scieee Science in your language
[lt] (orig) [de] [fr] [it] [es] [pt]

Profesoriaus Povilo Brazdžiūno „Bendrosios fizikos“ vadovėlio (1960–1965) terminija

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Profesoriaus Povilo Brazdžiūno „Bendrosios fizikos“ vadovėlio (1960–1965) terminija

Author: Angelė Kaulakienė
Year: 2007
Source: https://journals.lki.lt/terminologija/article/download/575/665
92 Angelė Kaulakienė | P o esso iaus Po ilo
Po ilo B azdžiūno Ge ais de Física di igėlio
(19601965) e minija
ANGEL KAULAKIEN
Ins i u o da língua Lie u ių
ĮVADINėS PASTABOS
2007 anos 18 dia de se emb o sukako 110 anos, quando nasceu acadêmico
p o esso Po ilas B azdžiūnas Li uânia mode na expe imen al ísica
p adinho. Ele oi o p imei o p o . Vinco Čepinskio aluno, Uni e sidade da
Li uânia p epa ou p imo á ios abalhos de ísica de labo a ó io, p imei o
esc e eu diplominį physikos da bą e p imei o de es e uni e sidade g adu en ų
pa iu pa a o es angei o ap o unda conhecimen os de ísica expe imen al
(Maka iūnienė 1990 6). ciu icho uni e si e e escê p o . E ino Š ödinge io, que
acabou de publica signi ica i osus abalhos da mecânica das ondas,
pasque á, em seminá ios comunha a com assinis ia XX a. ísicos, en e eles
com Nilsu Boh u (Šiuolaikinė izika 1997: 280). Acabęs es udos e obês dou o ado
de iloso ia, e įžo à Li uã e no amen e começa am abalha Li uânia
uni e si e e. A sua emili pe sonalidade e amčiašakė cien is a e pedagogo
a i idades discu ida em mui as Li uânia isleis as publicações (Akademikas 1992;
Blažienė 1987; His o ia Fizikos 1988; LTE II 1977: 255; Maka iūnienė 1990, 1994, 2001;
MLTE I 1966: 262; Šena ičienė 1982; Šiuolaikinė izika 1997).
Mui o bem pe cebendo a impo ância da ciência à cul u a da nação, P. B azdžiūnas
laikėsi opiniões, que ela ugdy i é necessá ia lie u iška mokslo kalba e
especialmen e e minija. Ma y , não aciden inai p o esso a é ês qua adalius
de seus abalhos é publicadoęs língua li a ians (Blažienė 1987). Te miniais de
ísica Li uãs no minamen o, uni o mização ques ões ele in e ėjosi oda ida.
1958 m. Fizikos e minų žodyno ( oliau F) p a a mėje ašė: G iež om pojmom
eikš i eikalinga iksli, g iež a i uni o modai usada e minologija. Mas
a ualmen e nossos ísicos da epública usam e mos não êm ais qualidades:
mui o equen emen e uma e o mesmo concei osha eikš i usados dois ou a é e
ês e mos, pas ou ne ykusių naujada ų, especialmen e e s is o
popula izada na li e a u a de ísica, às ezes mudados já nusėję, acos umados
e mos e pan. Po an o a e minologia da ísica p ecisa a uma […] assun o impo an e e u gen e (F 1958:
B azdžiūno Ge ais de Física... P o esso iaus
Te minologia | 2007 | 14 93
3). Ticslių, ígidos e uni o memen e en endidos disposições de e minologia
ele cump iu esc e endo an o eicalos cien í icos, an o ciência
popula ina amuosius a igos e manualêlius. Isso cla amen e ê-se de p o . P.
B azdžiūno des inado à mais al a escola do manualêlio Ge al de ísica, que
apa eceu após o p imei o Li u iško aukš osios mokyklos izikos ado ėlio V.
Čepinskio Fizikos paskai ų publicação p aėjus ce ca de qua en a anos.
Vado ėlį cons i ui de qua o pa es. As p imei as ês expuse am
Es a ubná publicação de li e a u a polí ica e cien í ica, a qua a publicação
Min is. Cada pa e em uma ex ensão ap oximadamen e igual: 1 d. Mechanika i
molekula na izika, 1960, 416 p.; 2 d. Elek a e elek omagne ismo, 1961, 407 p.; 3
d. Op ika, 1963, 359 p.; 4 d. (sem í ulo), 1965, 438 p. Cada pa e de especialis as
oi e iseada, ecebia uma a aliação posi i a, e especialmen e oi en a izado,
que manuélis esc i o cla a, boa, egulamen iga língua (Jonai is 1962: 175; Puodžiukynas
1962: 37).
