Danguolė Mikulėnienė, Asta Leskauskaitė, Vilija Ragaišienė, Laura Geržotaitė, Nijolė Birgelienė. „Lietuvių tarmių kaita XXI a. pradžioje: Lenkijos lietuvių šnektos“

A igos A icles 283 / DALIA PAKALNIŠKIENĖ Klaipėdos uni e si e as No is de pesquisas: bal ís ica, geoling is ica, açãomažodžio his ó ia. Danguolė Mikulėnienė, As a Leskauskai ė, Vilija Ragaišienė, Lau a Ge žo ai ė, Nijolė Bi gelienė LIETUVI TARMI KAITA A. XXI PRAGŽIOJE: LENKIJOS LIETUVI ŠNEKTOS COLECTYVIN MONOGRAFIA Vilnius: Li u ians kalbos ins i u as, 2016, 503 p. ISBN 978-609-411-186-0 Š elnių co es supe io es com udeniniu peizažu e an aš ė Lie u ių a mių kai a XXI a. início: Lenkijos lie u ių šnek os são des a monog a ia izi inė ko elė indicu u no empo indic oje no luga kin a kalba, udenėja. Li uânia e Polônia kalbininkių cole i o seagū ė a abalho há mui o agua dado sis eminiam Lenkijos šnek ų ap ašui. Polí icas, econômicas, sociais mudanças apidamen e keičia linguis icinho isão do mundo, ad impo an e o mais ápido ixa línguas e e mes, especialmen e pa ibių kalbinę si uação. Com base em algumas décadas cole adas ac os de šnek os li uanos poloneses e suas in e p e ações, á ios a qui os de som, ídeo e manusc ip os e dados de 20142016 expedições p óp ias eng as, au o ês yžosi a di e sasalipiam šnek os in es igação da sociogeoling is ís ica análise, a chaisms e iden i icação de linguagens a é a discussões de desen ol imen o e p ognos icos de šnek os. Talpus e dalykiškas monog a ia in odução ap esen a ao lei o o obje o de pesquisa, obje i o e a e as, in es igá el ma e ial, mé odos de pesquisa, ak ualidade e signi icado. Ty ėjos decidiu combina mode nnius e adicionais mé odos de dialec ologia. Pela p imei a ez, aos šnek os in es igados aplicou mul idimensão um modelo de pesquisas de in e mė y as p ognós icas, de aco do com o qual: 1) i as pelo mé odo de amos agem p e is as DALIA PAKALNIŠKIENĖ 284 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVI peculia idades kalbinės šnek ų; 2) analisada a ambien e lingubinė; 3) esumida a aliação da língua local (i línguas) do pon o de is a dos esponden es de pesquisa (20 p.). Ta minou ma e ial a kalbininkės inko anke inių apklausų i in e iu mé odos, e ją analisou ino a i os geoling is ikos, socioling is ikos e pe cep y iosios dialek ologijos mé odos compu u e inio ca og a ação, men alinių žemėlapių, socioling is inių kin amųjų, s a is ikės analizes e k . (20 p.). Šnek ų lingüinei sis ema e aidai desc i os em asi os adicionais mé odos de língua lie u iųy y os desc ip i iniu, his o iniu compa amuoju, o malizações e k . Na p imei a seção de duas pa es Lenkijos lie u ių šnek ų adimosi, sklaidos e aidos p essupos os: sociois o inis, sociokul ū inis e demog a inis kon eks as ap esen a-se uma ampla pano ama his ó ica, poli inė, ekonominė, sociokul ū inė, demog a inė i iamojo plo o. Na p imei a pa e Lenkijos lie u ių šnek ų is o iniai kon eks ai b e emen e pe begueia a mais an iga his ó ia des e k aš o desde jo ingias laikų a é inais XX a. Segunda seção […]Punsko e Seinų apylinkių lie u ių bend uomenių sociokul ū iniai i demog a inės s uk ū os pa ame ai i jų dinamika de alhadamen e analisada XXI a. p adžios sociodemog a inė si uacija núme o de habi an es 2001 e 2015 m., núme o de lie u ių 2002 e 2011 m., sex ies, amžiaus, educacão pa ame ai, ins i uições de educação, ocupação dos habi an es, in aes u u a kaimų. Capius abundan emen e ilus ado in o ma i om áleis, mapápias, o