A igos A icles 283 /
DALIA PAKALNIŠKIENĖ
Klaipėdos uni e si e as
No is de pesquisas: bal ís ica, geoling is ica,
açãomažodžio his ó ia.
Danguolė Mikulėnienė, As a Leskauskai ė,
Vilija Ragaišienė, Lau a Ge žo ai ė, Nijolė
Bi gelienė
LIETUVI TARMI KAITA
A. XXI PRAGŽIOJE: LENKIJOS
LIETUVI ŠNEKTOS
COLECTYVIN MONOGRAFIA
Vilnius: Li u ians kalbos ins i u as, 2016, 503 p.
ISBN 978-609-411-186-0 Š elnių co es supe io es com udeniniu peizažu e an aš ė
Lie u ių a mių kai a XXI a. início: Lenkijos lie u ių šnek os são des a
monog a ia izi inė ko elė indicu u no empo indic oje no luga kin a kalba,
udenėja. Li uânia e Polônia kalbininkių cole i o seagū ė a abalho há mui o
agua dado sis eminiam Lenkijos šnek ų ap ašui. Polí icas, econômicas, sociais
mudanças apidamen e keičia linguis icinho isão do mundo, ad impo an e o
mais ápido ixa línguas e e mes, especialmen e pa ibių kalbinę si uação. Com
base em algumas décadas cole adas ac os de šnek os li uanos poloneses e suas
in e p e ações, á ios a qui os de som, ídeo e manusc ip os e dados de
20142016 expedições p óp ias eng as, au o ês yžosi a di e sasalipiam šnek os
in es igação da sociogeoling is ís ica análise, a chaisms e iden i icação de
linguagens a é a discussões de desen ol imen o e p ognos icos de šnek os.
Talpus e dalykiškas monog a ia in odução ap esen a ao lei o o obje o de
pesquisa, obje i o e a e as, in es igá el ma e ial, mé odos de pesquisa,
ak ualidade e signi icado. Ty ėjos decidiu combina mode nnius e adicionais
mé odos de dialec ologia. Pela p imei a ez, aos šnek os in es igados aplicou
mul idimensão um modelo de pesquisas de in e mė y as p ognós icas, de aco do com o qual: 1) i as pelo mé odo de amos agem p e is as
DALIA PAKALNIŠKIENĖ
284 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVI peculia idades kalbinės šnek ų; 2) analisada
a ambien e lingubinė; 3) esumida a aliação da língua local (i línguas) do pon o de
is a dos esponden es de pesquisa (20 p.). Ta minou ma e ial a kalbininkės inko
anke inių apklausų i in e iu mé odos, e ją analisou ino a i os geoling is ikos,
socioling is ikos e pe cep y iosios dialek ologijos mé odos compu u e inio
ca og a ação, men alinių žemėlapių, socioling is inių kin amųjų, s a is ikės
analizes e k . (20 p.). Šnek ų lingüinei sis ema e aidai desc i os em asi os
adicionais mé odos de língua lie u iųy y os desc ip i iniu, his o iniu
compa amuoju, o malizações e k . Na p imei a seção de duas pa es Lenkijos
lie u ių šnek ų adimosi, sklaidos e aidos p essupos os: sociois o inis,
sociokul ū inis e demog a inis kon eks as ap esen a-se uma ampla pano ama
his ó ica, poli inė, ekonominė, sociokul ū inė, demog a inė i iamojo plo o. Na
p imei a pa e Lenkijos lie u ių šnek ų is o iniai kon eks ai b e emen e
pe begueia a mais an iga his ó ia des e k aš o desde jo ingias laikų a é inais
XX a. Segunda seção […]Punsko e Seinų apylinkių lie u ių bend uomenių
sociokul ū iniai i demog a inės s uk ū os pa ame ai i jų dinamika
de alhadamen e analisada XXI a. p adžios sociodemog a inė si uacija núme o de
habi an es 2001 e 2015 m., núme o de lie u ių 2002 e 2011 m., sex ies, amžiaus,
educacão pa ame ai, ins i uições de educação, ocupação dos habi an es,
in aes u u a kaimų. Capius abundan emen e ilus ado in o ma i om áleis,
mapápias, o og a ias.
