177 e issões e iews /
an anas baLaŠai is
Mokslinių pesquisas di eções: leksikog a ija, linguagem cul u a,
e minologia.
angelė Vilu y ė
kaL anėn Šnek os
Pala ynas
Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o, 2008, 460 p.
isbn 978-609-411-019-1 ecen emen e edi ada num dos dezim ia pala as de šnek ų da
língua li uânica ap esen ada leksika de kal anėnų apylinkių. isso ambém nãoplaninis
abalho do ins i u o da língua Lie u ių. assim e o am p epa ados šnek ų oodynai. O
p imei o al diccioná io lançou Vy au as Vi kauskas (19372012). Após seu No e y ų
dūnininkų šnek ų žodyno (1976) ais diccionynos ėmė p epa a não só ins i u o, mas e
Vilniaus uni e si á ios kalbininkai. como aço p a a mê discu iamo Kal anėnų šnek os
ocodyno au o ė angelė Vilu y ė, записinė i seus šnek os žodžius p adėjusi baigdama
s udiijas Vilniaus uni e si e e sob e 1960 m. Es e esc i o au o ui a. Vilu y ė é con ada
que ainda mokslei ę a miškos kalbos e e é sudominęs e agino za y esinė i ja nis
giminai is Vilniaus uni e si e is adol as li uanis asulis cole ando ma e ial a abalho
diplomá ico, ele ano a a e angeles mãe e močiu ê igu adingo šneką. comp eensão do
alo i a da língua augo e o alecido es udando li uanis iką e classikinę ilologiją,
quando dialek ologiją lecs ė a mių pesquisado Zigmas Zinke ičius. Depois de mui os
anos o P o essó io egozjou-se, de ex-aluna ap endendo-se sob e esc i a sua
na i idade šnek os diccioná io.
Ao longo de alguns décadas g e a di e o abalho à g ande da língua Li uânia diccioná io
esc i a e edagação a. Vilu y ė kaupė ka o eką e seu šnek os dicynui. como aço
p a a mês, pala as zap ašinėjo a os ogaudama e cada ocasião pa ykusa em na alina.
de aikščio a dezas de kaimų, alin a mais que meia cen o mais an igas ge ações
adicionaline šnek a kalbančių kal anėniškių. p incipalmen e de exemplos de linguagem
au o ês insc i a da sua mãe eleono os dailidy ės-Vilu ienės, o iginá ias de epežio aldeia,
močiu ės eleono os dailidienės (jos šnek os ases pailius uo a kal anėniškių a mė
ch es oma ijoje Lie u ių kalbos a mės, 1971, p. 346). da mesma aldeia o iginá ias e
kalbin as qua o ias. kalbin i e homens: insc i a de seu pai ed a do, i ido kū ini kaime,
senelio juozo dailidės, adol o e zenono embo a kal anėniškių šnek a pe ença ski ingas
adziulių (iš Pãgilū ės), al onso Še ėno (iš be ninų).
178 ac a Linguis ica Li huanica LXX kal anėniškių šnek a em elação à oné ica
an anas baLaŠai is
desigualy ė: y inė sua pa e é a ibuída aukš aičių ilniškių pa a mei, e aka inė
u eniškių1. aigi como e maio ia eas e n aukš aičių, kal anėniškiai ie oj d iga sių
am, an, em, en a ia um (dungùs), im (p·m pė), in (ž.n as), im ( ipœ). de šnek os
one á ios peculia idades menė inas conjun os le, lė, e, ė, se, sė kie inimas: aqui
a iama sáula (saulė), lá.isk (leisk), l·ku (lėksiu), ã. as ( e as). kie inados e p iebalsas
d, , s: dglas (deglas), . as ( e as), · kæ ( ėkia), s.nas (senas), sέ·åu (sėmiau).
