obs an e dujo. e embo a não desca e a possibilidade de conside a b odo skį conjun o suda y4
P o eniencija, indicando bu usį on eino p op ie inką, é apenas uma: signa ū a nō 177, g a ada de í ulo olha
supe io di ei o no can o supe io amsiai udu in a. P uma ez que não há g a ação com o nome do a qui o
P eussisches S aa sa chi in Königsbe g ( ank aščiuose pap as ai esc i o a umpin ai: S aa sa chi
Königsbe g), começê u consumi desde 1867-ųjų ( o s eu e inem: 1955), e do co esponden e an spaudo, isso
man iga que P signa ū a g a ada en ão, quando o a qui o ainda e a não pe pe nadino, . y. A chi . Ao assim
chamado a chy ą após a mo e ėzos passa am seus acumulados manusc i os, en e eles jokūbo b odo skio
Lexicon Ge manico-Li h anic m e Li h anico-Ge manic m (h p: b), anoniminiai cla is Ge manico-Li h ana (h p:
c), Lexicon Li huanicum e ou os (nesselmann 1851: Vi).
P 5 na i ulação lape es á Sp ichwö e , Rä hsel. 6 b odo skis de 1713 a é 1744 anos abalhou
p ecen o iumi empues. ele oi es udou-a ês ka aliaučiaus uni e si e ima ikuliuo 1709-04-24:
b odowski jac., goldap, P uss., iu ., g a is (e le 1911: 264). Ac edi a-se que dele não acabou. isso pode
se uma das azões, po quê não eio kunigu.

28
ona aLeknaViČienė
ac a Linguis ica Li huanica LXVII
oju, be ne adęs pakankamų į odymų, klausimą paliko a i ą (Lebedys 1956: 25–26).
Vėlesni b e P pa a lių elação es udos de um esul ado con iá el ambém não adê.
e ec uando oda a coleção análise da calig a ia (a endiendo p incipalmen e a me odikão
de es udo da calig a ia, es abelecida Lo ha o Michelio no li o Ge ich liche
Sch i e gleichung. Eine Ein üh ung in G undlagen, Me hoden und P axis (Michel 1982:
7885, 237261), es abeleceu-se que P é o au óg a o de jokūbo b odo skio, excep o
algumas dezenas de ape ações, da y ų de ou a pessoa, e insc ições mais a de
adiė ame an aš iniame lape (alekna ičienė 2011: 5054). Os p incipais egis os
compa a em com b odo skio diccioná io Lexicon Ge manicoLi h anic m e
Li h anico-Ge manic m. do ki papie iaus análise a es e de adai nep éš a a o. embo a
an e io es pesquisado es do manusc i o a da a indica am a ia men e XVii século
pabaiga (pasku iniai dešim mečiai, segunda pusė), XVii século pabaigaXVIII século começo
(pi mieji dešim mečiai, pi mas ke i is), po ém andenženklių analizė leido o limi e do
pe íodo susiau in i: P é não me ade XVii, mas XViii século p imei a. Segundo
andenženklius es abeleceu-se que P usado ês papie ias de papie iaus p ūsia:
g iun e io, inkeno e eke io. da ação do manusc i o impo an e papie i com
andenženkliu, que con ém o monog ama c 7. Vandenženklye pen aguado zal ys com
co ūna, apsi ijęs ugiagėlę. Papie ių com co ūnuo o žalčiu ab ino g iun e io
(g ünweh ) papie iaus di b u ė. Vandenjenklio em baixo das le as
c meis o ch is opho und( )o (ou P und o), g iun e yje abalbusio en e 1719 a 1724
ano, monog ama. Um panašus andenženklis com iniciales c es á já 1716 ano
documen o, mas onde und( )as abalhou en ão, desconhecido. Tendo em con a isso, o
manusc i o de ia se esc i o após 1716-ųjų (alekna ičienė 2011: 4550). ou as o icinas de
ab icação de papie iaus empo a es e da e imen o nep éš a auja. segundo do
indi íduo p e ašai uodu ou us ai uodu ašalu em yškių indi idualių ašysenos sinaisų.
os e meje io esc eysena compa in a com dois já mencionados seus manusc ípios
o iginais e ca a de pe spaudo. an o pa ienias le as, quan o suas conjunções
g a icas pe mi i am aze a conclusão de que os p i ašem go ydas os e meje is
(alekna ičienė 2011: 5564). ele em 1744 oi designado em esses mesmos anos alecido
p ecen o iaus b odo skio ie ą. iek b odo skiui, iek os e meje iui empai bu-
empų o p imei a e única pa óquia.
os e meje is p imei o o neceu conhecimen os sob e b odo skį como leksikog a ą
e sob e o seu diccioná io. anos publicados em 1775 loja K i ische Bei ag zu
Al p eußischen Religionsgeschich e os e meje is ėmėsi lie u ių leksikog a ų Pilypo uigio (
Philipp uhig, 16751749) e b odo skio de língua i a cole adas nomes de deus bal os, cujos esą não da a
joks his o iado da P ússia (os e meye 1775: 923). uigiu e b odo skiu os e meje is ėmėsi como
au o i e ingais on es, ajudandočius nus a7 Vandenženklio com monog ama c o ma o 10,8 × 9 cm, linha
não eixo, dis ância en e a os linijas po ém p incipalmen e dados sob e b odo skį e dicódio
cons i uição os e meje is ap esen ou no li o Gedanken on den al en Bewohne n des Landes
P eussen (1780). os mais impo an es deles são sob e me odiká de esc i a do dicioná io (b odo skis
2,3 cm, linijos yškios. jis y a lapuose P 9 (apačia), P 11–14 ( isas), P 16 ( i šus). Vandenženkliai
paskelb i: alekna ičienė 2011: 46–48, 1–3 pa .
go ydo os e meje io p ie ašai jokūbo b odo skio
ank aščiuose: Li auische Sp ichwö e und Rä sel
i Lexicon Ge manico-Li h anic m e Li h anico-Ge manic m
29s aipsniai a icles y i e elųjų die ybių a i idades á ea, po que esiden eseji
en e Li uães galį escu a s menin mui aybę die ų. /
escolhasse ma e ialá de língua i a, esc e eu sob e 30 anos8), sanda á (de duas pa es: p imei a
okiečiųlie u ių, segunda li ians okiečių, úl ima úl ima ha ia começado pe ašy i į š a aš į, mas baig i
nespėjęs pa a ą), 1780 (an aš ėje nu ody a pe 2000) (os e meye :
XXXViXXXVii).