Segundo capí ulo Lenkijos lie u ių šnek os and hei bounds ap esen a a e olução
da in en o ização de Lenkijos lie u ių šnek ų desde p imei os expedições da
Academia de ciência da Rússia no XIX a. meado. Analisam-se expedições, p imei os
esul ados de pesquisas a mių, dzūkação in e p e ações (ap a iam F yd icho
Ku šaičio, An ano Ba anausko, An ano Salio, Edua do Vol e io pesquisas),
conside am-se jo ingiškojo subs a o elic as ( iesa, jo ingiškų p iebalsių s, z
in e p e acija laiky ina lapsus calami, 71 p.). I in de alha na e cei a seção
Lenkijos lie u ių šnek ų ibos geoling is iniu požiū iu subs i uium discu iamos
lie u ių šnek ų ibos dos mais an igos ixsações, ca og a a am di e en es
ch onologinių sluoksnių plo ai, g e inam e e i ika am p ieš a ingi dados,
ap esen a a mais ecen e 2014 2016 m. expedições iden i icada demog a inė
si uacija o es e benyks an ys lie u ių kalbos plo o geog aphical objec s. Es e
capí ulo na u almen e cabe ia à p imei a seção da segunda pa e, po ém au o ês,
p esumidamen e, e e a gumen os ap esen a eles sepa adamen e.
O e cei o capí ulo Lenkijos lie u ių šnek ų b uožų a ian iškumas i kai a, o
p óp io maio (175 p.), des inado à lingüina análise de šnek ų. O nome da Di isão
acen ua o p incípio me odológico não só ixa one ines e mo ologicas
peculia idades, mas e mos a suas a ian es, b ėž i aidą. Ski snyje Būdingieji
one ikos požini ap esen a-se as mais b ilhan es peculia idades de ocalismo e
consonan izmo, ixadas em duas polonês lie u ių a mėse pie inių aka ų
Danguolė Mikulėnienė, As a Leskauskai ė, Vilija Ragaišie-
nė, Lau a Ge žo ai ė, Nijolė Bi gelienė. Lie u ių a mių kai a
XXI a. p adžioje: Lenkijos lie u ių šnek os
Re isões Re iews 285 de alç aiços e noc á ios lunas de alç aiços. / Segundo
Expedições e i icada na me idionais aka as alç aiças plo e man ida longa e
cu as balsias oposição, ebe u imi mis ieji doppa siai an, am, en, em e longieji
seniai balsiai ę, į, pala a no começo em luga e a iamas a, kie inami p iebalsiai,
spo adiquemen kai aliojami s, z e š, ž e . . As oca inhas sulos alç aiças di e em
dos aka os alç aiças his o icos balsias ą, ę a liepimu ų, em, neki čiuo ų longų balsių
umpėjimu a é semilgių, dzūka imu, s ip ia p iebalsių depala alização. G e inamas
e a aliadas ou os pesquisado es Tama os Buch, Wojciecho Smoczyńskio, Michalo
Hasiuko, Kazimie o Ga š os cons i uídas onologicas balsias sis ema, dzūkação,
p iebalsias depala alizações causas e in e pe ações. Kons a ui-se que XXI a. início
šnek ų ocalizmo e consonan izmo in ensi amen e cin a, ambos šnek os
semelhan esėja, aigi o mojasi nauji a miniai da iniai, geolek ai, eikiami iešosios
lie u ių i lenkų kalbos. Em segundo posky ie de alhadamen e abo da-se his ó ia de
pesquisas de p osodia de šnek os li uanos da Polônia, de alhadamen e examina-se
a ualidade sis ema de acen uação, mudanças e suas causas: ki is, p iegaidė,
aleg niuojančių pala as de odos kamienų ki čia imo a ian es e polinkiai, e ei o
mú uo, a ian iškumo causas. Te ciá io ski snis des inado Punsko e Seinų šnek ų
g ama inei sis ema a discu i ainda ainda pouco li a ians alo y oje aplicadais
p incipais da mo ologia na u al. Escolha-se discu i , au o ês pala as, só ês
pa es da língua daik a a dį, į a dį, eiksmažodį, mas elas neabejo inai são mais
impo an es, p oblemiškiausios, melho ep esen am cada língua a sis ema
g ama ical. A maio pa e da a enção daik a o des dedicada a ca ego ias
g ama icais e suas aiškos a ian iškumu. Empi ica as u amen e classi icada
bal iškos e lie u iškos o igem o igem nelie u iškos e hyb idinės da ybos
daik a a džiai, mo e iškosios y iškosios giminės daik a a džių leksijos,
e inados dados de ês di e en es empos pjū ių 20132016 m., 19881989 m. e 19711983
m., eles são compa ados com ac os de e amen os adjacen es, alo izada a
p odu i idade kamienų, local umas, mais de alhadamen e discu iininkai inesy as e
ilia y as (adesy as e alia y as) s eng h. Dos in oduções abo dam-se
mo ologicamen e signi ica i os mais pessoais pa icipiniai e nepa icipiniai,
conc e ieji e kokybiniai demons a y ai. Ap a iamųjų šnek ų eiksmažodžio
apennação sis ema ca ac e ís icos os mesmos s uc u alne a ibu os como e em
ou os li a ians a mėse e bend inėje alboje. Dados empí icos mos am que
ebe a ojadas o mas comuni á ias com - ie, domina o u u o equen ino
o mas de empo com -da g e a mais an igamen e amplamen e a o as u u o
ca ino o mas de empo com ce os p e eiksmiais ou p eesagų -(d)inė i edinių.