Šnek oje u ima e p imei a dzūkação peculia idade, junginiai dj e j ansliam em
dz e c: a iama m.ei (medžiai), á.uæ (audžia), nakù (nakčia), s e. (s ečių).
pa a mėms, mas seu ocabulá io é comum a ambos: ele o ma a e jungė pa apijiečių
socialização nas cidades es i adienas, a laides e u guês. Šnek os exemplos ocynui
Записнаяти an o do aka ino, quan o do y ino plo o ep esen an es. como é sakiusi
diodyno au o ė, exemplos de linguagem apon a boas ocasiões bu a am e encon us pe
a laidus, e nou osokios susiėjimuose kal anėnuos. Kal anėnų šnek os diccioná io
a ibuídois ao ipo de alhei os: nele ap esen ada oda a elha šnek os adicinė leksika
( aigi e skoliniai) e a uais comun inės línguas pala as com ca ac e ís icasmas isso
a mei signi icam. Leksika diodyne é ap esen ada lizdais como e maio ime língua Li uânica
diodyne ( oliau LkŽ). kal anėniškių leksika compos alio a em 5725 lizdus. lendo diccioná io
k i o em olho plu aloka lizdų, ma cados ab e iomis s . e hib ., . y. s e imybė e hib idas.
susci ando a, L, n, V le as de lizdus, de 1178 lizdų as a 230 pala as de o igem nelie u iška
e da inių. aigi sob e penk adalis šnek os leksikos indo de es animų línguas. Lyg e
mui ooka, mas como de canino, assim e de linguagem pala a de neišmesi. é he ança dos
empos de pode es animas. pa e s e imybių cons i ui açõesmajo zii da iniai com
p e ixėlias da-, az- (dapl i, da i, azplš i, aznešió i). Zodyne ecolhe pala as mais
equen emen e são usados da aldeia e asdi bių dia iamen e na buí e. maio ia dos
ociná ios lizdų com d duas ou im ases, mas há e mui o g andes de com gausia
azeologija. de ais menė ini aks, dan s, da ý i, d i, d b i, dúo i, gal à, k a ý i, k s i,
k u i, léis i, lk i, ls i, lùp i, mès i, nèš i, pen i, pùl i, an kà, iñk i, sa ký i, ss i, s a ý i,
šónas, aisý i, áuk i, n i, a i, a ý i, é i, és i, zê, zem, žmogùs, zê, zölmė.
kal anėniškių šnek ai ca ac e ís icos eas e n aukš aičių ainda pa a ojami
p ielinksniai (i p iešdėliai) àž, ažù, co espondan es bend inės kalbos ùž: Àž kalno
namai i nesma o; Àž uogas mui o až inko; Ažù anos que g įš, é bom; Gy ena
ažùkampėj, nem p i ažiuo in eles; Vaja a ažùlankom; Es is aqui: ažúo ėja ažù
pi kelės; Miške ažúo ėja, o in lauko da a o en o; Ažùpe niai isso e a uogų miške; Man já be niokas ažùmains
ʻuž adasʼ, udo o az.
1 isso é es abelecido adol as ja ulis diploma no abalho Kal anėnų a mės one ika i mo ologija (1964),
pelo qual se baseia Zigmo Zinke ičiaus Lie u ių dialek ologijoje (1966: 523).
angelė Vilu y ė
Kal anėnų šnek os žodynas
179 e issões e iews /
Todos dos seus da inhos não exis e na maio LkŽ. a. Vilu y ės insc i a e mais pala as,
não inse i iam em LkŽ: a óšilas: Ledas eže e aižėja: a óšilas. bobeliõ ė ʻmenka mulhe ʼ:
Bobeliõ ė da nesena, baika. dý au i 1. ʻdai y isʼ: Dý auna pa langus pa og ko. 2.