os e meje io desc i o mé odo de cole a de ma é ia ajuda a en ende mui oiapakopę
an o b, an o especialmen e P egis os ch onologiją: po uma pala a ou posagio
b odo ski galėda ês nukeliau i alguns milhões, semp e nešioda ęsis ašomąją len elę e
algo no o in a dês nela uoj pa засi ašyda ęs, a g įžęs į aukęs į žodyną.
co espondinamen o com Penzeliu mos a que naquelas canções li uanas os e meje is
não mui o c a ėjosi (Ke u i Go ydo Os e meje io manus aščiai, 2002: 73, 75, 144). po ém,
no li o Gedanken on den al en Bewohne n des Landes P eussen disku są sob e
b odo skį ele e mina um posi i a a aliação do ocodyno po causa gausaus pa a lių
ag adimen o. esá de e ia as escolhe , a uma e adėjus explicações imp imi-los
sepa adamen e. Pa a lês mos a iam elhos li uanos sąmojį e ecebe iam g ande
econhecimen o. Menja do que, isso da ia ocasião lamen a -se, que Vokiečių o dinas
a ėmęs okiai nau ai libe dade (os e meye 1780: XXXViXXXVii). aigi pa a lių e p é-jo dí,
insc i o do i a língua, publicação os e meje iu pa eceu galįs se a si ce a compensação mo alinė.
P kaip sa a ankiško šal inio os e meje is nė a paminėjęs. Pa s b odo skis P
eikiausiai laikė žodyno dalimi i ke ino jį p idė i gale, kaip ai pada y a c, kzž
i į ai iuose ki uose d ikalbiuose XVii–XViii amžiaus žodynuose. P i b a pu-
sa io sąsają odo i nuo odos iš ieno šal inio į ki ą. aigi ikė ina, kad šis ank aš-
is bu o laikomas ka u su žodynu.
2. go ydo os e Meje io P ie aŠai
jokūbo b odoVskio hand aŠ yje
LUISCHE SPRICHWÖRTER UND RÄTSEL de odo os e meje is P i a p i ašęs 16 okiškų e 11 lie u iškų azių
(do o al 53 lie u iški pala as, ou 61 pala as de o ma), pa aisęs pelo menos 5 b odo skio pala as. dessas
onze das dez são pa a lės e p é- ozodžiai, uma mįslė. 8 os e meje is esc e e que cole a ma e ialá ocynui
b odo skis começėjęs cedo: e ieng hei ig an ein W e buch on diese sp ache usammen u agen, und
b ach e mi diese a bei an die d eyßig jah e u. (os e meye 1780: XXXVi), i. i. p o a elmen e os chegês em
empus.
30 ac a
ona aLeknaViČienė
Linguis ica Li huanica LXVII
P dauguma os e meje io p ie ašų su b odo skio į ašais susiję e ikaliaisiais
yšiais i ka u su jais suda o inkinio mak os uk ū ą. ai sa a ankiški inkinio
a igos (o e mo a igo de coleção é usado analogicamen e ao e mo lexicog a ia de
a igo de dicioná io). quan o menos apêndices, elacionados com comunicações
ho izonaliais e pe encen es à á ea de mic os u u as. Es es ape ašai ês ipos de:
1) b odo skio a igos p eenymas p i ašy as okiškas ūks amas ou adicional
co espondência; 2) co eção de a igos b odo skio melho e são Li uaniško ou
okiško ap esen ação; 3) pa ienios b odo skio pala as de co eção.
2.1. P esc i idas a igos do conjun o são elemen os da mac os u u a do
conjun o: a igos sepa ados, con endo ambos os componen es lie u išką e
okišką (plg. ig. 1). há desses dez (neu ni p íz odžiai i pa a lės, uma mįslė):
P O1 ii5–11
9
diewe důk wienam gim , alle ne wienam di b . go {la}ße jeden
allein geboh en we den; abe keinem allein a bei en d. i. ohne a -
bei e (kinde und geſinde) beſ eh keine Wi hſcha .
P O1 II36 diews ne źu a od sag man, wen im ehes ande die kinde häu ig koen,
und doch wenig b od is
O2 ii35 diews newe P ikus, alle a menùs go es ache e euch o , bleib abe
nich auße[n].
P O7 II46 iau auki com Lapais, ik szakućius palieki. du lüges gewal ig. P O10
i24 o que é mais boni o po sme czo, não kai gyws! Wėźys de k ebs, we e gekoch
‹O←geb› is .
P O18 ii16 skola ne Můma schulde[n] muß man beahle[n], beße : schulden
d ück[en] u. liebkose[n] nich , wie eine Mu e . P O20 ii13 swećias ne ilgay é, alle
da{ug} ma o. ein gas sieh seh iel auch bey dem kü es en au en hal .
P O24 i912 solpulys pe meu kun {}ėjo de od is übe mein g ab gegangen
Nb beym un e mu he en schaude .
P O24 ii10–12 ingin agiſi, be ojo (ſzojo) pa s di bk ein aule knech iſ doch
beße , als ga keine .
P O32 i2021 uwis oksz a be Wandens. Von nich s is schlech leben. 9 os e meje io ape ašai ma cimi
me ikoje an es a página adding pakel ą li e ę O, например., P O2 ii35, a aisymai kampiniuose
skliaus uose com san umpa O, например., képėje <O>képėj>. ies inhos skliaus is conskliaudziam
obscuiskamen e esc i as le as, exemplo., {la}ße, e de ido à lesão das olhas neišlikę e de aco do ou as
on es ess a i a pala as esc e em em dupubos ies á ios skliaus es. Lauž iniuose econs uem
galūnés de pala as êmmichas, quando elas esc i as ab e iadas, exemplo., auße[n].
go ydo os e meje io p ie ašai jokūbo b odo skio
ank aščiuose: Li auische Sp ichwö e und Rä sel
i Lexicon Ge manico-Li h anic m e Li h anico-Ge manic m
31s aipsniai / a icles
1 PaV. P O18 ii16: os e meje io p i aši ado a igo do conjun o: lie u iška pa a lė
i du okiški a i ikmenys, susie i žodžiu beße O1 ii511, O1 II36, O7 II46, O10 i24, O18
aš uonių iš dešim ies lie u iškų smulkiosios au osakos iene ų b nė a: P
ii16, O20 ii13, O24 i912, O24
II1012. Veicamen e deles não hou e e b odo skio glodyno lie u ių okiečių kalbų
dalyje ( oliau *bl ), pois Lie u ių kalbos glodyno ka o ekoje, saugomoje Lie u ių
38 ac a Linguis ica Li huanica LXVII ma es á jun o lemos Gö , onde é compilada a
ona aLeknaViČienė
lis a dos elhões deus gö en de al en
P eußen b 597598, plg. : ob 1412
Iawinnê ( ), die g in des ge eydes,
13
die ko nmu e , on Iawai ge eyde.