Como indica hen ikas ho odničius, Bend osios izikos IV pa e comple a didelį
e mui o eque ida ísicos li uanos e ou os ep esen an es das ciências
p ecislių p o . P. B azdžiūno eikalą. Li u ians ala po V. Čepinskio Fisicas
pasca as, que o am esc i as paskubos e inha oda uma sé ie me odicos
de iciências, e ago a é bibliog a inė e enybė, isso é p imei o ão didelha
olumena e unodai al oš u legiu esc i o eikal de ísica. Nele ab angem odos
os capí ulos da ísica con empo ânea e, o que pa icula men e no á el no
úl imo IV olume, ap esen am-se conhecimen os e sob e os mais ecen es
a anços da ísica (ho odničius 1967: 877).
En ão após al a o anco dos especialis as a alia maga pai a , qual é a p o .
P. B azdžiūno da Física Ge al e minia e po que ela di e e do V. Čepinskios
Physics paskai ų e minia. Es as ma é ias e são discu idas no a igo. 2.
VADOVÉLIO BENDROJI FIZIKA TERMINAI.
J SANDARA IR KILMė
2.1. A ísica es á mui o in imamen e elacionada com ele ônica,
ele o ecnica, adio ecnica, écnica e ou as ciências ísicas e de
ecnologia, po isso e P. B azdžiūno na Física Ge al exis em e mos comuns
dessas ciências, ex: ambien e BF III 173, ap ija BF II 314, aud a BF II 164,
amanho BF I 30, BF IV 379, ga dis BF II 208, g andin II BF II 72, g iaus ino BF 143,
judas BF II 315, BF II 53, BF I 28, ensão BF II 347, ju is II BF III 35, BF II 117, BF 323,
BF I 354, psakas BF II 272, BF II, BF II 271, BF BF BF B, BF BF B, BF
94 Angelė Kaulakienė | P o esso iaus Po ilo B azdžiūno Ge al da ísica... II 57, she dis BF II 190, akas
e mos de ísica ge al pode se encon ado já em Kelei ie (18891880), Auš oje (18831886),
Populia iszkame ank edyje izikos (1889), K. Šakenio Fiz (1920), no manusc i o I. Končiaus Fizikos
ado ėly (1919) e žodynėly Te minai izikos eikalams (184231924), V. Čepinski's Fizikos pascha ose
(19231924). Tende-se a dize , ais e mos a é XX a. segunda me ade inham já em 100 anos, e se
calcula o emos a é es es dias, isso e 150 anos a osenos adição, exemplo.: ásis BF I 344, plg. K
1851 25 981, PF 11, ŠF II 60, 726T2, FP I 93, aszis A 1884 56 209; al u ais BF I 134, plg. ŠF I 88, augš is FP I 33,
augsz is A 1884 56 167; bū is BF I 221, plg. bu is A 1886 1 28; ga ai BF I 327, plg. A 1884 56 171; kibi kš is BF
II 145, plg. K 1851 11 4243, ŠF II 76, FP VII 114, kibi ksz is A 1885 1011 319; ma e ial BF II 42, plg. KF 2, ŠF III
1011, 108T, FP VII 13, medega A 1883 2 48, PF 3, medžgina KF 2; empo BF II 139, plg. K 1850 6 24; saulė BF II 8,
plg. 1886 A 6 177; spindulho BF III 35, plg. 1852 K 24 96, KF 159, ŠF III 14, 1417T, FP VI 6; s o ė BF I 132, plg. K
1851 11 43, A 1886 6 177, ŠF II 71, 544T, FP VI 7, s io ė A 1885 1011 319; coluna BF II 7, plg. K 1851 11 43; šiluma
BF I 324, plg. sziluma A 1883 6 173, šilima K 1851 11 42, KF 147, ŠF I 11, 1275T, FP III 71, szilima A 1884 56 171;
š iesa BF III plg PF 82, ŠF 50, FP III VI 6, sz iesa A 1884 5195; žaibas BF II 6, plg. 1856 K 27 107, PF 96, ŠF II 76,
FP VII 122 e k . Quan o mais cu a a osenos adição endo podem conside a -se es es e ms,
exemplo: banga BF I 173, plg. ŠF III 74, FP VI 113; b anduolys BF IV 196, plg. FP III 80; pa elha BF IV 196, plg.