ʻ yko iʼ: Kiaulį papjo ė, isso dý au na ka inai.
gamùlžis ʻgabalasʼ: Doonos gamùlžis po alu nus ies a. gisý i
ʻgesin iʼ: Ugnį gisaũ cedo i: bijau que kas neinsg ūs .
g e j ʻšaliaʼ: G e j casai deles.
knãbin i ʻaupy i, g ieb iʼ: Knãbino knãbino oda a ida i deixou a p op iedade
es animiem. paklõsčiai ʻk aikasʼ: A si ežu samanų paklõsčiam. papãnis ʻs o as
pakulinis audeklasʼ: P iaudžia papãnio kokio i nešiojam e a, a o que a ás.
pa añkė ʻa i, po ankaʼ: Pa añkėj a sis ojo i s o i, da apšu insiu puodą keldama.
p ãpjū as ʻ ugiapjū ės p adė u ėsʼ: P ãpjū as e a a ugių: isso algių p i uošia, aleus
p ida o, plg. p apjo os LkŽ.
p ieblindỹs ʻp ie emaʼ: Saulė leidžias, p ieblinds, o mes da lauke. p ieblindžias
ʻ ems an ʼ: A ejau p ieblindžias. ʻ e ója e a alaʼ: Anas de e õsios kai
começou[jo]. skal yẽ i ʻapkalbė i, ližu au iʼ: Laks o po ūlyčią i skalẽ ija kai de nias.
ylẽ ėm ʻ ylomisʼ: Tylẽ ėm ou h ough mišką: bijau saldokų. ỹnius ʻsu inimasʼ:
A leidê nių, e ui su inus, andona koja udo. ýpčio i ʻs ypčio iʼ: Týpčioja já ka ė in
iščiukus. i žinė ʻ i žynasʼ: Po i žines pa asa į ganom. LkŽ é pala as de, di oas a.
Vilu y ės de seu šnek os: sag ąža ad . ʻkai audi ada e o nando pe pakojasʼ:
sag ąža ienan šonan audi pe pakojas, a depois a galios mini.
saugulngas ʻku į p ecisa mui o saugoʼ. Bel a isso baisamen e saugulnga ska elė.
samanykščià ʻsamanų p iaugusi luga ʼ: Samanykščià k epia gailiais. sa ýsu ad . ʻ a p
sa ųʼ: Sa ýsu cada ez melho , mais anquilo. sug aužinỹs ʻsusig aužimas, ūpes isʼ:
Man g ande sug aužins bulbos supu o. suki inỹs ʻk osnies pama aiʼ: Suki au pechiui
sùki inį. s as is ʻsū imasʼ: S as ies nė , ungybai nes o ės ap aug i. no a igo nuslig i é
ase Nusligs a olys senys ėj, i. i. susilpnėja, e LkŽ ais signi icâncias não.
bene i iskamen e no á el Kal anėnų šnek os oodyno peculia idade eqüni mažybiniai
a dažodžiai. isso dicodyno au o ês insc i a elųjų kaimiečių linguagem puošmena.
Pala as com meno es p e ixagens mos am a men e dos alan es es elnumá, espei o,
meilá, po uojau á aos discu idos assun os ou pessoas. eqüna mažybinė p eesaga
-u is, -u ė. kal anėniškės močiu ės aleg a-se ilnoni e ska elè, que duk ẽlė mano mui as
180 ac a Linguis ica Li huanica LXX žiuoja. Kaikẽle, como é que ies e in ma. aqui
an anas baLaŠai is
su p eende-se que p adalglė es eu uči ė, qual e pi kẽlė langẽliai mažùčiai, baixa; Qual gi
anas esse homemẽl a ia, aqui homem p ecisa de a ú o; já quando špygẽlês elyči es
ageliùkai; passeodída: Plu ẽlę sug iaužiu e sėdžiu; p iemeni ê maža, pasdė não enho
onde; Sušąlęs c iança, lūpý ės eba; Šulnẽlis mažù is, ale [ ]andenio gana. Ž aigždži ė
kak oj, a oda ma ga ka ė. kal anėniškių linguagem es elnumą ainda mais aumen a
eqünokai pa o ojami da iniai com duplas meno esibinas p ejegações: Lempel ė só o
mi ksi: žibalo e isso não oi; Ska eli ę ma i do anų a a ežė; Em Vilnone ska eli e yšejau
odo o in e no, sã cabeça ai; Takeliùkas só que êos, ažužėlęs; K epia iekeli ê suja y e
panos secos; Auš a, luzeli ê, já i keliuos, ou a an in gy ulius; Como špygeli ė ka y ė,
e lei e daoda; Sk yneli ėj susdėjus dinhei o; Pi kelė susėdo su is, i eip mažuči ė oi;
Mažučiùkas su is sū eliùkas ishė[jo], e ši iek a škės oi; Sukneli ė umpuči ė,
sempal eliu zazi ilkus, ska eli ė plonuči ė; Upeli ê p a nós su is es eu uči ê; Numi ė
ė eliùkas likom basi, g yni. Nosi ê ies a, cabelos longos, bonzi me gio ê.
