Danguolė Mikulėnienė, Asta Leskauskaitė, Vilija Ragaišienė, Laura Geržotaitė, Nijolė Birgelienė. „Lietuvių tarmių kaita XXI a. pradžioje: Lenkijos lietuvių šnektos“

A ículos A icles 283 / DALIA PAKALNIŠKIENĖ Klaipėdos uni e si e as Los di ecciones de in es igaciones cien í icas: bal ís ica, geoling is ica, acciónmazodio his o ia. Danguolė Mikulėnienė, As a Leskauskai ė, Vilija Ragaišienė, Lau a Ge žo ai ė, Nijolė Bi gelienė LIETUVI TARMI KAITA A. XXI PRADŽIOJE: LENKIJOS LIETUVI ŠNEKTOS KOLLYTVIN MONOGRAPHIA Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o, 2016, 503 p. ISBN 978-609-411-186-0 Š elnių colo ados encimael con udeniniu peizažu e an aš ė Lie u ių a mių kai a XXI a. comienzos: Lenkijos lie u ių šnek os son es a monog a ía izi inė ko elė indicu u iempo indic oje en el luga kin a kalba, udenėja. Lie u os i Lenkijos kalbininkių kolek y as susibū ė al la gamen e espe ado abajo sis eminiam Lenkijos šnek ų ap ašui. Polí icos, económicos, sociales cambios cambian apidamen e ling is ís ico imagen del mundo, ad impo an e lo más ápido ija lenguas y e mes, especialmen e pa ibios kalbinę si uación. Basándose unas décadas ecopilados de hechos de los šnek os li uanos polacos y sus in e p e aciones, di e sos a chi os de sonido, ideo y manusc i os y da os de las expediciones 20142016 m. mismas, au o és yjosi a di e sasalipias de šnek os in es igación desde sociogeoling is ía análisis, a chaisms de lenguaje y iden i icación de inno aciones has a abo dajes de desa ollo y p ognos ices de šnek os. Talpus y dalykiškas monog a ía in oducción p esen a a al lec o obje o de in es igación, obje i o y a eas, in es igable ma e ialá, mé odos de in es igación, ac ualidad y signi icado. Ty ėjos decidió combina mode nnius y adicionales mé odos de dialec ología. Po la p ime a ez a los šnek os es udiados aplicó mul idimensionalísimo p edicnos ínicos a mė y os modelo de in es igaciones, según el cual: 1) i ada mane a de mues eo p e is as DALIA PAKALNIŠKIENĖ 284 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVI peculia idades kalbinės šnek ų; 2) analizado el en o no lingübinė; 3) esumida alo ación de la lengua local (i lenguas) desde el pun o de is a de los encues ados esponden es (20 p.). Ta minó ma e ial a kalbininkės inko anke inių encues as y in e iu mé odos, y és a analizó inno ado es mé odos de geoling is ica, socioling is ica y pe cep y iosa dialec ología compu u e inio ca og a ado, men alinių žemėlapių, socioling is inių in amųjų, es adís icas analizes y k . (20 p.). Šnek ų lingüinei sis ema y aidai desc i os em asi a los adicionales mé odos lingüo y os li uanos desc ip i iniu, his o iniu compa aguoju, o malizacijos y k . En la p ime a sección de dos pa es Lenkijos lie u ių šnek ų adimosi, sklaidos y aidos p esupos os: sociois o inis, sociokul ū inis y demog a inis kon eks as se p esen a una amplia pano ama his ó ico, poli inė, ekonominė, sociokul ū inė, demog a inė i iamojo plo o. En la p ime a pa e Lenkijos lie u ių šnek ų is o iniai kon eks ai b e emen e pe bėgama la más an igua his o ia de es e k aš o desde jo ingias iempos has a inales del XX a. En segunda sección Punsko y Seinų apellinquias pa ame ías sociokul u ales y demog a inas de la es uc u a y sus dinámicas se analiza en de alle la si uación sociodemog a iné de comienzos del XXI a. núme o de habi an es 2001 y 2015 m., núme o de Li uanos 2002 y 2011 m., sex os, edad, pa áme os de educacino, ins i uciones de educación, ocupación de habi an es, in aes uc u a de kaimas. Capius abundan emen