b59826 gö in des ge eÿdes Iawinne.
ob 141415 Bibciû Bóbelis ( ), de ga engo P iapus b 5984 P iapus. Bibciu Bobelis
ga en go . 1869 Iaući obû Bobis, auch Baubis (g), de go de Viehhi en on
Jau is ein ochs und Baubju ich b lle. de Pan de al en.
b 5985 Pan. Iauciû Baubis hi en go .
ob 1913 Mussû Bi bik (i) de liegengo , baalsebub 2 knige 1,2 on Mussē eine
liege und bi bju ich summe, wie eine biene.
b59815 Beelzebub Mussu Bi biks ob 201011 Iagaubis (n), de
go des eue s; de Vulcanus. b59742 Vulcanus Iagaubis,
Ugnis ßwén a. eue go .
ob 2012–13 D ebkullys (o), de go des e dbebens, on d ebé i, beben und kul i
ſchlagen.
b 59816 e dbeben go . D ebkullÿs.
1781-01-06 ca a a Penzeli os e meje is esc e e, que b odo skio dicção ago a u įs
p ecen o ius g onwaldas. os e meje is an e io men e e a dele ques ionado, se não
pode iam ende (!) o s o ealo ou pelo menos leis ų ele eesc i ydin i. po ém
g onwaldas ejei ou ambos pedidos. que eles já an e io men e sus co espondinha am
sob e possibilidades imp uddica , indica e o a o de que g onwaldas es a a o e ecido
os e meje iu oma e isões. Ma os e meje is lhe oi escęs, que an es de imp imiando
diccioná io p eciso e i ica . isso aze ele mesmo ecusou, po que al de alhaam
abalho esąs pa a senas (Ke u i Go ydo Os e meje io hand aščiai, 2002: 7477, 147148).
diccioná io Wilhelmsbe go p ecen o ius g onwaldas ealmen e inha já em 1780 anos. Šį ak ą
os e meje is mini li oje Gedanken on den al en Bewohne n des Landes P ussen (1780). espondendo a
um anônimo e iso a objecções de que loja K i ische Bei ag zu Al p eußischen Religionsgeschich e
(1775) se ėmässe de um diccioná io b odo skio não imp esso, os e meje is a i mou-lhe sob e os
elhosos deuses p ússos empossimais e exa amen e nusi ašęs udo o que sua mão oi escesc i es
b o13 aidés indica skus u da aos obê ma cam isnašas, nas quais on es; ausnašias , , i como on e
mencionado só b odo skio ocynas.

go ydo os e meje io p ie ašai jokūbo b odo skio
ank aščiuose: Li auische Sp ichwö e und Rä sel
i Lexicon Ge manico-Li h anic m e Li h anico-Ge manic m
39s aipsniai a icles do skis. / se alguém du ida disso, deixe-se olha pa a o seu
diccioná io, que a ualmen e de ém Wilhelmsbe go p ecen o ius g onwaldas
(os e meye 1780: XXXV). nem na ca a, nem no li o os e meje is não menciona
g onwaldo nome. nos documen os a quí icos ele é mencionado como go iedas
g unwaldas14. Em 1772 anos ele oi designado em Wilhelmsbe gą p ecen o iumi e
abalhou ap oximadamen e a é 1781 anos junho, po que 1781-06-15 o deninuo , e
1781-06-18 in oduzuo ka aičių bažnyčios (klaipėdos aps.) sace do e. não passados
nė anos, g unwaldas de ka aičių ans e ido em k aupiškį ( againės aps.), onde
abalhou a é 1811 ano (Moelle 1968: 62, 77). dados sob e li e ú icos seu in e esus não
encon a. suas ca as k aupiškyje p incipalmen e elacionadas com úkiniais
negócios, e ašysena nãodu a undamen o le an a hipó ese, que P osse sua
anda da y ų p ie ašų. a é šiol não es á cla o, como b en ou em li uanis am pouco
schinomą Wilhelmsbe gą (a é 1725-ųjų klikučiai, da kiemio aps.)15 e po que des e
bažny kaimio p ecen o ius manė u įs di ei o, é possí el decidi , em quais condições
b odo skio hand aš į da ou não da . po que p ecisamen e ele p ocu a a à
imp ensa p epa a um quem pudesse? a é o que não se sabe, onde o manusc i o oi
an es ace ando em ėzas pessoal biblio eca.
apy ikslį os e meje io ape aços empo ago a pode se de e minado só po compa ação com os seus
p óp ios es abelecimen os e p ocu ando nelas ėmimosi P e b sinais. anos 1775 esc i ando sob e
c i ische Bei ag zu Al p eußischen Religionsgeschich e os anuosius p ūsų die us os e meje is ėmėsi
b odo skio slo ynu, a slo ynu esan pas g onwaldą nu odė 1780 me ais boekje Gedanken on den al en
Landes Bewohne n des P eussen (os e meye 1775 1780: XXXV), aigi ėmimosi e minus ad quem ieji.
p ecizikos, es e e mo pode se limi ado com o obje i o de 1775 ano 8 de agos o dia. Ma eikalo K i ische
Bei ag zu Al p eußischen Religionsgeschich e į ade os e meje is indicando esc i o luga e da ą me us i
š . dominyko dieną: empen in de P edige wohnung am age dominici 1775 (os e meye 1775: iV ).