PF 41, ŠF I 113, FP IV 34; abalho BF I 45, plg. KF 160, ŠF III 91, 789T, FP VII 332; dėsnis BF I 364, plg. FP I 25;
gás BF II 133, plg. ŠF I 77, FP VII 385, duja KF 161; peculia idade BF II 62, plg. PF 82, FP VII 263; o ça BF I 28,
plg. KF 39, ŠF I 24, 386T, FP II 48; kampas BF II 49, plg. ŠF III 72, 1321T, FP I 87; es ada BF II 90, plg. I 13;
quan idade BF II FP 6, plg. FP VII 34; di eção BF II 13, plg. FP I 9; k osnis BF II 87, plg. FP 187; co po BF III
35, plg. KF 157, ŠF III 35, 1377T, FP I 62; a cas BF II 149, plg. ŠF II 51, FP VII 187; campo BF II 6, plg. ŠF II 56, FP
VII 313; ligg is BF I 223, plg. FP VI 55; pa i šius BF III 130, plg. ŠF II 17, 915T, FP VI 56; pe is BF I 53, plg. ŠF I
15, pe is 1 Os P imei os núme os indicam Kelei io e Auš as ano de publicação, segundos numbe į, e
e cei os paglapį. 2 Skaičius indica dicynėlio Te minai isicos eikalams ( oliau T) e mo numbe į.
BF II 272, a pas BF II 150, anduo BF I 131, idu kis BF II 41, i pesys BF II 333, sinal BF I 189 e k . Delį das
Te minologia | 2007 | 14 95
FP I 64; plokš elė BF II 25, plg. ŠF II 31, FP IV 39; planque a BF II 162, plg. I 80;
pusiaus i a BF FP I 99, plg. 1028T, FP I 63, pusiaus i a ŠF I 40; signi icação
BF FP I 9, plg. FP I 35; eiškinys BF II 5, plg. FP I 3; u ulys BF II 25, plg. ŠF III
90, FP I 66; elação BF II 153, plg. FP VI 58; núme o BF IV 79, plg. FP VII 421;
camaksnis BF II 245, plg. ŠF III 69, sluoksnys PF 65, sluogsnis FP II 3; luxo
BF III 22, plg. s iau as VII FP 59; on e BF II 6, plg. FP VI 47; egê BF II 102, plg.
FP VII 167; pon o BF III 35, plg. FP IV 37; ede BF II 364, plg. FP VII 192;
co onikas BF II 146, plg FP VII 387; amzdis BF II 267, plg. FP VII 385; a ža BF
II 72, plg. FP VII 167; e smė BF II 14, plg. FP VI 7; unidade BF I 30, plg. I 12;
e a BF II FP 21, plg. I 39; žiedas BF II FP 99, plg. ŠF II 71, FP VII 283; ž akė
BF III
22, plg. FP VI 9 e k .
2.2. Sua sanda a Os e mos da Física Ge al, como e em ge al de cada á ea
cien í ica e mos, são unha oodžiai e compos os. plu alidade únicažžių
e minų são su e mini i simplesi pala as e da iniai da língua li uãs. Dos
da inių p incipalmen e são p eesagų e galūnių edinių, um pouco p iešdėlių
edinių e dū inių.
2.2.1. II dos e bos são p incipalmen e e bos abs ac os, ou nomes de
ações, con endo p e ixagens - diminução, po exemplo: apg êžimas II BF 26
IV 110, apig êžimas II BF 240, II II II 2, 2, 3, 3, 3, 3, 2, 3, 3, 3, 4, 5, 5, 5, 6, 6, 6, 6, 6, 6, 6, 7,
8, 9, 10, 11, 11, 12, 12, 12, 12, 12, 13, 13, 14, 14, 14, 14, 14, 15, 15, 16, 16, 17, 17, 17, 17, 18,
18, 19, 21, 21, 22, 22, 22, 22, 22, 22, 22, 23, 23, 23, 23, 24, 24, 24, 24, 24, 24, 24, 25, 25, 26, 27,
27, 28, 29, 29, 29, 29, 30 e c. A ex ensão de e bos BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF,
BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF,
BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF,
BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF, BF,
BF, BF, BF, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B,
B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B,
B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B,
Dalį ais mesmo p eceagos -imas/-ymas edinių pode se encon ado e V.