Tebe a ojamos, embo a e pa ienês, a ema inas o mas de empo p esen e (3 a.
galūnė - i às ezes desc end inha e 1 e 2 a. como žemaichiuses!). P esen eiam-se
supamosas, liepiamosas sedacos, sang ąžinių eiksmažodžių, in ini inių o mų
pa adigmas. Nas úl imas não há sendo do ca ino e eqüen ino empo o mas de.
Dão-se ap esen ados es u u á ios ipos de açõesmažodžių. De ido à p óp ia classi icação p incípios e isolados exemplos
DALIA PAKALNIŠKIENĖ
286 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVI pode ia se discu ida. An ai açõesmajo idis
leda, lido, ls( ie) injus amen amen e pe ence ao 3-iam pog upu, no p esen e
empo con endo in a pą; púola, púolė, pl( ie) kažkodėl em in a pą (?) (264 p.), 8o e 9-o
pog upios ca ac e ís ica nea spindi ap esen ados açõesmaodžių s uk ū as
açõesmaodío k áuna, k ó ė, k áu (ie) šaknies ocalismo elaçãois nusaky inas de
ou a o ma (266 p si a, si o, siū i supainio as bend a ies e empo bu ai ocalismas
(266 p.) e k . Mano gal a, nep iesaginių eiksmažodžių kamienų klasi ikacija pe
smulki, paini, nežinia quê o necen e. Ko bom, os p incípios da mo ologia
na u alíssima aqui aplicados quan o pe di ei osmukai... P iesaginių eiksmažodžių
klasi ikacijoje e ė ų pagal o i apie ga sė i i a inė i ipų a sky imą,
eiksmažodis dėlio i nelabai de a ao ou os p ensagas -o i edinių (268 p.).
Apibend inando kalbinės šnek ų analizės sky ių, cujo dois úl imos Abschni niai
quase p e endindo em sepa ados es udos cien í icos, no isi pasidžiaug i
dėmesiu kalbinių eiškinių kai ai, a ian iškumui, pokyčių p iežas ims,
ch onologiniams i a ealiniams g e inimams, in e e encijos eiškiniams
naujam ž ilgniui į Lenkijos lie u ių šnek as.
Sod us e ino o iškas qua o capí ulo Lenkijos lie u ių šnek ų gy ybingumo
p io aidos: bend uomenių i a o ojų eiksnys mede e p ognoza a gy ybinkumą
i iamųjų šnek ų segundo ês pa ame os impo an es sociokul ū inius inklus,
you h ul p o isions ega ding a mės и Lenkijos lie u ių šnek ų aizdą
men aliniuose mapapais. Sociokul ú nicos edes es abelece au o ês usou in e iu
mé odo, pa odžiusį, que o alíssima in a-es u u a, mais al o socialiniu p es ižu,
população abundância dis ingue Punskas e Seinai com gimnaziias, licėjais, ou as
escolas, c ianças da želiais, ins i uições adminis a i as, museejos, cen os
cul u ais, á ias o ganizações. Os mapas das edes sociokul ú icas (41 ig. e 42 ig.)
mos am á iasopas di eções de elações, comuni omenias ab idão / echadão.