P iežodžių e pa a lių nemažai (apie 25) é og, p incipalmen e sin aksei ski oje b, mas ainda assim
nãoapačios. di e e pa icula men e okiški co espondemns, plg.: 14 1772-01-23 aš e ka aliui, esc i o no
ka aliaučiaus uni e si ys eologijos akul e o de deano danieliaus hein icho a nold o, heodo o
ečiojoje dalyje „d i e haup heil. syn aXis“. aš uonios iš jų a imos P i
ch is iano Lilien halio e go hil o ch is iano ecca do, indica-se que eles ski ų į Wilhelmsbe gą s uden ą
go iedą g unwaldą, jei a si as ų lais a p ecen o iaus ie a (Wilhelmsbe g P aecen o a 81803; gs a
Pk: XX 175 ha his . em 55 d, 975, bl. 4 königs 4 ). ima ikuliuado 1764-05-07 como g ünwald god . : saal eld
bo uss. (e le 1911: 492). 15 Depois 17091711 anos ma o apilinkėse assen ou-se mui os colonis as ancūzų e
š eica ų de nassau, P alco, ankų he cogys ės. seus necessidadesames klikuchias, ga aičių pa apijos
kaime, es aziš ėjusiame pe ma ą, 1724 anos iniciada cons uí ig eja, acab a 1725-aisiais. eciai
su o muida pa apija pe enceu Įs u ies inspekcijai, ig eja oi simul aninė yko e angelikų liu e onų i
e o ma ų pamaldos, b 120p š . P unck[en] eich, nüch e [n] a m. gi s e waů s, pagi oms não pėßces.
gi s penkeis, ßéßeis, e pagi oms nem wienais. b 95357 P o uncke[n] eich, nüch e [n] a m gi s e waů s,
pagi oms ne peßces. gi s el penkeis, ßeßeis o pagi oms ne wienais. b10092325 P o uncken eich,
di bo du kunigai (Moelle 1968: 150; ogge 1873: 83–87).
40
ona aLeknaViČienė
ac a Linguis ica Li huanica LXVII
og 14128–29 gi s ßeßeis, o pagi oms wos wienu ein unkene h mi sechſen,
abe wenn e ausgeſchla en, kaum mi einem.
6 i911 √gi s cincokeis; ßéßeis, o pagi oms ne wienais. √ uncken eich,
nüch e [n] a m. id a m.
nüch e [n] a m. gi s e waů s, Pagi oms nem Peßces. el gi s penkeis, ßeßeis, e Pagi oms nem wienais. og
1501710 as iau is dobilus ne mindos de ochs wi d den klewe nich be e en, d. i. e wi d noch o dem
hjah s e ben. 23 i1213 √P mui osiaus dóbilo nemŷs. √de wi d de[n] guckuck nich meh hö e[n].
b 611p š . P de wi d den guckuck [nich] meh hö en. esse dóbilo
mui osiaus não mÿs.
b 79919 e p š . P o esse mui oiaus dóbilo nemÿs. de wi d de[n] guckuck nich meh
hö en.
og 1412829 ku s wogs, as ne p alobs kein dieb wi d eich P 31 i12 Wokdams ne
p alopsi. √ges ohle[n] √gu ahsel nich . b451p š . ges ohl[en] gu ahsel
nich Wógdams ne p alóbsi. b572p š . ges ohlen gu ahlsel ‹co . ahsel ›
nich . Wógdams não p alóbsi. b 612p š . ges ohlen gu ahsel nich . Wógdams
ne p alóbsi ‹←p alópsi›. og 1512122 diewe důk wienam gim , alle ne wienam bū
go lasse mich allein geboh en we den, abe nich allein seyn, leben.
P O1 ii5–11 diewe důk wienam gim , alle ne wienam di b . go {la}ße jeden
allein geboh en we den; abe keinem allein a bei en d. i. ohne a -
bei e (kinde und geſinde) beſ eh keine Wi hſcha .
gb 875–6 diewe důk, wienam gim ’, ne wienam bû ’: ohne gesind iſ ein
ſchlech es Leben.
chama a a enção pa a o úl imo exemplo. Es as pa a lês não há b, e P ela p i ašy a
os e meje io, po ém seu og é ou a a ian e e só com um okišku a i ikmeniu. seus
a imos gb 8756: diewe důk, wienam gim , ne wienam bû : ohne gesind is ein
schlech es Leben. aigi P i og a ian ų ski umai ziemlich yškūs und das dauda
pag indo eig i, dass os e meje is, sch eydamas g ama iką, nesi P , ne b. in gene al
sowohl os e meje io p ie ašai, sowohl P ikes og b odowski sind iele beispiele nuosa
zusammni, neu ales, nich zweie b aji mi zweien, auße dem we den solche Zi a en
aus biblischen ode ande en eligiösen Sp achen o geleg . da y ina a sa gi
conclusão, que o os e meje is P pildė só indo em pa apiją, i. i. a é pa enkan b e,
p esumi elmen e, jun amen e com ele e P , em Wilhelmsbe gą pas p ecen o ių
go ydo os e meje io p ie ašai jokūbo b odo skio
ank aščiuose: Li auische Sp ichwö e und Rä sel
i Lexicon Ge manico-Li h anic m e Li h anico-Ge manic m
41s aipsniai a icles e meje is b p o a elmen e não pegou. / p o a elmen e b caiu
em seu g ande oponen e, Pilkalnio can o iaus k is ijono go lybo Milkaus (ch is ian
go lieb Mielcke, 1733 1807). dizyno Li auischdeu sches und Deu schli auisches
Wö e buch (1800) p a a mėje Milkus (1800: 3 4 ) deno a ėmęsis b, dizyne o nece
sob e 300 seus p é- e odžių i pa a lių. quase de milha es de páginas de dicioná io, sem
abejo, ealizado não ume ius anos. em busca de undos imp ensa, em 1797 ano na
e is a P eussisches A chi oi publicada p enume a a (Lebedys 1956: 516). en ão e
on es longo empo e e que es a po pe o.
g unwaldą. osapibend inan os e meje io deposição o mando an o P
mik os uk ū ą, pasaky ina, kad jo papildymų palygin i nedaug, odėl jis negali
mak os uk ū u, an o se conside ado co aau o iumi. O p incipal cons i ui ojo do
do skis, o os e meje is – ik pildy ojas. ačiau ak as, kad os e meje is paliko
žymių i b, i P , paliudija (no s i ne iesiogiai), kad abiejų ank aščių sukū imo
conjun o jacúbas b o ie a é empai, ambos eles esc i os b odo skio. embo a b
au o is e não oi mui o duejojada, mas se isso ealmen e b odo skio au óg a o, e
não de quemem embo a ei o nuo ašas, a é šiol não es abelecido. P iežas is simples
a é ago a não encon a nenhum documen o com b odo skio pa ašu.