og a ias. Segundo capí ulo Lenkijos lie u ių šnek os and hei bounds ap esen a a e olução da in en o ização de Lenkijos lie u ių šnek ų desde p imei os expedições da Academia de ciência da Rússia no XIX a. meado. Analisam-se expedições, p imei os esul ados de pesquisas a mių, dzūkação in e p e ações (ap a iam F yd icho Ku šaičio, An ano Ba anausko, An ano Salio, Edua do Vol e io pesquisas), conside am-se jo ingiškojo subs a o elic as ( iesa, jo ingiškų p iebalsių s, z in e p e acija laiky ina lapsus calami, 71 p.). I in de alha na e cei a seção Lenkijos lie u ių šnek ų ibos geoling is iniu požiū iu subs i uium discu iamos lie u ių šnek ų ibos dos mais an igos ixsações, ca og a a am di e en es ch onologinių sluoksnių plo ai, g e inam e e i ika am p ieš a ingi dados, ap esen a a mais ecen e 2014 2016 m. expedições iden i icada demog a inė si uacija o es e benyks an ys lie u ių kalbos plo o geog aphical objec s. Es e capí ulo na u almen e cabe ia à p imei a seção da segunda pa e, po ém au o ês, p esumidamen e, e e a gumen os ap esen a eles sepa adamen e. O e cei o capí ulo Lenkijos lie u ių šnek ų b uožų a ian iškumas i kai a, o p óp io maio (175 p.), des inado à lingüina análise de šnek ų. O nome da Di isão acen ua o p incípio me odológico não só ixa one ines e mo ologicas peculia idades, mas e mos a suas a ian es, b ėž i aidą. Ski snyje Būdingieji one ikos požini ap esen a-se as mais b ilhan es peculia idades de ocalismo e consonan izmo, ixadas em duas polonês lie u ių a mėse pie inių aka ų Danguolė Mikulėnienė, As a Leskauskai ė, Vilija Ragaišie- nė, Lau a Ge žo ai ė, Nijolė Bi gelienė. Lie u ių a mių kai a XXI a. p adžioje: Lenkijos lie u ių šnek os Re isões Re iews 285 de alç aiços e noc á ios lunas de alç aiços. / Segundo Expedições e i icada na me idionais aka as alç aiças plo e man ida longa e cu as balsias oposição, ebe u imi mis ieji doppa siai an, am, en, em e longieji seniai balsiai ę, į, pala a no começo em luga e a iamas a, kie inami p iebalsiai, spo adiquemen kai aliojami s, z e š, ž e . . As oca inhas sulos alç aiças di e em dos aka os alç aiças his o icos balsias ą, ę a liepimu ų, em, neki čiuo ų longų balsių umpėjimu a é semilgių, dzūka imu, s ip ia p iebalsių depala alização. G e inamas e a aliadas ou os pesquisado es Tama os Buch, Wojciecho Smoczyńskio, Michalo Hasiuko, Kazimie o Ga š os cons i uídas onologicas balsias sis ema, dzūkação, p iebalsias depala alizações causas e in e pe ações. Kons a ui-se que XXI a. início šnek ų ocalizmo e consonan izmo in ensi amen e cin a, ambos šnek os semelhan esėja, aigi o mojasi nauji a miniai da iniai, geolek ai, eikiami iešosios lie u ių i lenkų kalbos. Em segundo posky ie de alhadamen e abo da-se his ó ia de pesquisas de p osodia de šnek os li uanos da Polônia, de alhadamen e examina-se a ualidade sis ema de acen uação, mudanças e suas causas: ki is, p iegaidė, aleg niuojančių pala as de odos kamienų ki čia imo a ian es e polinkiai, e ei o mú uo, a ian iškumo causas. Te ciá io ski snis des inado Punsko e Seinų šnek ų g ama inei sis ema a discu i ainda ainda pouco li a ians alo y oje aplicadais p incipais da mo ologia na u al. Escolha-se discu i , au o ês pala as, só ês pa es da língua daik a a dį, į a dį, eiksmažodį, mas elas neabejo inai são mais impo an es, p oblemiškiausios, melho ep esen am cada língua a sis ema g ama ical. A maio pa e da a enção daik a o des dedicada a ca ego ias g ama icais