e ilus ado in o ma i om de abelæas, mapasapés, o og a ías. El segundo capí ulo Lenkijos lie u ių šnek os and hei boo s p esen a la aid de in en o izaciones de Lenkijos lie u ių šnek ų desde p ime os expediciones de la Academia de Ciencia de Rusia en XIX a. mediodía. Analizándose expediciones, p ime os esul ados de in es igaciones a menes, dzūkación in e p e aciones (ap a iamos F yd icho Ku šaičio, An ano Ba anausko, An ano Salio, Edua do Vol e io in es igaciones), se conside an elic os jo ingiškoyo subs a o ( iesa, jo ingiškų p iebalsių s, z in e p e acija laiky ina lapsus calami, 71 p.). I in de allame e ce a sección en Lenkijos lie u ių šnek ų ibos geoling is iniu požiū iu sus i u ibu se discu en los lie u ių šnek ų ibos desde iejākās iksaciones, ca og a ian di e en es ch onologinių sluoksnių plo ai, g e inamos y e i icikujam p ieš a ingi da os, p esen a la más ecien e 2014 2016 m. expediciones iden i icada si uación demog a inė s ongiausi i benyks an ys lie u ių kalbos plo o geog aphical objek ai. Es e apa ado na u almen e co esponde ía a la p ime a seccion de la segunda pa e, sin emba go au o és, po lo is o, u o a gumen os p esen a los po sepa ado. El e ce o capí ulo Lenkijos lie u ių šnek ų b uožų a ian iškumas i kai a, el mismo más g ande (175 p.), des inado lingüina análisis de šnek ų. El nomb e de la Sección acen úa el p incipio me odológico no sólo ija one ines y mo ologicas peculia idades, sino y mos a sus a ian es, b ėž i aidą. Ski snyje Būdingieji one ikos požini se p esen an las más b iskes peculia idades de ocalismo y consonan izmo, se ijan en dos polacos de Li uania a mėse pie inių aka ų Danguolė Mikulėnienė, As a Leskauskai ė, Vilija Ragaišie- nė, Lau a Ge žo ai ė, Nijolė Bi gelienė. Lie u ių a mių kai a XXI a. p adžioje: Lenkijos lie u ių šnek os Re iews de Re iews 285 alch aichos y aka ines del su de alch aichos. Expediciones da os e issliname me idiones occiden ales alš aičių plo e man enidapolgų y co oųjų balsių opozicija, ebe u imi Mix ieji d iga siai an, am, en, em y la gie los o iai seniai ę, į, al p incipio de la palab a en luga e a iamas a, kie inami p iebalsiai, spo adiškai kai aliojami s, z y š, ž y . . Las occiden ales del su al os aičiai di ie e de las occiden ales alš aičių is o inių balsių ą, ę a liepimu ų, en, neki čiuo ų ilgųjų balsių umpėjimu has a semilgių, dzūka imu, s ip ia p iebalsių depala alización. G e inamas y e aluadas de o os in es igado es Tama os Buch, Wojciecho Smoczyńskio, Michalo Hasiuko, Kazimie o Ga š os compues as onologicas balsias sis emas, dzūkación, p iebalsias depala alizaciones causas y in e pe aciones. Kons a a-se que XXI a. a p incipios el ocalismo y consonan izmo de šnek ų in ensamen e cin a, ambas šnek os similėja, aigi o maojasi nue os a miniai da iniai, geolek ai, eikiami iešosios lie u ių y lenkų kalbos. En el segundo posky ie se discu e de alladamen e la his o ia de in es igaciones de p osodía de los polacos li uanos šnek ų, de allemen e se examina ac ual sis ema de acen uación, cambios y sus causas: ki is, p iegaidė, aleg niuojančių palab as de odos kamienų ki čia imo a ian es y polinkiai, e ec o mu uo, causas de a ian izmo. Te cioso ski sni des inado Punsko y Seinų šnek ų g ama inea sis ema a discu i aún aún poco li a ians habo y oje aplicadais p incipales de la mo ología na u al. Opinió analiza , au o és palab as, sólo es pa es del lenguaje daik a a dį, į a dį, eiksmažodį, pe o ellas neabejo inai son más impo an es, p oblemiškiausios, mejo ep esen an a cada lenguaje sis ema