5 . go ydo os e Meje io
P ie aŠų kaLba geldapė, onde nasceu b odo skis, bem como empai, onde du an e 30
anos ėjo p ecen o iaus de e es, pe enceu Mažosios Lie u os pie inių aka ų
aukš aičių pa a mės plo ui, chamados bal se mėgiams. os e meje is, nascido a
amília okiečių Ma ienbu ge (Vaka ų P ūsija
), Li u iamen e magessis ka aliaučiaus uni e si e e, mas ap endess, como
esc e e seu ilho Zyg ydas, Ve dainėje pas kunigą kala ą ( aigi aka ų
žemaičių pa a mės plo e), oda olesnį gy enimą (nuo 1744 a é 1800) pie inių
p aleido aip pa empuose a p
aka ų aukš aičių.
os e meje io p esc i i a ela i amen e poucos conselhos e mįslios Li u ianos e isso
pe mi e aze apenas agmen iškas conclusas. sua esc i a, oné ica e mo ologia
análise u imi 53 lie u iški pala as (61 pala as de o ma) de P e 3 pala as de b: ale (3)
ʻbe ʼ conj. : alle P O1 ii6 P O2 ii3 b auk i (1) .: p aes. 2 sg. P auki O7 II4
P O20 ii1 se (2) .:
a uodas (1) sm. : acc. sg.
aš (1) p on. pe s.: gen. sg. mano P O24 i9
a menus, -i (1) adj.: nom. sg. m. a menùs
P O2 ii3
be (2) p aep. (su gen.): be P O24 ii10
O32 i20 2 sg P .
p aes. 3 é P O10 i2
a od P O1 II3 P O20 ii1
daug (1) ad .: da{ug} P O20 ii1
Die as (3) sm.: nom. sg. diews P O1 II3
P O2 ii3 * oc. sg. diewe P O1 ii5
di b i (2) .: in . di b P O1 ii6 * impe .
di bk P O24 ii11
42 ac a Linguis ica Li huanica LXVII
ona aLeknaViČienė
duo i (1) .: impe . 2 sg. dôk P O1 ii5
sausas, -a (1) adj. : nom. sg. m. sausas
I4 gy as, -a (1) adj. : nom. sg. m. gyws
P O10 i3 sme is (1) sm. : gen. sg.
nom. sg. m. g a-P O10 i23 em (1)
e l. : p aes. 3 sukkas en a e (1) .:
źeſnis P O10 i2
(1) ad . : ne ilgay P O20 ii1
Įs a (1) s . nloc. : nom. sg. s a b O75626
šaku is (1) ʻšaku ė sm. demin. : acc.
Ju ba kas (1) sm. nloc. : nom. sg.
es e, es a (1) p on. demons .: gen. sg.
emph. szojo P O24 ii10 co po (1) sm. :
demons .: gen. sg. m. lapas (1) sm. :
O24 ii10 link i (1) .: p aes. 3 links a P
P O7 II4 lūž i (1) .: p aes. 3 lusź a P
e (1) .: p aes. 3 ma o P O20 ii2 P
Madeis P O17 I4 solpulys (1) ʻšiu pulys
nom. sg. i pu lys P O24 i9 Můma P
P O32 i20 deixik i (1) .: p aes. 2 sg. P
ne (1) pa .: ne P O18 ii1
nekai (1) ʻnekaip, negu’ conj.: ne kai
P O10 i3
P O7 II5 ėžys (1) sm. : nom. sg. Wėźys
nom. sg. m. p óp io um, -a (3) p on. de .,
P O24 ii11 m. wienam P O1 ii5 ne wienam pe (1) p aep. (su acc.): pe P O24 i9 P
P iego a (1) ‘P ieglius s . nloc. : nom. sg. O17 I4 P P ego a b O98523 e (1) .:
sg. uwis P O32 i20 os e meje io a esc i a di e e ligei amen e do b odo skio. ele
<sz> e <sź> pa a som
gim i (1) .: in . gim P O1 ii5 P O17
skola (1) s . : nom. sg. skola P O18 ii1
sme czo g ažus, -i (1) adj. : comp.
p aep. (su acc.): P O1 II3 suk is (1) .
p ae . 3 {}ėjo P O24 i9 P O19 I4 ilgai
su (1) p aep. (su ins .): ſu P O7 II4
con idadas (1) sm. : nom. sg. swećias
P O20 ii1 já (1) ad . : iau P O7 II4
pl.
iu ba sza kućius P O7 II5 kas b O78630
m. kas (1) p on. in e . kas P O10 i2
acc. sg. kun P O24 i9 as, a (1) p on.
ins . pl. Lapais P O7 II4 emph. ojo P
O17 I45 ik (1) ʻ ik, ik ai pa .: ik
O17 I4 inginys (1) sm. : acc. sg. olha
O24 ii10 madei a (1) sm. : nom. sg.
sm. : nom. sg. moma (1) ʻmama, mãe s . :
O18 ii1 okš i (1) .: p aes. 3 oksz a
deixieki O2 ii3
anduo (1) sm.: gen. sg. Wandens
P O32 i20
eikus, -i (1) adj.: nom. sg. m. neweikus
P O10 i3 mesmo, mesma (1) p on. de .:
inde . : da . sg.
O1 ii6 po (1) p aep. (su gen.): po P O10 i2 e des, -ia (1) adj. : nom. sg. m. źalas
p aes. 3 ne źu P O1 II3 agy i (1) .: u . 2 sg. agisi P O24 ii10 peixe (1) s . : nom.