e suas aiškos a ian iškumu. Empi ica as u amen e classi icada bal iškos e lie u iškos o igem o igem nelie u iškos e hyb idinės da ybos daik a a džiai, mo e iškosios y iškosios giminės daik a a džių leksijos, e inados dados de ês di e en es empos pjū ių 20132016 m., 19881989 m. e 19711983 m., eles são compa ados com ac os de e amen os adjacen es, alo izada a p odu i idade kamienų, local umas, mais de alhadamen e discu iininkai inesy as e ilia y as (adesy as e alia y as) s eng h. Dos in oduções abo dam-se mo ologicamen e signi ica i os mais pessoais pa icipiniai e nepa icipiniai, conc e ieji e kokybiniai demons a y ai. Ap a iamųjų šnek ų eiksmažodžio apennação sis ema ca ac e ís icos os mesmos s uc u alne a ibu os como e em ou os li a ians a mėse e bend inėje alboje. Dados empí icos mos am que ebe a ojadas o mas comuni á ias com - ie, domina o u u o equen ino o mas de empo com -da g e a mais an igamen e amplamen e a o as u u o ca ino o mas de empo com ce os p e eiksmiais ou p eesagų -(d)inė i edinių. Tebe a ojamos, embo a e pa ienês, a ema inas o mas de empo p esen e (3 a. galūnė - i às ezes desc end inha e 1 e 2 a. como žemaichiuses!). P esen eiam-se supamosas, liepiamosas sedacos, sang ąžinių eiksmažodžių, in ini inių o mų pa adigmas. Nas úl imas não há sendo do ca ino e eqüen ino empo o mas de. Dão-se ap esen ados es u u á ios ipos de açõesmažodžių. De ido à p óp ia classi icação p incípios e isolados exemplos DALIA PAKALNIŠKIENĖ 286 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVI pode ia se discu ida. An ai açõesmajo idis leda, lido, ls( ie) injus amen amen e pe ence ao 3-iam pog upu, no p esen e empo con endo in a pą; púola, púolė, pl( ie) kažkodėl em in a pą (?) (264 p.), 8o e 9-o pog upios ca ac e ís ica nea spindi ap esen ados açõesmaodžių s uk ū as açõesmaodío k áuna, k ó ė, k áu (ie) šaknies ocalismo elaçãois nusaky inas de ou a o ma (266 p si a, si o, siū i supainio as bend a ies e empo bu ai ocalismas (266 p.) e k . Mano gal a, nep iesaginių eiksmažodžių kamienų klasi ikacija pe smulki, paini, nežinia quê o necen e. Ko bom, os p incípios da mo ologia na u alíssima aqui aplicados quan o pe di ei osmukai... P iesaginių eiksmažodžių klasi ikacijoje e ė ų pagal o i apie ga sė i i a inė i ipų a sky imą, eiksmažodis dėlio i nelabai de a ao ou os p ensagas -o i edinių (268 p.). Apibend inando kalbinės šnek ų analizės sky ių, cujo dois úl imos Abschni niai quase p e endindo em sepa ados es udos cien í icos, no isi pasidžiaug i dėmesiu kalbinių eiškinių kai ai, a ian iškumui, pokyčių p iežas ims, ch onologiniams i a ealiniams g e inimams, in e e encijos eiškiniams naujam ž ilgniui į Lenkijos lie u ių šnek as. Sod us e ino o iškas qua o capí ulo Lenkijos lie u ių šnek ų gy ybingumo p io aidos: bend uomenių i a o ojų eiksnys mede e p ognoza a gy ybinkumą i iamųjų šnek ų segundo ês pa ame os impo an es sociokul ū inius inklus, you h ul p o isions ega ding a mės и Lenkijos lie u ių šnek ų aizdą men aliniuose mapapais. Sociokul ú nicos edes es abelece au o ês usou in e iu mé odo, pa odžiusį, que o alíssima in a-es u u a, mais al o socialiniu p es ižu, população abundância dis ingue Punskas e Seinai com gimnaziias, licėjais, ou as escolas, c ianças da želiais, ins i uições adminis a i as, museejos, cen os cul u ais, á ias o ganizações. Os mapas das edes sociokul ú icas (41 ig. e 42 ig.) mos am á iasopas di eções de elações, comuni omenias ab idão / echadão. E