A ículos A icles 283 /
DALIA PAKALNIŠKIENĖ
Klaipėdos uni e si e as
Los di ecciones de in es igaciones cien í icas:
bal ís ica, geoling is ica, acciónmazodio his o ia.
Danguolė Mikulėnienė, As a Leskauskai ė,
Vilija Ragaišienė, Lau a Ge žo ai ė, Nijolė
Bi gelienė
LIETUVI TARMI KAITA
A. XXI PRADŽIOJE: LENKIJOS
LIETUVI ŠNEKTOS
KOLLYTVIN MONOGRAPHIA
Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o, 2016, 503 p.
ISBN 978-609-411-186-0 Š elnių colo ados encimael con udeniniu peizažu e an aš ė
Lie u ių a mių kai a XXI a. comienzos: Lenkijos lie u ių šnek os son es a
monog a ía izi inė ko elė indicu u iempo indic oje en el luga kin a kalba,
udenėja. Lie u os i Lenkijos kalbininkių kolek y as susibū ė al la gamen e
espe ado abajo sis eminiam Lenkijos šnek ų ap ašui. Polí icos, económicos,
sociales cambios cambian apidamen e ling is ís ico imagen del mundo, ad
impo an e lo más ápido ija lenguas y e mes, especialmen e pa ibios kalbinę
si uación. Basándose unas décadas ecopilados de hechos de los šnek os li uanos
polacos y sus in e p e aciones, di e sos a chi os de sonido, ideo y manusc i os
y da os de las expediciones 20142016 m. mismas, au o és yjosi a di e sasalipias
de šnek os in es igación desde sociogeoling is ía análisis, a chaisms de lenguaje
y iden i icación de inno aciones has a abo dajes de desa ollo y p ognos ices de
šnek os.
Talpus y dalykiškas monog a ía in oducción p esen a a al lec o obje o de
in es igación, obje i o y a eas, in es igable ma e ialá, mé odos de
in es igación, ac ualidad y signi icado. Ty ėjos decidió combina mode nnius y
adicionales mé odos de dialec ología. Po la p ime a ez a los šnek os
es udiados aplicó mul idimensionalísimo p edicnos ínicos a mė y os modelo de in es igaciones, según el cual: 1) i ada mane a de mues eo p e is as
DALIA PAKALNIŠKIENĖ
284 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVI peculia idades kalbinės šnek ų; 2) analizado
el en o no lingübinė; 3) esumida alo ación de la lengua local (i lenguas) desde el
pun o de is a de los encues ados esponden es (20 p.). Ta minó ma e ial a
kalbininkės inko anke inių encues as y in e iu mé odos, y és a analizó
inno ado es mé odos de geoling is ica, socioling is ica y pe cep y iosa
dialec ología compu u e inio ca og a ado, men alinių žemėlapių,
socioling is inių in amųjų, es adís icas analizes y k . (20 p.). Šnek ų lingüinei
sis ema y aidai desc i os em asi a los adicionales mé odos lingüo y os
li uanos desc ip i iniu, his o iniu compa aguoju, o malizacijos y k . En la
p ime a sección de dos pa es Lenkijos lie u ių šnek ų adimosi, sklaidos y
aidos p esupos os: sociois o inis, sociokul ū inis y demog a inis kon eks as se
p esen a una amplia pano ama his ó ico, poli inė, ekonominė, sociokul ū inė,
demog a inė i iamojo plo o. En la p ime a pa e Lenkijos lie u ių šnek ų
is o iniai kon eks ai b e emen e pe bėgama la más an igua his o ia de es e
k aš o desde jo ingias iempos has a inales del XX a. En segunda sección
Punsko y Seinų apellinquias pa ame ías sociokul u ales y demog a inas de la
es uc u a y sus dinámicas se analiza en de alle la si uación sociodemog a iné de
comienzos del XXI a. núme o de habi an es 2001 y 2015 m., núme o de Li uanos 2002
y 2011 m., sex os, edad, pa áme os de educacino, ins i uciones de educación,
ocupación de habi an es, in aes uc u a de kaimas. Capius abundan emen e
ilus ado in o ma i om de abelæas, mapasapés, o og a ías.