usa a b odo skiu nebūdingų g a emų i dig a ų: <ź> e <> pa a o som [ž]; <sz>,
[š]; <ć> e <cz> som pa a [č], plg. :
<ź>, <> [ž] g aźniejszy P O10 i2; Wėźys P O10 i3; źalas P O17 I4; ne źu
P O1 II3; uwis P O32 i20
<sz>, <sz>, [š] szojo P O24 ii10;
<sź> lusź a P
oksz a P O32 i20; szakućius P O7 II5;
O17 I4
<ć>, <cz> [č] swećias P O20 ii1; szakućius P O7 II5; sme czo P O10 i23
go ydo os e meje io p ie ašai jokūbo b odo skio
ank aščiuose: Li auische Sp ichwö e und Rä sel
i Lexicon Ge manico-Li h anic m e Li h anico-Ge manic m
43s aipsniai a icles b odo skiu an o P como b em ais casos habi uais <>, <> e <>,
<> pa a o som [ž] /; <ß> e <s> pa a som [š]; <c> e <c>, ečiau <c>, não no começo da
pala a às ezes e <c>, <ć> somi [č], plg.: <>, <>, <>, [ž] ugaiß i P 28 i13; awia b 61913;
iema P 28 i12; udegs> P 8 i8; awios b 619p š . ; ag e P 39 i4; uomo b 4813 <ß>, <s> [š]
i ß as P 24 ii3; We ßis P 13 i5; ßakalis b 832p š . ; ßÿpsó i b 83243; sů P P P 8 ii3;
iÿius b 615; swécio P i1; swecias 20 b 78113; swéćas 34 P ii1;Mil= b 55846 os e meje is,
sallin b 422 <c>, <c>, [č] backa P 16 i7; ce kócius, c b 61944; backa <c>, <c>, < ec> P 38
neg neg neguios b odo skis, ne a ga […] ilga […] ou esc i oy (p. ex. gy a O10 3; o P O10
i P ; o P O24; o P O24; o p p p p […] Ti ga) b odo skis P o longo [i·] ma cou
jopai: ge almen e <ÿ>, ečiau <y> e <i> (plg. A klÿs P 7 i12; dÿgs a P 23 i14; A klys
P 40 i5; Bi byne P 15 i3; Gadine P 4 i4). Giwési P 6 i2; os e meje is ma cou
A od P O1 II3; Kun P O24 i9; Tingin P O24 ii10, ambém p ielinksnį P O1 II3, p iešdėlį
his ó icos nosinius sons: acc. sg. o mas esc e eu g aphemes com ske sine šakele:
-o a d luga yje s a b O75626, al ez e eiksmažodyje p ae . 3 {} oi P O24 i9 (is is o
não é cla oškiai). embo a neabejo ini exemplos só cinco, mas nosiniai sons e lindė i
isu , onde eles an e io men e de iam se di ados. que os e meje is p ocu ou
ma ca ė i bu usį nosinumą consis en emen e, indica e duas ezes seu pa isy a
b odo skio acc. sg. galūnė adicionada ske sinė šakelė: Ké pėje→Képėj P 5 ii3;
W{é} pėje→W{é} pėj P 5 ii4. e ch ai b odo skio pala asas a dažodžių acc. sg.
o mų com nasinais ozes P é de uma e meia ezes menos do que sem elas. aigi
b odo skis bu usį nosinumą ma cou bas an e nenuosekliai, plg. acc. sg. o mas: Galw
P 31 i7, mas Galwa P 15 i2, P 25 ii3, Gálwa P 23 ii1; Gi P 37 i2, mas Gi e P 39
ii1, P 39 ii8; Il P 1 i6, mas Il i P 8 i14; Dang P 22 i8, mas Dangu P 24 i11, dangu P
40 ii2. os e meje is pala as nemi čia o (exce is uma: adj. nom. sg. m. a menùs P
O2 ii3), ne a ojo diak i inių ženklų kilmininko, įnagininko e ie ininko o mas pa a
dis ingui . enquan opu b odo ski usa a ês sinais de c uci: akū ą, g a į e
ci kum leksą. ci kum leksu ma cou ainda e mo e iškosios giminės a dažodžių gen.
sg. o mas (30×) e eme iškosios e y iškosios giminės a dažodžių gen. sg. o mas
(21×). g a iu e ašku acima le a b odo skis ma cou an o mo e iškosios, quan o
a iškosios giminės daik a a džių ins . sg. galūnę (a i ipamamen e 4× e 2×), ašku
e ka čiais i iness.
sg. o mas (2×).
espec i amen e em pala as an o b odo skias, quan o os e meje io de ido aos
Mažosios Lie u os aka ų aukš ai, especialmen e šiau iniams, ca ac e ís ico
supanašėjusio a imo con ini [o·] e [uo], que esc e endo a liepiam <o> ou <ů>, a os <u> b odo skio pala as-

44
ona aLeknaViČienė
ac a Linguis ica Li huanica LXVII
se mišimas nė a dažnas, plg. nom. sg. Pon’s P 1 i15, Lobis P 21 i5, be Kamolÿs
P 10 i3, 13 ii3, 38 i3 e Kamůlÿs P 33 i9; p aes. 1 sg. odiu P 38 i2 e diu P 26 ii1; acc.
sg. Půd P 5 i9, ins . sg. Půdu P 24 i3, bu iness. sg. P 14 i1. Pode os e meje is
eikale K i ische Bei ag zu Al p eußischen Religionsgeschich e75) explicou que
<ů> é p eciso le como okiečių [o] (ob [4 ]), e g ama icamen e esc emeniu <ů>
ma cimą d ibalsį desc e eu como meio d ibalsį, cujo [u] os ou iu, o meanpu [o] se diz
ilgas: ů, das die al en uo sch ieben, is nu ein halbe Diph hongus, das u wi d nu
e was anges o aus, das o abe langgesp ochen (og 17 4).
P ie ašuas os e meje is aço impe . 2 sg. důk P O1 ii5, bu acc. sg. A od P O1 II3;
ambém aço nom. sg. Skola P O18 ii1, p aes. 3 oksz a P O32 i20, mas nom. sg.
Můma P O18 ii1. po ém nem ob, nem 1797 ano manusc ip i o documen o ėzos
adução comen á ios em al mis u a sinais de não: [uo] a liepiamas ašmeniu <ů>,
[o·] ašmeniu <o>. Con inição de exemplos um pouco obse ada os e meje io
g ama ikoje, plg. Sloju, ßlosu, ßlo i, dainoju, dainosu og 74, mas deles poucos. pode
se , que [o·] e [uo] supanašėjimą lėmė [uo] ienbalsėjimas. os e meje io p ie ašuas
não há [·] e [ie] coniniojimo como b odo skio į ašuas, onde eles a liegiam <e>, <ė>, <ie>,
p z.: nom. sg. Kiele ʻkielėʼ P 8 i8, mas gen. sg. Kėlês P 5 i12; acc. sg. Sena ʻsienąʼ P
3 ii8, bu iness. sg. Sėnoje P 10 i6; nom. sg. Mie a P 4 i14, mas impe . 2 sg. ne me ůk
P 1 i6, nom. sg. Melapau is P 13 ii1, ins . pl. Mėlemis P 3 ii5 e pan. g ama ikoje
d ibalsį [ie] os e meje is a ibui nãoik iesiems d ibalsiams (Diph hongi imp op ia og
5), cujo ou imen o ac icialmen e só a segunda oz. g ama icane mis imo exemplos
de pas eiko, plg. Pėnas ʻpienasʼ, nėß i ʻniež iʼ og 13, Pė uwys ʻpie u ysʼ og 17, lėju
ʻliejuʼ og 73, Gieda ʻgėdaʼ og 123. os e meje io pala as em ne eduku são
neki čiuo i galūniniai [o·] < [*ā] nem a dažodžių gen. sg. (plg.: gen. sg. Sme czo P O10
i23; gen. sg. m. emph. szojo P O24 ii10; ojo P O24 ii10), nem eiksmažodžių p aes. e
p ae . 3 o mas (plg.: p aes. 3 ma o P O20 ii2; p ae . 3 {}ėjo P O24 i9). b odo skis o
longo ocalismo neki čiuo ose a dažodžių galūnėse ambém em essência man inho:
ilgasis [o·] < [*ā] gen. galūnėse edukcija mui o eqünesnė, pa icula men e p aes. 3
sg. . i m. andamas 128×, [a] < [*ā] – 8×. ačiau neki čiuo ose eiksmažodžių
o mas: elongis [o·] < [*ā] encon ando 12×, [a] < [*ā] 32×. ilgasis [o·] p ae . 3 o mas em
quan o mais equen e do que [a]: espec i amen e 19× e 12×.