Čepinskio Físicos ale as (Kaulakienė 2006: 8081). Alguns sukonk e ėję an o V.
Čepinskio Physics pascha ų, como P. B azdžiūno Gene al physics p ecep as
-imas ediniai podem se conside ados denominações do esul ado da ação, ex.:
apa ecimen o eiškinys: Šiandieninės izikas dalykas i užduo ys é o es udo
daquelas apa ições da na u eza, aos quais eiš-
Angelė Kaulakienė | P o . Po ilo B azdžiūno de Física Ge al... kian is que a
emlinkis […] linkis[…]: Šešėlių cons i uição p o ou a que a luz inclina em linhas e as,
sem quaisque ligações FP 96 4; ins iampações[…]: Vadinhos, a p esença de ene gia
elé ica no meio e a ensão lançada po FP[…] VII 55; S VI: Já chamada de […] B 33 BF I
[…] suplemen o Spi i ismo : Tu omi, p essão sono a, ou […] Fus III; F 193 B5 I […]
B-B-B-B-F-F-F-B-F-F-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I--
I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I--
I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I-I- Te mino ansição an o na ísica Ge ojoje,
quan o em ge al naqueles empos nas publicações de ísica oi chamado e ce o
ipo de con ac as elek os s o ės chain, quando se conecam duas ma é ias, e
ele ão (ou pozi ono) es ado de al e ação (pa y allem, luzos suge ies, emissão),
e ma é ia ou ene gia um ce o mudamen o. Hanisi, no mesmo e mo o am
chamados á ios di e en es eiškinhas. Do pon o de is a da e minologia al
múl iia eikšmis e mo di icul a en ende concei oá, ou a e us,
indi e enciua a e mo a osena apsuge a e specialis as comunic a imen o.
En ão FTŽ a passagem do e mo oi abandonada e mencionadas noções nomeadas
e minis Li u iškais: sandū a (asime inė, gilioji, semilayininkių, pn, iesinė,
auk inė e pan.), šuolis (a i kš inis, b anduolinis, daugiak an is, elek ono,
iendalelis e panolio), i smas (b andu, ene gias, azinis, sa aiminis e e c.)
(Kaulakienė 1982: 4142).
Quan o meno es p eesagų edinių g upos o mam nomeiimai do esul ado da
ação, aze com p eesagoms -inys, - is, например. : junginys BF II 157, lydinys BF I
354, eiškinys BF IV 409, sp endinys BF I 159, sukinys BF I 59, šo inys BF I 139;
g iū is BF II 144, composição BF II 106, šly is BF I 111, in is BF I 104 e k . ;
ins umen os ou meios de ealização de ação nomeias, aze com p e ei u as
-iklis, -yklė, -uoklis, -uoklė, - u as, p z. : degiklis BF I 142, ėmiklis BF II 60, maišiklis
BF II 349, indiciklis BF II 93, numi iklis BF IV 212, solpiklis BF I 310 337, a iklis BF I 302;
s a s yklės BF I 420; s y uoklė BF I 95; mul iplicado BF II 254, ga s as II BF IV 215,
g ei BF IV 217, im u as BF I 209, compa in u as BF II 244, pu kin u as BF IV I 137,
siš as BF II 344, o alen u as BF IV; e ações de ação do u binis a, po exemplo;
: [k ū io] po ado BF II 47, [massinis] adiudiu BF II 348: Nepag indinos
ca egado es de ca ga injeção de me al em semicondu o es oi u ilizado pa a
ampli ica sinais BF IV 14; Masinio adiuliu emi ido pelo adiu swy a o en e
composição dos co pos, ou seu ma e ial, não al e am comple amen eTa I 4;

Te minologia | 2007 | 14 97
500,082 mm BF II 349. Como ê a pa i do con ex o, nes es e mos nomea
ce os i ens. E lhes mais a de o am suge idos ykę subs i ui alai
k ū ininkas (Klima ičius 2005: 210214) e spinduolis, que isikų consumidos a é
šiolei, plg. FTŽ e RTŽ.