El segundo capí ulo Lenkijos lie u ių šnek os and hei boo s p esen a la aid de
in en o izaciones de Lenkijos lie u ių šnek ų desde p ime os expediciones de la
Academia de Ciencia de Rusia en XIX a. mediodía. Analizándose expediciones,
p ime os esul ados de in es igaciones a menes, dzūkación in e p e aciones
(ap a iamos F yd icho Ku šaičio, An ano Ba anausko, An ano Salio, Edua do
Vol e io in es igaciones), se conside an elic os jo ingiškoyo subs a o ( iesa,
jo ingiškų p iebalsių s, z in e p e acija laiky ina lapsus calami, 71 p.). I in
de allame e ce a sección en Lenkijos lie u ių šnek ų ibos geoling is iniu požiū iu
sus i u ibu se discu en los lie u ių šnek ų ibos desde iejākās iksaciones,
ca og a ian di e en es ch onologinių sluoksnių plo ai, g e inamos y e i icikujam
p ieš a ingi da os, p esen a la más ecien e 2014 2016 m. expediciones iden i icada
si uación demog a inė s ongiausi i benyks an ys lie u ių kalbos plo o
geog aphical objek ai. Es e apa ado na u almen e co esponde ía a la p ime a
seccion de la segunda pa e, sin emba go au o és, po lo is o, u o a gumen os p esen a los po sepa ado.
El e ce o capí ulo Lenkijos lie u ių šnek ų b uožų a ian iškumas i kai a, el
mismo más g ande (175 p.), des inado lingüina análisis de šnek ų. El nomb e de la
Sección acen úa el p incipio me odológico no sólo ija one ines y mo ologicas
peculia idades, sino y mos a sus a ian es, b ėž i aidą. Ski snyje Būdingieji
one ikos požini se p esen an las más b iskes peculia idades de ocalismo y
consonan izmo, se ijan en dos polacos de Li uania a mėse pie inių aka ų
Danguolė Mikulėnienė, As a Leskauskai ė, Vilija Ragaišie-
nė, Lau a Ge žo ai ė, Nijolė Bi gelienė. Lie u ių a mių kai a
XXI a. p adžioje: Lenkijos lie u ių šnek os
Re iews de Re iews 285 alch aichos y aka ines del su de alch aichos. Expediciones
da os e issliname me idiones occiden ales alš aičių plo e man enidapolgų y
co oųjų balsių opozicija, ebe u imi Mix ieji d iga siai an, am, en, em y la gie los
o iai seniai ę, į, al p incipio de la palab a en luga e a iamas a, kie inami p iebalsiai,
spo adiškai kai aliojami s, z y š, ž y . . Las occiden ales del su al os aičiai di ie e
de las occiden ales alš aičių is o inių balsių ą, ę a liepimu ų, en, neki čiuo ų ilgųjų
balsių umpėjimu has a semilgių, dzūka imu, s ip ia p iebalsių depala alización.
G e inamas y e aluadas de o os in es igado es Tama os Buch, Wojciecho
Smoczyńskio, Michalo Hasiuko, Kazimie o Ga š os compues as onologicas balsias
sis emas, dzūkación, p iebalsias depala alizaciones causas y in e pe aciones.
Kons a a-se que XXI a. a p incipios el ocalismo y consonan izmo de šnek ų
in ensamen e cin a, ambas šnek os similėja, aigi o maojasi nue os a miniai
da iniai, geolek ai, eikiami iešosios lie u ių y lenkų kalbos. En el segundo posky ie se
discu e de alladamen e la his o ia de in es igaciones de p osodía de los polacos
li uanos šnek ų, de allemen e se examina ac ual sis ema de acen uación, cambios y
sus causas: ki is, p iegaidė, aleg niuojančių palab as de odos kamienų ki čia imo
a ian es y polinkiai, e ec o mu uo, causas de a ian izmo. Te cioso ski sni
des inado Punsko y Seinų šnek ų g ama inea sis ema a discu i aún aún poco
li a ians habo y oje aplicadais p incipales de la mo ología na u al. Opinió analiza ,
au o és palab as, sólo es pa es del lenguaje daik a a dį, į a dį, eiksmažodį,
pe o ellas neabejo inai son más impo an es, p oblemiškiausios, mejo
ep esen an a cada lenguaje sis ema g ama ica. La mayo pa e de la a ención de
daik a a dos dedicada a ca ego ías g ama icales y sus aiškos a ian iškumui.