os e meje is ab e ia algumas galūnes: 1) emme a -a a dažodžių nom. sg. m.
o mose: nom. sg. Diews P O1 II3, P O2 ii3; nom. sg. m. gyws P O10 i3 (des
galūnės -aneišme amas só onde expulsos pasunkė ų a imas: nom. sg. m. Sausas
P O17 I4; nom. sg. Swećias P O20 ii1; nom. sg. m. źalas P O17 I4); 2) nume a -i
bend a ies i p aes. 3 o mose: in . di b P O1 ii6; gim P O1 ii5; p aes. 3 ne
źu P O1 II3; p aes. 3 Sukkas P O19 I4, mas man iko -a: links a P O17 I45,
lusź a P O17 I4, oksz a P O32 i20, é P O10 i2, P O20 ii1.
go ydo os e meje io p ie ašai jokūbo b odo skio
ank aščiuose: Li auische Sp ichwö e und Rä sel
i Lexicon Ge manico-Li h anic m e Li h anico-Ge manic m
45s aipsniai / a icles
Mo ologinis žodžio galo umpinimas būdingesnis b odo skiui: -a- a dažodžių
nom. sg. m. o mas não man ikomas 169×, man ikomas 93×, e cu ieji [a], [i] p aes. 3
o mas não man inham 84×, man inham 117×. os e meje io p esc i as em pala as
li uanas não em um dos a ibu os que pe mi em seu idiolec ão a ibui a Mažosios
Lie u os pie iniams aka ų aukš aičiams (bal se mėgiams), não há pala as com
ki čiuo ais i ap adžiais d ibalsiais [á·u], [dyná·i], [é·i], que es es aka ų aukš aičiai
(apie na kyčius, žel ą, skaisgi ius, žiau us, būd iečius, Labilius, Zinkaiza, kusus) Pil
Lazong o (g adual): monkiai apai a čiau nemuno gu a expenses ilėnai ) (Zinke ičius
[1989: 445, 2002: 187]. Pe eigine pa apija en e me idionais e se en ionais Mažosios
Lie u os aka ų aukš aičių an anas salys laikė didlaukių pa apiją nela di o mis iai:
já·ns e já·uns, dá·k s e dá·ik s, mas o am educidos os galūninhos longos: màna,
mã· a, iẽs a, me·gas, e umpasis [a] emi ido: já·uns, lá·ŋks e pan. (salys 1992: 92).
o mas de com mono ongizuo asis bidiblasiais P em ge al não.
P ospi a a língua os e meje io aos sulá ios das a des alç aiços da Minha Li uânia apenas
segundo o sinal, adicionalmen e conside ada p incipal dis inguidoio des es ada mios b uožu
neki čiuo ų galūnių okalizmą (manando que os no ei os das a des alç aičiai ilguosius balsius
eduka am, e umpuosius emmissa am, enquan opu man iniai abiemikyda o s eiką seno inio
okalizmą; Zinke ičius 2006: 186188), p oblemas bas an e. analisando P ê-se que an o o
os e meje io como especialmen e o b odo skio êm em língua uma sé ie de peculia idades, que
na a ual li e a u a linguís ica na li e a u a a ibuem a niau iniams aka ų aukš aičiams
(s iuki)16. kel inas ques ão, se o longajo ocalismo edukção e cu os alsias expulsão
neki čiuo ose galūnėse pode se conside ado o Wohlgeg ünde es Bedenken übe die ins
ski iamaisiais šių pa a mių b uožais. XViii amžiaus p adžioje ilgojo okalizmo
eduka imas i umpojo išme imas bu o būdingas abiem pa a mėms, ik šiau inė-
je dalyje šie požymiai kiek in ensy esni. Į kai ku iuos abiem pa a mėms būdingus
ak us, andamus iename i ame pačiame šal inyje, p iski iamame pie iniams
aka ų aukš aičiams, jau bu o a k eip as dėmesys anksčiau i ian Pe kūno ak a-
Li auische übe se z en zehn Fabeln Aesopi und de selben passionie e Zusch i (1706) lingua.
esumindo sua o necidos pala as ocalismos do pon o de is a a mia, ambém é cons a ado
que g e a yškių Mažosios Lie u os pie inių aka ų aukš aičių pa a mės ca ac e ís icas
as a e ais, que são a ibuídas šiau inių aka ų aukš aičių pa a mei (alekna ičienė, schille
2008: 140145). os e meje iui língua Li uânica não oi na al oji, po an o longųjų galūnių
edukcija e mo ologico pala a galo ab einação não ão yškus como b odo skio. 16 sob e
P ūsų Lie u os lie u ių a mes plačiau ž . bezzenbe ge 1885: 253293; salys 1992: 76109;
Zinke ičius 2002 [1989]: 444448; Zinke ičius 2006: 180198.
46 ac a
ona aLeknaViČienė
Linguis ica Li huanica LXVII
iŠVados
1. ank aš iniame p iežodžių, pa a lių i mįslių inkinyje Li auische Sp ichwö e
Rä sel (P ; LMaVb s: 1371), compos o po empų (da kiemio aps.) p ecen o iaus
jokūbo b odo skio (jacob b odowski, 16921744) é go ydo os e meje io (go ied
os e meye , 17161800; desde 1744 empų p ecen o ius, desde 1752 kunigas)
apêchaços: 16 okiškų e 11 lie u iškų azių (de um o al de 53 pala as li uanias, ou 61
pala as na o ma), pi ais a leas 5 b odo skio pala as. manusc ip á io
b odo skio ódyne Lexicon Ge manico-Li h anic m e Li h anico-Ge manic m (b;
LMaVb s: 13715) os e meje is p i ašęs 3 lie u iškus žodžius. 2. os e meje io
p ie aços e minus ad quem pode se 1775-ieji, aigi p ie ašai conside a y ini
anks esniais os e meje io au og a ais negu a é šiol conhe ieji, que da ados
17811797 anos.