2.2.2. P iesagões edinhas, de i adas de a dajodzes e pa icipan es,
p incipalmen e são ca ac e ís icas dos nomes com apêndice - imp essão,
po exemplo: apg êjiam II BF III 36, apsh ies umas BF II 23, ap akumas BF I
150, a spa umas BF I 107, plu alypumas III BF IV IV 106, eqünumas BF IV 199
74, dėmė umas IV BF II 164, BF II 197, BF II 118, clampumas BF I 139, k ei umas II
BF I 113, BF II 115, clampumas BF 24, BF 241, BF 233, BF 243, BF 243, BF 234, BF
294, BF 294, BF BF BF B, BF BF B, BF BF B, BF BF B, BF BF B, BF, BF, BF, BF, BF,
BF, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B,
B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B,
B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B,
B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B,
B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, B, Pa e deles coincide com V. Čepinskio Fisikos paskai ų p iesagas -umas ediniais (Kaulakienė 2006: 81).
Como is o a pa i de exemplos, exce o alguns, maio ia da Física Ge al
p eceiga -um edinių é aze de ca ac e a džių, con endo simples e
a ybiamen e nesudė ingą kamieną. Em ísica ge al po uma ou a pode se
encon ado já e mais cedo em publicações de ísica com p e ei os -ininkas e
-ynas de daik a a džių pada y ų e minų, например.: laidininkas BF II 24,
a žynas BF II 73. Bene é p incipalmen e de daik a o dzes ei os deminu i as,
con endoças especializada ou ans e ida signi icado. Aqui quan o encon ado
na pa e II da Física Ge al: eilu ela BF II 18, ga dela BF II 103, aios ela BF II 34,
camš elis BF II 9, kilpelė BF II 176, lankelis BF II 37, lapelis BF II 9, na elis BF II 111,
pe a ėlė B II II BF 123, plokš elė 69 BF II 25, odyklelis BF II 5, u ulėlis 26, BF II 2,
siūlelis BF II 86, skylu ė BF II 25, s iebelis BF II, šepelis BF II 65, 197 II II 9, BF II 6, 33 BF II
25, 82, BF II II, mi odėlis BF II 176, BF II 176, BF II, BF II, BF II, BF II, BF II, B , B , B , B ,
B , B , K , K e J. Sem abejo, deminu y os se ia nenhum quan o não menos e em
ou as pa es des e manualêlio. Ma y , pode aze a conclusão, que na en ão na
linguagem da ciência e a enden e pequenos assun os chama em
deminu y iniais e minis e da -lhes especializada ou a é ans e ida signi icado.
2.2.3. plu alidade galūnių edinių, pada y ų de eiksmažodžių com galūne -a,
например.: iškyla BF I 174, ensão BF II 145, di isão BF II 36, subs i ui a BF I 355,
p iemaiša BF II 103, sú eika BF II 7, e galūnėmis -is, -ys, например. : opybėgis BF
I 82, es ado is BF I 216, išš y is BF IV 419, nuo olis BF II 13, piū is BF I 313,
98 Angelė Kaulakienė | P o esso iaus Po ilo B azdžiūno Ge al da ísica...
BF II 142 e k ., į a dija eiksmo ezul a ą. 2.2.4. Galūnių edinių, pada y ų de
a dažodžių com galūne -is, exemplo: al u a BF I 134, amanho BF II 156,
comp imen o BF I 175, pode se encon ado e V. Čepinskio Fizikos paskai ų
ado ėlyje (Kaulakienė 2006: 82). 2.2.5. De mais eqüen emen e encon ados
P. B azdžiūno di igêlio dū inių pode-se menciona es es: ga siakalbis BF II
343, g e asienis BF II 18, elógis BF 64, II semamžis BF IV 188, pusašė BF I 81,
pusbangė BF IV 384, pusiaus y a BF I 99, puslaidininkis BF I 357, pusšešūlis BF
36, III ske spi maz is BF I BF II 103, anden iekis BF I 138, BF II 68, 138, mapis
BF II 162 e k .