g ama ica. La mayo pa e de la a ención de daik a a dos dedicada a ca ego ías g ama icales y sus aiškos a ian iškumui. Empi ica as u amen e se clasi ica bal iškos y Li u iškos o igen de o igen nelie u iškos y hyb idines de da yba daik a a džiai, mo e iškosios y iškosios giminės daik a a džių leksijos, je e enidos da os de es di e en es iempos pjū ių 20132016 m., 19881989 m. y 19711983 m., ellos se compa an con los hechos de je imen ios adjun os, se e alúa la p oduc i idad de kamienų, o al umas, más de allamen e se discu enininkai inesy as e ilia y as (adesy as y alia y as) / De los į a džių abo dan mo ológicamen e signi ica i osiausi pe sonales pa icipiniai y nopa icipiniai, conc e ieji y kokybiniai demons a y ai. Ap a iamųjų šnek ų eiksmajedonio sis ema de apmenación ca ac e ís icos los mismos signos es uc u ales como y en o as lie u ias a mėse y gene inėje habboje. Los da os empí icos mues an que ebe a ojadas o mas de comunidad con - ie, domina el u ojo ecuen ino de iempo o mas con -da g e a aniau ampliamen e a o as u ojo ca ino de iempo o mas de con cie os p e eiksmías o p iesagų -(d)inė i edinių. Tebe a ojamas, aunque y pa ienesas, a ema inas o mas del p esen e iempo (3 a. galūnė - i a eces desc end inada y 1 y 2 a. como žemaichios!). P esen adas supuamosas, liepiamosas deposacos, sang ąžinių eiksmažodžių, in ini inių o mų pa adigmas. En las úl imas no hay se ojo ca ino y ecudino iempo o mas de. Da án se p esen an es uc u almen e accionesmažodžių ipos. Debido a la misma clasi icación p incipios y aislados ejemplos DALIA PAKALNIŠKIENĖ 286 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVI pod ía se discu ido. An ai accionmajo idis leda, lido, ls( ie) nojus i icada se asigna al 3-iam pog upi, en el p esen e ense con an in a pą; púola, púolė, pl( ie) kažkodėl iene in a pą (?) (264 p.), 8o y 9o pog upios ca ac e ís ica nea spindi pa eik ųjų eiksmažodžių s uk ū as eiksmažodžio k áuna, k ó ė, k áu (ie) šaknies ocalizmo elaciónis nusaky inas de o o modo (266 p si a, si o, siū i supainio as bend a ies y u ojo iempo ocalismas (266 p.) y k . Mano gal a, nep iesaginių eiksmažodžių kamienų klasi ikacija pe smulki, paini, nežinia qué p opo cionan e. Ko bueno, los p incipios de la mo ología na u alís ica aquí aplicados cuan o pe di ec mukai... P iesaginių eiksmajodžių klasi ikacijoje e ían pensa ace ca ga sė i y a inė i ipų a skillimą, eiksmajodis dėlio i nelabai de a an e o os p ensagas -o i edinių (268 p.). Apibend inan kalbinės šnek ų analizės sky ių, cuyo dos pos e os capí ulos casi p e enden en sepa ados es udios cien í icos, no isi p idžiaug i dėmesiu kalbinių eiškinių kai ai, a ian iškumui, pokyčių p iežas ims, ch onologiniams i a ealiniams g e inimams, in e e encijos eiškiniams nouam ž ilni į Lenkijos lie u ių šnek as. Sod us e inno o iškas cua o capí ulo Lenkijos lie u ių šnek ų gy ybingumo p io aidos: bend uomenių i a o ojų eiksnys mide y p ognoza la gy ybinkumą i iamųjų šnek ų según es pa áme os impo an es sociokul ū inius inklus, disposiciones ju eniles espec o a mės y Lenkijos lie u ių šnek ų aizdą men aliniuose žemapapios. Sociokul ú icos edes es ablece au o és usó in e iu mé odo, pa odžiusį, que o aliausia in aes uc u a, más al o socialiniu p es ižu, población abundan e se dis ingue Punskas y Seinai con gimnazijos, licėjais, o as escuelas, niños da želcias, ins i uciones adminis a i as, musiejos, cen os cul u ales, di e sas o ganizaciones. Los mapas de las edes sociokul ú icas (41 ig. y 42 ig.) mues an di e sasopas di ecciones de las