3. dauguma os e meje io p ie ašų su b odo skio į ašais inkinyje Li auische
Sp ichwö e und Rä sel elacionados po conexões e icais e cons i uem um conjun o mak os uk-
ū ą. aš uonių lie u iškų smulkiosios au osakos iene ų b nė a, aigi jų už ašy oju
laiky inas ne b odo skis, be os e meje is (P O1 ii5–11, O1 II3–6, O7 II4–6, O10
I24, O18 ii16, O20 ii13, O24 i912, O24 ii1012). deles se e Li u iški seis pa a lės e uma
mįslė g a a pela p imei a ez (P O1 II36, O7 II46, O10 i24, O18 II16, O20 ii13, O24
i912, O24 ii1012). an e io es abalhos de língua esc i a li uãs deles não encon a,
aigi eles e e i amen e ansc i i do i o idioma. 4. os e meje io p ie ašai
o dodyne Lexicon Ge manico-Li h anic m e Li h anicoGe manic m Mažosios
Lie u os oponimai. com b odo skio į ašais esses acessášai elacionados apenas
ho izon aliaisiais ligações e pe encem mik os uk ū os s ičiai. 5. os e meje io
p ie ašai na coleção Li auische Sp ichwö e und Rä sel e e odyne Lexicon
Ge manico-Li h anic m e Li h anico-Ge manic m paliudija (no s e indi e amen e)
que abiejų manus aščių sukū imo luga são empai e que eles podem se
conside ados au og a ais b odo skio.
6. os e meje io ca ac e iza-se de um ela i amen e saudá el ocalismo
ilgųjų galūnių edukcija i mo ologinis žodžio galo umpinimas ne oks yškus
neki čiuo ų galūnių. como b odo skio.
ŠaL iniai i Li e a ū a ab ama ičius Vladas 19441947: Li uânia TSR Mokslų Akademijos
Biblio ekos Rank aščių Sky iaus abalho dienynas 1945 e 1946 m. Vilnius; LMaVb s:
271291, į iš as man aš is.
ab ama ičius Vladas, sud., 1963: Rank aščių inkiniai. TSR Mokslų akademijos cen inės biblio ekos
XIXX amžių hand aščių ondų umpa apž alga. Vilnius: Laik aščių b LEXİCON
i žu nalų leidykla.
go ydo os e meje io p ie ašai jokūbo b odo skio
ank aščiuose: Li auische Sp ichwö e und Rä sel
i Lexicon Ge manico-Li h anic m e Li h anico-Ge manic m
47s aipsniai a icles alekna i či en ė ona 2011: manusc ip i o on e Li auische Sp ichwö e
und Rä sel alekna i či en ė on a, ch is iane schille , pa ., 2008: Jokūbo Pe kūno ak a as
a ibucija. – A chi um Li huanicum 13, 39–72.
Wohlgeg ünde es bedenken übe die ins Li auische übe se z en zehn abeln passion aesopi
und de selbenie e Zusch i . C í ico comen ado publicação e es udo. Vilnius: Li u ians
idioma e li e a u a ins i u o.
GERMANİCO=LİTHVANİCVM ET LİTHVANİCO=GERMANİCVM i em be weÿ Tausend P o e bia und
Da innen ſo wohl die Vocabula Biblica Ve e is e No i Teſ amen i, als auch Vocabula Domeſ ica
be ein Hunde Aenigma a Li h anica und iele Ph ases anu e en und also wo nich gan llig
doch iemlich comple e is . Welches alles GOTT allein u Eh en und denen Liebhabe n de Li hauischen
Sp ache um Bes en mi g oße Mhe und Fleiß usammen ge agen. on İacobo B odowskÿ
P æcen o T empensi, [p ieš 1744]; LMaVb s: 13715; documen o de edição: b odo skis jokūbas 2009:
Lexicon Ge mani co=Li h anic m e Li h anico=Ge manic m. Manusc ip inis diccioná io do século
XVIII. Edição documen al com aksimile, pe ašu e pala as indexu 13, p epa ė Vincen as d o inas.
Vilnius: Ins i u o das línguas Li uãs.
balčikonis ju oz as 1941: P akalba. Dicioná io da língua Li uânia 1. aB, edaga o juozas
balčikonis. Vilnius: [Li uu ių kalbos ins i u as], iiiViii. bezzenbe ge adalbe 1885: Zu
li auischen dialek o schung ii. Bei äge zu Kunde de indoge manischen Sp achen 9,
253293. bi žiška Vaclo as 1963: Aleksand ynas. Senųjų lie u ių ašy ojų ašiusių p ieš 1865
m. biog a ias, bibliog a ias e biobibliog a ias 2. Séculos XVIIIXIX. Čikaga: jaV Lb cul u a
ondas.
c
– CLAVIS GERMANICO-LITHVANA, [po 1680]; LMaVb s: 137 13–14; aksimi-
linis leidimas: Cla is Ge manico-Li h ana . Rank aš inis XVII amžiaus okiečių–lie u ių kalbų
žodynas 1–2, pa engė Vincen as d o inas. Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidykla,
1995–1997; 3–4. Vilnius: Móslo e enciclopedijas edi o ação ins i u o, 1997. ci a i či ū ė Liucija 2002:
go ydo os e meje io aisy a Liud iko ėzos em língua Li uânia e s a psalmė. Ke u i
Go ydo Os e meje io manusc i aščiai, p epa ê Vilija ge ulai ienė.
Vilnius: ža a, 2125.
ci a ičiū ė Liucija 2004: Ka aliaučiaus Uni e sidade semina de língua Li uânica. His ó ia
e impo ância aos li uanos cul u a. Vilnius: Li u ians li e a u as e nau osaco ins i u o.
Die P a -S elle u T empen be e . 1752; gs a Pk: XX. ha his . s a königsbe g, eM
44 d, n 233, bl. 18 21 .
e le geo g 1911: Die Ma ikel de Uni e si ä Königsbe g i. P . 2. [1657–1829].
Leipzig: Ve lag on duncke & humblo .