ninês g au de iden idade e le e linguís ico peizažas. Ty ėjos de e minou que as publicações publicas insc ipções ge almen e são bícalbias dependendo do obje o, pi mauja uma ou ou a língua. Como na i a a mę a alia os jo ens, mos ê 20132015 m. anke iniu e in e iu mé odosis aplausos dos Punsko licėjaus mokinių e Li uânia e Polônia nas escolas supe io es nos es udan es das espos as. Pa eceu, que na casa ge almen e se ala Li u iškai, ečiau p amaišiui Li u iškai e lenkiškai. De Li u iamen e alan es amílias em maio ia ala a micialmen e, dzūkiškai, mas não só em casa a miškai ala-se e solida iedade ou mesmo ins umen al no domene. Pokinhai acha que ale moça ambas as línguas a mainas bend inem a língua e a mę, po que ela esan i na al oji, he ança k aš o, sa i a e exclusi inė. Bend inė língua é conside ada p es ižine, necessá ia comunic imen o com odos os li u ios. Te cei o capí ulo ap esen a-se a mínios igu ados e elando men ais mapas, compos os segundo pe cep y iosios dialek ologijos me odiką. Apclaus ieji Punsko Ko o 11-a licėjaus Šal inių i li e a u a lis asas da ka paliudija o p o issionalismo Danguolė Mikulėnienė, As a Leskauskai ė, Vilija Ragaišie- nė, Lau a Ge žo ai ė, Nijolė Bi gelienė. Lie u ių a mių kai a XXI a. p adžioje: Lenkijos lie u ių šnek os Re iews Re iews 287 / 1011 classiões mokiniai a mes peš iniuose žemapaapiuose nu odė į ai amen e: ieni dese iu só gim ųjų apylinkių cen ą Punską, ki i dzūkų a mę, ab anchando Punsko apylinkes Lenkijoje and Ma ijampolės, Aly aus and Lazdijų ou Kal a ijos apylinkes Li uânia. Ki i di idiu žemaiços, aka ų aukš aičius, y ų aukš aičius e dzūkus e pan. Beques ê me ade esponden es de indica em conhecimen o dois a mes zemaiças e alç aiças, ečdalis is dzūkų, aukš aičių e žemaičių, šeš adalis qua o dzūkų, aukš aičių, zemaičių, su alkiečių. Ta mialmen e alan e homem alunos associacionajase com adições saugujimo, au iškumu, pa io ismo, ele i e em mažues cidades ou kaimais, é elho, aigi a aliado es e eo ipiamen e. O quin o capí ulo Pie ų aukš aičių k azi egiolek o o maçõesis Punsko i Seinų apelinkėse, esc i o com g ažia y ėjo, klausiančio i a sakančio, pasis a, suma os esul ados das pesquisas e iden i ica no o a minį da ek ą pie ų aukš aičių k azi egiolek ą, besi o muojan į adicinės Punsko i Seinų apelinkų šnek os, be a ojamas senho ais ka os, pag indo com elemen en ais de línguas comuns lie u ias e polkų. Naujame egiolek e nyks a yškiosios a minės peculia idades. As conclusões impo an es eziumam a ealizada kompeksišką in es igação. San aukos polkų e ingles línguas, não du ido, assegu a á monog a ia idėjų sclaidă e Li uania geoling is ikos skolasa conhecimen os. E onde mais abelas, o og a ias, pin u aslai ( ods, pe šim ą), isualizando os mais impo an es esul ados, dozeca p iedų sob e população nau ină compos e línguas consumoimą XIX a. inal, lie u iškiausius, nacionalmen e pon o de is a miš esnius, susla ėjusius Punsko e Seinų šnek ų plo o aldeias de á ias on es, dados pelos quais cien is as pa ilha com academine bend uomene. de pesquisa: con iimi on es desde p imei os iksações, abusi in e dalykinė cien í ica li e a u a esul ados de pesquisas empi ikos e eo iniai, me odologiniai opusai leido cien is as a p epa a em ino y ią monog aphiją. Iucundi ac i labo es! (M. Tullius Cice o) In oducido m. 15 de ma ço de 2017 DALIA PAKALNIŠKIENĖ Klaipėdos uni e si e as Salomėjos Nė ies g. 5, LT-92227 Klaipėda, Li uânia [email protected]