elaciones, comuni omenios ab idumb e / ce adumb e. E ninés iden idad g ado e leja lingüís ico peizajas. Ty ėjos de e minó que las públicas insc ipciones suelen se bícalbías dependiendo del obje o, pi mauja una ó o a lengua. Como na i a a mę e alúan los jó enes, mos é 20132015 m. anke iniu y in e iu mé odosis apun aus os Punsko licėjaus mokinių y es udian es de Li uania y Polonia besimonancias en escuelas supe io es. Paaiškėjo, que en casa suelen habla se lie u iškai, ečiau p amaišiui lie u iškai y lenkiškai. De Li u ialmen e hablančių amilias en mayo ía habla a miškai, dzūkiškai, pe o no sólo en casa a miškai se habla y de solida idad o incluso ins umen al en domene. Podinaya conside a que ale moke se ambas a ianas de lengua bend iné lengua y a mę, po que ella esan i hom oji, he edad del k aš o, sa i a y exclusi inė. Bend inė lengua se conside a p es ijine, necesa ia comunic imien o con odos los li u ios. En e ce apa ado se p esen an a menes isualis as e elado es men ales mapas, compues os según pe cep y iosios dialec ologías me odiką. Apclaus ieji Punsko Ko o 11-a licėjaus Šal inių i li e a u a lis asas Danguolė Mikulėnienė, As a Leskauskai ė, Vilija Ragaišie- nė, Lau a Ge žo ai ė, Nijolė Bi gelienė. Lie u ių a mių kai a XXI a. p adžioje: Lenkijos lie u ių šnek os Re iews Re iews 287 / 1011 clases de mokiniai a mes peš inių žemėlapiuose nu odė į ai amen e: unos des i ió sólo gim osíes apylinkių cen ą Punską, o os dzūkų a mę, aba cando Punsko apylinkes Lenkijoje y Ma ijampolės, Aly aus y Lazdijų o Kal a ijos apylinkes Li uania. Ki i di idió bajosaichos, aka os alch aicios, y ų alch aicios y dzūkus y pan. Beque la mi ad de esponden es indica on conocimien o dos a mes ie aaichos y alš aičių, ečdalis es dzūkų, aukš aičių y žemaičių, šeš adalis cua o dzūkų, aukš aičių, žemaičių, su alkiečių. Ta mialmen e hablando homb e alumnos asociójase con adiciones sagujim, au iškum, pa io ismo, él i e en pajucales o kaimuose, es iejo, aigi e aluado es e eo ipiamen e. El quin o capí ulo Pie ų aukš aičių k azi egiolek o o macionesis Punsko i Seinų apellinkėse, esc i o con g ažia y ėjo, klausiančio i a sakančio, pasiona, sumaja los esul ados de las in es igaciones y iden i ica nue o a minį da ek ą pie ų aukš aičių k azi egiolek ą, besi o muojan į adicinės Punsko i Seinų apellinkėse šnek os, be a ojamas la ieja ge os, pag indu con elemen en es de lenguas comunes Li uanas y polkų. Naujame egiolek e nyks a yškiosios a minės peculia idades. Los hallazgos impo an es eziumoya ealizada una kompeksišką in es igación. San aukos polkų y ingles lenguas, no dudo, asegu a á monog a ía idėjų dislaidá y escuela geoling is ica de Li uania gnomomía. Y donde más abelas, o og a ías, pin u as ( ods, po síim ą), isualizando los más impo an es esul ados, doce p iedos sob e la población nau inę compues o y lenguas consumoim a inales del XIX a., lie u iškiausius, nacionalmen e pun o de is a miš esnius, susla ėjusius Punsko y Seinų šnek ų plo o pueblos de di e sas uen es, da os con los cuales cien í icos compa ía con academine bend uomene. da ka paliudija el p o esionalumo del es udio: con iimi uen es desde p ime os icaciones, abusi in e dalykinė cien í ica li e a u a empi i ikos esul ados de in es igaciones y eo iniai, me odologiniai opusai leido cien í icininkes p epa eng i inno y ią monog a iją. Iucundi ac i labo es! (M. Tullius Cice o) In oducido el 15 de ma zo de 2017 DALIA PAKALNIŠKIENĖ Klaipėdos uni e si e as Salomėjos Nė ies g. 5, LT-92227 Klaipėda, Li uania [email protected]