Con a iamen e menegamajai disposições eikš i šnek oje usado o p ésaga -ýnas, -ýna:
Tu ė[jo] kokią ožkýną, sem lei e, pa da ė, insi aisė ka ę; Va ýnai supu ę e a koki,
kiaulė i in e p ė; Deglausia maio kiaulýna pu e encon a; Sua gi dėdýnas s o iausias po
do is nelenda; Com be nýnu kokiu sus iše i ąsos; Tąsos aqui qual be niokýn, que
nepa og [ų].
a aiš p iesaginių da inių minė ini pala as com e a p iesaga -a ė, con in ys
e bmažodinio abs ac o signi icado: Pa i kùla ė, dai omės mašinų; Foi i kùla ės i
mãla ės pa žiem sem abalho nebu om; Visą asa ą shi o a ã ê, da že pa asa ; i já o
s ipã ê paėmė; A maio gaša ê com es eis ungos paki pažiauni; g e a Com es ei ais
algymais só gaiša s p ecisa bulbas kas i. es es de iniai ambém em signi icância
especí ica: Paduok ka ei gė ã ę; Shuo nãoaboja in ua shi ą lakã ê, nume u pão, meias;
Não enho es e ano kùla ės ʻkuliamų ja ųʼ nesėjau. g e a pilna s é usada e plna ė.
Dizoma e saludã ê, mas mais eqüen ão s eika à. a. Vilu y ės insc e e pala as
p aplečia de LkŽ žinomų não só ais pala as geog a iją. kal anėnų šnek oje usado
sudu ino es adois eqüen e empo: Nešù bda o šieną sa iẽm in pečių iš pie ų; Smalėką
bda o ažsdega i ai aka e gaudy ėžių; Pàs e iu či škulį košėj bda o kai melus; B nó i
pa aisy kokį úbom, isso juodauni juodauni miške i pa asa i pa žiem; Basi in e no
šlekiam bda o i nesi gda om; de quêsnelos susiu inėju bda o ao c iança i a elku, não oi
de ko nup ik . y ų aukš aičių ilniškių a mėje sob e i ida liepiamoji nuosaka be -k
ainda ela i amen e equen emen e usada e kal anėniškių p amaišiui com bend inės
kalbos o ma: изnèš ūbus in saulės, p a ėdink; A nèš u me quando c iança mos a y ;
Sskies à ma gana se á daik o; Kad peço sskimemos i álgykim; Ko u ap inies, passedý que
ies e; Ko aqui es á de pé, sėdes; Paskáldai u bulbos, da g andesas plan in ; S óki ės a
mais, melho isys e; S e es manęs, slidu, pa g iūsi; Duo è i me quan o dinhei o; inp
če kelę; A axa as calças, suji a ás odo po pasha a; Pas ai ýk, pe b isi pa ipę
negilu; Dabok
angelė Vilu y ė
Kal anėnų šnek os žodynas
181 e isições e iews p i ak, e ás isneš čigonai udo /; Ažei è, be niokai, padu niuosme.