Empi ica as u amen e se clasi ica bal iškos y Li u iškos o igen de o igen
nelie u iškos y hyb idines de da yba daik a a džiai, mo e iškosios y iškosios
giminės daik a a džių leksijos, je e enidos da os de es di e en es iempos
pjū ių 20132016 m., 19881989 m. y 19711983 m., ellos se compa an con los hechos de
je imen ios adjun os, se e alúa la p oduc i idad de kamienų, o al umas, más
de allamen e se discu enininkai inesy as e ilia y as (adesy as y alia y as) / De los
į a džių abo dan mo ológicamen e signi ica i osiausi pe sonales pa icipiniai y
nopa icipiniai, conc e ieji y kokybiniai demons a y ai. Ap a iamųjų šnek ų
eiksmajedonio sis ema de apmenación ca ac e ís icos los mismos signos
es uc u ales como y en o as lie u ias a mėse y gene inėje habboje. Los da os
empí icos mues an que ebe a ojadas o mas de comunidad con - ie, domina el
u ojo ecuen ino de iempo o mas con -da g e a aniau ampliamen e a o as
u ojo ca ino de iempo o mas de con cie os p e eiksmías o p iesagų -(d)inė i
edinių. Tebe a ojamas, aunque y pa ienesas, a ema inas o mas del p esen e
iempo (3 a. galūnė - i a eces desc end inada y 1 y 2 a. como žemaichios!).
P esen adas supuamosas, liepiamosas deposacos, sang ąžinių eiksmažodžių,
in ini inių o mų pa adigmas. En las úl imas no hay se ojo ca ino y ecudino
iempo o mas de. Da án se p esen an es uc u almen e accionesmažodžių ipos. Debido a la misma clasi icación p incipios y aislados ejemplos
DALIA PAKALNIŠKIENĖ
286 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVI pod ía se discu ido. An ai accionmajo idis
leda, lido, ls( ie) nojus i icada se asigna al 3-iam pog upi, en el p esen e ense
con an in a pą; púola, púolė, pl( ie) kažkodėl iene in a pą (?) (264 p.), 8o y 9o
pog upios ca ac e ís ica nea spindi pa eik ųjų eiksmažodžių s uk ū as
eiksmažodžio k áuna, k ó ė, k áu (ie) šaknies ocalizmo elaciónis nusaky inas de
o o modo (266 p si a, si o, siū i supainio as bend a ies y u ojo iempo ocalismas
(266 p.) y k . Mano gal a, nep iesaginių eiksmažodžių kamienų klasi ikacija pe
smulki, paini, nežinia qué p opo cionan e. Ko bueno, los p incipios de la mo ología
na u alís ica aquí aplicados cuan o pe di ec mukai... P iesaginių eiksmajodžių
klasi ikacijoje e ían pensa ace ca ga sė i y a inė i ipų a skillimą,
eiksmajodis dėlio i nelabai de a an e o os p ensagas -o i edinių (268 p.).
Apibend inan kalbinės šnek ų analizės sky ių, cuyo dos pos e os capí ulos
casi p e enden en sepa ados es udios cien í icos, no isi p idžiaug i dėmesiu
kalbinių eiškinių kai ai, a ian iškumui, pokyčių p iežas ims, ch onologiniams
i a ealiniams g e inimams, in e e encijos eiškiniams nouam ž ilni į
Lenkijos lie u ių šnek as.
Sod us e inno o iškas cua o capí ulo Lenkijos lie u ių šnek ų gy ybingumo
p io aidos: bend uomenių i a o ojų eiksnys mide y p ognoza la gy ybinkumą
i iamųjų šnek ų según es pa áme os impo an es sociokul ū inius inklus,
disposiciones ju eniles espec o a mės y Lenkijos lie u ių šnek ų aizdą
men aliniuose žemapapios. Sociokul ú icos edes es ablece au o és usó in e iu
mé odo, pa odžiusį, que o aliausia in aes uc u a, más al o socialiniu p es ižu,
población abundan e se dis ingue Punskas y Seinai con gimnazijos, licėjais, o as
escuelas, niños da želcias, ins i uciones adminis a i as, musiejos, cen os
cul u ales, di e sas o ganizaciones. Los mapas de las edes sociokul ú icas (41 ig.
y 42 ig.) mues an di e sasopas di ecciones de las elaciones, comuni omenios
ab idumb e / ce adumb e. E ninés iden idad g ado e leja lingüís ico peizajas.