2.3. Sem lie u iškų ienažodžių e minų, ou a camoksnija da Te minologia
Ge al de ísica cons i ui in e nacionais e mos e híb idos. A maio ia dos
e mos uninominiais in e nacionais são de o igem la ina e g ega, po exemplo:
abso ção BF IV 384 (lo . abso io sugė imas), acumula o BF II 110 (lo .
accumula o su inkėjas), anoda BF II 268 (g . anodos kelias aukš yn), ano opia
BF I 343 (g . annesis nely B + g . opos k yp is; sa nes), de o mação BF I (lo .
106 106 de o ma io ) , dinamica BF BF 132 (g . 329 329 ) , sis ema BF2 (g . 329 B ) ,
sis ema de mo imen ação de neu inos (g . 329 B ) , sis ema de mo imen ação
de neu inos (g . 329 B ) , sis ema de mo imen ação de neu inos (g . 329 B ) ,
sis ema BF2 (g . 49 F) , sis ema de mo imen ação de neu inos (g . Apenas
poucas e minos in e nacionais são ėjě di e amen e ou ia in e pininkes do
inglês, po exemplo: s ime is BF II 144 (angl. s eam ekė i), ekas BF II 272
(angl. ack pėdsakas) e e c., ou do inglês, mas de o igem la iniñas, po exemplo:
impedansas BF II 291 (dau. impedance lo . impedio uk), kohe BF II 337 (angl.
cohe e lo < cohae e e); do acūzos idioma, po exemplo: ba je as BF II 249
( ac. ba iè e), biu e ė BF II 114 ( ac. bu e e), isolia o ius BF II 24 ( ac.
isola eu ), kon ū as BF II 333 ( ac. con ou ), elė BF II 208 ( ac. elais), ou
la ynos ou g eikos idioma de o igem pe acūzos
pok ypis BF IV 239, poslinkis BF 41, II poš y is BF IV 418, yšys BF II 13, smūgis
Te minologia | 2007 | 14 99 idioma, po exemplo: condensado BF II 30 ( ench.
condensa eu < lo . condenco su i š inu), pola ização BF III 168 ( ench.
pola isa ion < g . polos ašigalis), essonance BF I 164 ( ench. ésonance < lo .
esonans aidin is), es a ís ica BF IV 205 ( ench. s a is ique < lo . būklė); de
okieços ou holandos línguas, po exemplo: d ei as BF II 94 (ol. d i en a y i),
d oselis BF II 293 ( ok. d osseln slopin i), konduk ansas BF II 293 ( ok.
Konduk anz), lâmpa
BF II 273 ( ok. Lampe) e k .
Alguns quais P. B azdžiūno ado ėlio Ge al ísica in e nacionais e mos,
sob e i en es a é es es dias, podem se encon ados já an e io es
publicações de ísica, exemplo: cen as BF I pl 41,g. ŠF I 40, FP I 87; dina BF I 30,
plg. F III 84, FP I 56; ele a BF II 8, plg. 1883 A 810 281, PF 94, F II 29, FP VII 385;
ele óli o BF II 117, plg. F II 44, FP VII 204; ene gia BF IV 388, plg. F III 91, FP I 56;
ísica BF I 7, plg. F I 3, FP I P akalba, quizika A 1884 13 35; g amas BF I 30, plg. F I
3, FP I 11; cons an e BF II 41, plg. FP VII 82; linha BF II 160, plg. PF 5, FP VI 3;
magne o BF II 157, plg. K 1851 11 42, F II 11, FP VII 3, magnasas A 1885 1011 319;
magne ismo BF II 200, plg. FP VII 3, magne isma A 1886 6 170, magne ys ė K 1851
12 46; masė BF IV 25, plg. ŠF III 84, FP I 24; máquina BF I 100, plg. FP I 61, maszina A
1884 56 168, maszyna A 1885 9 288; ma e ija BF II 13, plg. 1886 A 5 140, FP VII 385;
mecânica BF I 13, plg. I 69, mekanika ŠF III FP 84, mēkanika A 1883 7 207; mo o BF
II 306, plg. ŠF II 75, FP VII 313; polius BF II 138, plg. 1885 A 1011 320, ŠF II 6, polis A 1884
56 209, FP VII 249; espec o BF III 125, plg. PF 89, ŠF II 6, FP VII 3 e k .