E ninês g au de iden idade e le e linguís ico peizažas. Ty ėjos de e minou que as
publicações publicas insc ipções ge almen e são bícalbias dependendo do obje o,
pi mauja uma ou ou a língua. Como na i a a mę a alia os jo ens, mos ê 20132015
m. anke iniu e in e iu mé odosis aplausos dos Punsko licėjaus mokinių e Li uânia e
Polônia nas escolas supe io es nos es udan es das espos as. Pa eceu, que na
casa ge almen e se ala Li u iškai, ečiau p amaišiui Li u iškai e lenkiškai. De
Li u iamen e alan es amílias em maio ia ala a micialmen e, dzūkiškai, mas não
só em casa a miškai ala-se e solida iedade ou mesmo ins umen al no domene.
Pokinhai acha que ale moça ambas as línguas a mainas bend inem a língua e
a mę, po que ela esan i na al oji, he ança k aš o, sa i a e exclusi inė. Bend inė
língua é conside ada p es ižine, necessá ia comunic imen o com odos os li u ios.
Te cei o capí ulo ap esen a-se a mínios igu ados e elando men ais mapas,
compos os segundo pe cep y iosios dialek ologijos me odiką. Apclaus ieji Punsko
Ko o 11-a licėjaus Šal inių i li e a u a lis asas da ka paliudija o p o issionalismo
Danguolė Mikulėnienė, As a Leskauskai ė, Vilija Ragaišie-
nė, Lau a Ge žo ai ė, Nijolė Bi gelienė. Lie u ių a mių kai a
XXI a. p adžioje: Lenkijos lie u ių šnek os
Re iews Re iews 287 /
1011 classiões mokiniai a mes peš iniuose žemapaapiuose nu odė į ai amen e:
ieni dese iu só gim ųjų apylinkių cen ą Punską, ki i dzūkų a mę, ab anchando
Punsko apylinkes Lenkijoje and Ma ijampolės, Aly aus and Lazdijų ou Kal a ijos
apylinkes Li uânia. Ki i di idiu žemaiços, aka ų aukš aičius, y ų aukš aičius e
dzūkus e pan. Beques ê me ade esponden es de indica em conhecimen o dois
a mes zemaiças e alç aiças, ečdalis is dzūkų, aukš aičių e žemaičių,
šeš adalis qua o dzūkų, aukš aičių, zemaičių, su alkiečių. Ta mialmen e alan e
homem alunos associacionajase com adições saugujimo, au iškumu,
pa io ismo, ele i e em mažues cidades ou kaimais, é elho, aigi a aliado
es e eo ipiamen e. O quin o capí ulo Pie ų aukš aičių k azi egiolek o
o maçõesis Punsko i Seinų apelinkėse, esc i o com g ažia y ėjo, klausiančio i
a sakančio, pasis a, suma os esul ados das pesquisas e iden i ica no o a minį
da ek ą pie ų aukš aičių k azi egiolek ą, besi o muojan į adicinės Punsko i
Seinų apelinkų šnek os, be a ojamas senho ais ka os, pag indo com
elemen en ais de línguas comuns lie u ias e polkų. Naujame egiolek e nyks a
yškiosios a minės peculia idades. As conclusões impo an es eziumam a
ealizada kompeksišką in es igação. San aukos polkų e ingles línguas, não
du ido, assegu a á monog a ia idėjų sclaidă e Li uania geoling is ikos skolasa
conhecimen os. E onde mais abelas, o og a ias, pin u aslai ( ods, pe šim ą),
isualizando os mais impo an es esul ados, dozeca p iedų sob e população
nau ină compos e línguas consumoimą XIX a. inal, lie u iškiausius, nacionalmen e
pon o de is a miš esnius, susla ėjusius Punsko e Seinų šnek ų plo o aldeias de
á ias on es, dados pelos quais cien is as pa ilha com academine bend uomene.
de pesquisa: con iimi on es desde p imei os iksações, abusi in e dalykinė
cien í ica li e a u a esul ados de pesquisas empi ikos e eo iniai, me odologiniai
opusai leido cien is as a p epa a em ino y ią monog aphiją.
Iucundi ac i labo es! (M. Tullius Cice o)
In oducido m. 15 de ma ço de 2017
DALIA PAKALNIŠKIENĖ
Klaipėdos uni e si e as
Salomėjos Nė ies g. 5, LT-92227 Klaipėda, Li uânia
[email protected]