Ty ėjos de e minó que las públicas insc ipciones suelen se bícalbías dependiendo
del obje o, pi mauja una ó o a lengua. Como na i a a mę e alúan los jó enes,
mos é 20132015 m. anke iniu y in e iu mé odosis apun aus os Punsko licėjaus
mokinių y es udian es de Li uania y Polonia besimonancias en escuelas supe io es.
Paaiškėjo, que en casa suelen habla se lie u iškai, ečiau p amaišiui lie u iškai y
lenkiškai. De Li u ialmen e hablančių amilias en mayo ía habla a miškai, dzūkiškai,
pe o no sólo en casa a miškai se habla y de solida idad o incluso ins umen al en
domene. Podinaya conside a que ale moke se ambas a ianas de lengua bend iné
lengua y a mę, po que ella esan i hom oji, he edad del k aš o, sa i a y
exclusi inė. Bend inė lengua se conside a p es ijine, necesa ia comunic imien o
con odos los li u ios. En e ce apa ado se p esen an a menes isualis as
e elado es men ales mapas, compues os según pe cep y iosios dialec ologías
me odiką. Apclaus ieji Punsko Ko o 11-a licėjaus Šal inių i li e a u a lis asas
Danguolė Mikulėnienė, As a Leskauskai ė, Vilija Ragaišie-
nė, Lau a Ge žo ai ė, Nijolė Bi gelienė. Lie u ių a mių kai a
XXI a. p adžioje: Lenkijos lie u ių šnek os
Re iews Re iews 287 /
1011 clases de mokiniai a mes peš inių žemėlapiuose nu odė į ai amen e: unos
des i ió sólo gim osíes apylinkių cen ą Punską, o os dzūkų a mę, aba cando
Punsko apylinkes Lenkijoje y Ma ijampolės, Aly aus y Lazdijų o Kal a ijos
apylinkes Li uania. Ki i di idió bajosaichos, aka os alch aicios, y ų alch aicios y
dzūkus y pan. Beque la mi ad de esponden es indica on conocimien o dos a mes
ie aaichos y alš aičių, ečdalis es dzūkų, aukš aičių y žemaičių, šeš adalis
cua o dzūkų, aukš aičių, žemaičių, su alkiečių. Ta mialmen e hablando homb e
alumnos asociójase con adiciones sagujim, au iškum, pa io ismo, él i e en
pajucales o kaimuose, es iejo, aigi e aluado es e eo ipiamen e. El quin o
capí ulo Pie ų aukš aičių k azi egiolek o o macionesis Punsko i Seinų
apellinkėse, esc i o con g ažia y ėjo, klausiančio i a sakančio, pasiona, sumaja
los esul ados de las in es igaciones y iden i ica nue o a minį da ek ą pie ų
aukš aičių k azi egiolek ą, besi o muojan į adicinės Punsko i Seinų
apellinkėse šnek os, be a ojamas la ieja ge os, pag indu con elemen en es de
lenguas comunes Li uanas y polkų. Naujame egiolek e nyks a yškiosios
a minės peculia idades. Los hallazgos impo an es eziumoya ealizada una
kompeksišką in es igación. San aukos polkų y ingles lenguas, no dudo, asegu a á
monog a ía idėjų dislaidá y escuela geoling is ica de Li uania gnomomía. Y donde
más abelas, o og a ías, pin u as ( ods, po síim ą), isualizando los más
impo an es esul ados, doce p iedos sob e la población nau inę compues o y
lenguas consumoim a inales del XIX a., lie u iškiausius, nacionalmen e pun o de
is a miš esnius, susla ėjusius Punsko y Seinų šnek ų plo o pueblos de di e sas
uen es, da os con los cuales cien í icos compa ía con academine bend uomene.
da ka paliudija el p o esionalumo del es udio: con iimi uen es desde p ime os
icaciones, abusi in e dalykinė cien í ica li e a u a empi i ikos esul ados de
in es igaciones y eo iniai, me odologiniai opusai leido cien í icininkes p epa eng i
inno y ią monog a iją.
Iucundi ac i labo es! (M. Tullius Cice o)
In oducido el 15 de ma zo de 2017
DALIA PAKALNIŠKIENĖ
Klaipėdos uni e si e as
Salomėjos Nė ies g. 5, LT-92227 Klaipėda, Li uania
[email protected]