Tendiasi, menė i os e mos in e nacionais Li u iškoje izikos e minijoje
usados já há mui o alguns 120150 anos. Além disso, pa e deles na Física Ge al oi
consolidada hoje comum e sem dú idas one inė ou mo ologinė o ma, po
exemplo: ampli ude BF I 173, aníono BF II 115, ba e ia BF II 138, cilind o BF II 171,
o mula BF I 129, g ammolekulė BF I 220, hipo ezė BF I 7, jonas BF II 110, molekulė
BF 26, IV osmosas BF I 337, skalė BF I 223 k e k . Namingados de equidade
signi icação k ei ês P. B azdžiūno oi escolhida a seguin e o ma mo ológica:
izodinama (únido de o ça k ei ė), izogona (únido de enc ip ação k ei ė), izoklina
(únido de pas i imen o k ei ė) BF II 164, plg. da izoba , izocho a, izogona,
izoklina, izo e ma, izo opa 1958 F: 3839, que poolikos oi mudado pa a: izoba ė,
izoba ė, izocho ė, izoch oma ė, izoch onė, izodinamė, izogonė, izo achė,
izo e mė FTŽ 1979. No en an o, ecém-p on ada Fizikos e minų žodyne (2007)
no amen e oi e o nada à P. B azdžiūno ado ėlyje di a das o mas
mo ologicas de denominação desses k ei os.
100 Angelė Kaulakienė | P o esso iaus Po ilo B azdžiūno De Física Ge al... De
di e sosakilmiais dėmenimis e a iksais. Pode-se menciona os seguin es: 1) a
pala a-base in e nacional e o a ixamen o li uânico, mais conc e amen e o
apêxago -imas, po exemplo: au o aziação BF IV 218 (: au o aza o), in odução
BF II 5 (: in oelek ino), despelec inação BF II 7 (: išsielek ino),
pe sielek inimas BF II (: pe sielek ino), in odução BF II 190 (: in omagne BF II),
ionizado BF IV 210 (: ioniza o); - elas icidade, po exemplo: elas igum BF I 115 (:
elas ingas), in ensi idade BF IV 366 (: in ensi us), cohe en iškumas BF III (:
kohe en iškas), mul iple umas BF IV 107 (: mul iple us), pola izuojamumas BF III
174 (: pola izuojamas), p opo cingumas BF I 107 (: p opo cingas), adioac i idade
BF IV 195 (: adioac i us), elia i idade BF IV 286 (: elia i us), es abilidade BF IV
258 (: s abilus) e 106 k . ; 2) li u iškas base wo d e in e nacional dėmes, ex:
ampe alanda BF II ampe ija BF II 185, an idalelė BF IV 200, an imazgis BF I 174,
an imedjiaga BF IV 336, bilęšis BF III 109, elek o a a BF II 90, o odaug as BF II
255, o olaidumas BF III 248, o oplokš elė BF IV III IV 6, o osluoksnis BF 71, 208,
hipe o ė BF IV 240, o o a ža BF IV 248, BF 330, o oso a BF II 86, magne o a a
BF II 183, o o andenilis
BF IV 367, pa a andenilis BF IV 367, piezoašis BF II 63, piezoga siakalbis BF II 60,
supe laidininkis BF II 98, supe laidumas BF II 97, supe akumas BF II 100,
e moelec o a a BF II 256, e mok yžius BF II 258, ul asons
BF I 207 e k .
Taip suda y ų é e alguns a ibu ados de ou pa icipan es, indo de e mos
compos os, po exemplo: an iuž e iamasis [sluoksnis] BF II 245,
au os i uojan i [sis ema] BF I 170, elec oneigiamos [gás] BF I 217,
hipe smulkioji [s uk u a] BF IV 139, ul ap a e in as [bū is] BF I 257,
bangaa umpoji [ adio] BF II 348 k e.
2.4. Bene p incipalmen e di igêlye é compos o de d ižodžių e ižodžių e minų.
Eles podem, de aco do com o p incipal êmení, cons i ui ce os lisdus e
polizdžius, po exemplo: eiis: elek inė a. BF II 10, gulsčioji a. BF II 36, magne inė
a. BF II 158, nepolia inė a. BF II 61, op inė a. BF II 61, polia inė a. BF II II 57; banga:
elas inė b. BF III 61, II 63, BF II 331, ele ónica b. BF III 315, azinė b. BF III 313, izilginė
b. BF I 175, exspinduli icada adijo b. BF II 345, kohe en inė b. BF III 107,
mic o adijo b. BF II 358, neslopinama adijo b. BF II 340, plokščia b. BF I 183, adijo
b. BF III s e inė 19, b. BF I
Física Ge al manualėlyje usada hib idinių e minų, pada y ų com
Te minologia | 2007 | 14 107
Judancio co po em a ene gia chamamos do mo imen o, ou kine ine, ene gia.