Pasp c as po as do o alel, que as galinhas não en em; Nus ái u ėk an ši ų aikų,
sa ma a s ie o; P aalko šienaudami gal, panešý no s a sige ; Pasca ai, o que aqui esc i o
se iada op ašo pai; Pa ã ai žąsis, lenda da žan; Ba inių pasiski i inmè kiaulei.
Pasakojamojoje diabo kal anėniškių mui as ezes usados não p a icamieji pa icipan es:
Kamašiukais ela eio a i nesùšlap a; Maišý a, maišý a paki ãs a penigai i pà og a; Cabelos
só al u ain sušukúo a be nauna do baisiausiai Baliokas; Sušlúos y as odo koš u s i
nus iẽs as daik e yzo; Todo pa alys ažus as asoda; S uob ioką escalaužio, pa sinešiau,
b a p ilindę sk uzdėlių. de šnek os peculia idades menciona-se e peculia gaikinas e ga ginas
in oduzi ing. como e de mui os eas e n akš aičių, ne edė homens aqui em sob ename a
com apêga -õkas: Viluciõkas (Vilu is), Ša aniõkas (Še ėnas), essa apêga dá-se e ao nome:
Baliõkas (balys), Juziõkas (juozas); Kaziõkas (kazys), Vinciõkas (Vincas). Aos nomes de
meninas adiciona p e ei a -õ ė: Uliõ ė (julija), Anciõ ė (ela); Da neiš ekė Anciõ ė, pa a u a
pudidas. Os sob enomes me gaiços em p eesagą -ýčia: Vilu ýcia (Vilu y ė), Gaidýčia
(gaidy ė), Vasiliūnýčia (Vasiliūnai ė).
Ve dyno au o ė į ade indica e uma ou a e ότερη šnek os peculia idade. aleamosios
sedacos 1 pessoa acaba-se galūne -čia: nèšcæ (neščiau), šókcæ (šokčiau), gé cæ (ge čiau).
Men ioná el plu ali a neš ũ e, a ib ũ e; E umbe a ė , ale lyja; E ū casa, ko aqui s o i .
a. Vilu y ės insc e ida umpa o ma de sedamosios deixam g e a com ilgesniąja: Tepas à
pušinė, k ėsiu liuk us; Tegù pas ó i leenas calo ai, egu ūgs a. g ande alidade ocodyno
ilius aciniai sakiniai, pa icula men e com azeologizmas. a. Vilu y ės du an e longos
anos delas insc i a ealmen e bonzes. kal anėniškių šnek os belezais, kaimiečių gal osenas,
expe imen adas i i inas mos a á ias delas e paci uosime (lei a mais sup as in a
esc i a): Pilna kašdė uogų kai akis (su kaupu); G ybų, uogų šieme no s ežimu ežk (mui o
mui os); A galia amba kai duoda (neno om), neimk; Quando sujiei, in ped enio likau, biedna;
Nulėkė como ped enêis ėn oda a ida; Baisus daik as qual paliū ė (mui o g ande); Ago a pa
ją dinhei o e com balana ne as um ( o ai não em); Quan o ę mokėda o až da badienius
aša os ( o ai pouco); Shi okio aqui daik o (nes impo a), deixiko i egu ai po seu caminho,
asi ou a; quem ima em mesa, yja, bom olho em (nesigėdi); Kad galė , é olho de kak os
išplėš ( iską a im ų); Basi doença de ne e eida om mokyklon, basi i zaaugom; Papa čius
dėda o duonon, quando ha ia ome ma ai; Desde diminuan ês eu es a giesmę modei; saio
mulhe ysna, é mesmo a olho mais cla o;
Gy ulį p eciso ama e kai homem, isso i anas e se á bom; Duk ė kai žaibas isu p ibūna; Až
bom do homem kai až mū o ( amu); Cab a p amuš a (labai que ) kuokinė ; Agu kus nagais
isnešė (g ei išpi ko) u guj: nespėjau pasdė in s alelio; P umušė homem de sem nemu
nada (sem azão); Aqui g ybau de pašonės (pašaliniai) não emena sa i изg ybauna; in
py agą aiko mesmo olhos plas a (labai que ), a pjauk kąsniuką; Syla amo nãoupu chsi;
Plyšk ėk, neiššauksi om kapų; Šu ina kai puode (labai anku); Um galas dega, ou o i
ne ūks a (ne ykusiai puošiasi); Eu ou paslenkus, i ana já e a ao po o (a i

182 ac a Linguis ica Li huanica LXX mo e); Senam i passois ca os; Ana en o ge ia in
an anas baLaŠai is
seu sūnų (labai que ); Da mai línguau į oubishi (daug plepi), neims sūnus dela; Toda a
ida shunio ka nom (niekais) žiom akim puodo nep amesi, p ecisa lašinių; Pi agas a boca
изgadina; Não ažu kokio, melho žilą kasą sunešio (lik i ne ekėjus); Me gio ė kai lapė
nuėjo; Koks ę iš jo žmogus: su a diena gy ena (ne aupiai), aikai alkani bas os; G a-
(meili); Moku kai po e ius; Po e a suspėm se semp e, p o egok saúde.
Pelo inal alguns no a iam ne ikslumos e desejada imen os. Woodyna in odução
indicado, que šnek oje kie inami p iebalsiai d, , s e o necido exemplo dãglas no luga
bend inês do idioma deglas, a woodyne aseys: Um po šelis dãglas, ou os bal i.
i ulação lizdo pala a daglas, g e a e daglója. Ma y , pasi em a LkŽ, onde dãglas
indicada em dẽglas. ambém dois lizdai LkŽ damai e demai. uma ez que skolinys, é
endu ecimen o aqui al ez e inaplicá el: iškel as damai. possi el daik as, que d kie inação
nes a šnek oje ainda discu uo inas, po que LkŽ dãglas ap esen ado do kons an ino
si ydo, Pilypo uigio e ied icho ku šaičio pala asynų, k is ijono donelaičio aš ų.
Essa dú ida é con i mada e ac os ge ėčių a mės. Es as a mės in es igado a
jad yga ka dely ė d kie inimą aqui conside a spo adišku2. embo a šnek oje, como
a i ma a pala a au o ė, dùk os não há, e só pequenasybnej o mas duk ẽlė, duk ý ė,
mas deles nede ėjo p idė i duk s lizde. de á ios lizdos (áus i, mlas, aiš is, žmogùs)
sakiniuose po causa desin eg ação inadequamais sky ybos ženklais ( ie oj de e ia
se ) pa ece, a si não há i aš inio pala a /. O núme o de lizdos de pala a se ia maio ,
se cada pala a da ase osse le an ada e explicada em sepa ado lizde. isso às ezes
pa ece e de e ia. Po exemplo, mólio nidde não é cla o, o que esse móliab as is. po
e i ica is a pala a? de pak i ês lizdo sakinio neiškel as kaldúobinas, de paléis i lizdo
sakinio neiškel as pasi asý i. de séilês lizdo sen inho Ši e silai pãšu ai plon, séilė, dedù
dù de ėjo escala e explica pašu à. LkŽ ap esen ados sakiniai de y iečių šnek ų
indicam que isso são ios, pelos quais a audizada. Pi o lizde aseys Pil ù aps azgius
me gà (pil o a) panašus à azeologizmá, e oodyne nem aizgý is, nem apsi aizgý i não.
azeologism su à dienà ʻne aupiaiʼ es á em duas nidudas, mas le an ado desiguodai: su
úo dienà gy ẽna, su úo dienù. alguns comen á ios c í icos nãosumenkina dicodyno
au o ê de longoamecio abalho e nele publicado belžaus šnek os lobio.
In oducido m. 20 de ma ço de 2014
an anas baLaŠai is
Didlaukio 27-64, LT-08320 Vilnius, Li uânia
2 ka dely ė jad yga. Ge ėčių a mė. Vilnius: Min is, 1975, 30.