Isdi e enciu-se o enômeno da ene gia cine ica <...> BF I 46. Kine á ias
de i ada ene gia po elocidade exp eskia quan idade de mo imen o de co po mo en BF
I 47.
Elek inį lauką, cuja in ensidade […]> é em odos os luga es o mesmo, chamamos
ienalyčiu, ou homogeniniu, lauku BF II 55. Unalyčiame elek iniame lauke kūną
eiks sukamasis momen <...> ienalyčiame lauke dielek inis kūnas pak yps a
elek inio lauko k yp imi <...> BF II 56 e k . é apenas um caso ou o, quando
compos os e mos, bes ici an ys synonymiais šalu iniais dėmenimi, ín eg a
ambos ap esen ados em odo manualėly, np.: Šios ūšies de o mação
chamamos šli imi. Ją nuscamos šli ies, ou gi amuoju, moduliu <...>. G é šli ies, ou
gi amasis, modulis, dependąs só de ma é ia elas i idade p op iedades. […]...>
pa a es e caso, šli ies, ou o a i o, o módį G pode emos assim exp essa […] BF
I 111.
3.3. Além dos mencionados casos de aiškos sinoniminês de co pos la e ais de
e mos compos os, P. B azdžiūno na Física Ge al em apenas um ou o caso de
aiškos a ian e de co pos la e ais de e mos compos os, ex: džaulinė šiluma
BF II 87 e Džaulio šiluma BF II 202, e e inė hipo zė BF II 6 e e e io hipo zė BF II 52,
kuloninė jėga BF II 13 e as ono Kul inimo jėga BF 144 dipolio BF II 55 e e dis pozi is
BF II 24 e k . De ais nãogausių an o monojeodagens, quan o compos os
e minos ladou ínia deêmenos sinoniminê e a ian ine aiškos casos pode
aze a conclusão, que P. B azdžiūno Ge al da ísica g ande pa e e minų já
oi suno min a. Ja ėmėsi e mais a de ísicos publicações au o es, e ísica
e mos de diccioná ios suda y ojai.
4. IŠVADOS
P. B azdžiūno Ge al ísica oi o segundo Li u iško qua o das pa es de
ísica manualél pa a al a escola, que apa eceu depois do p imei o ensino
supe io de ísica manualêlio V. Čepinskio Fisikos paskai ų passėjus
ap oximadamen e qua en a anos.
Tan o a Física Ge al, quan o a Física lasca as e miniją cons i uem não só
da ísica pu a, mas e ge ais, e com ou as á eas das ciências ísicas e
ecnologia elacionadas e mos de ísica. 2. A e minologia ge al da ísica
cons i ui su e mini i simples e simples pala as da língua li uãs, da iniai e
in e nacionais e mos. En e edinių equen iais p eesagų -imas/-ymas,
-umas, -ybė, -inys, -iklis, -yklė, - u as, galūnių -a, -is

108 Angelė Kaulakienė | P o esso iaus Po ilo B azdžiūno Ge al da ísica...
an uoju dėmeniu.
A maio pa e dos e mos in e nacionais são de la ynas e g eikų o igem ou de
la ynas ou g eikų linguagem a ėję ia inglês ou p ancūzas linguagem. 3. Tan o
de Física Ge al, quan o de Física pasca as manualêle bene p incipalmen e
compos os de d ižodžių e ižodžių e mos, que de aco do p incipal dėmenį
pode desgloss y i em ce os lis usdus. Na manualêly de ísica ge al desses
lizdes inigualá el mais do que Fisicas aulas. A maio ia da ísica ge al lisdos
compos os de e mos usada a é ago a. Isso indica an o o au o do manualê,
quan o edi o ia de ealizado g ande o no minamen o abalho. 4. Negausi
Synonymė e a ian inė da ísica ge al an o monojodzes, quan o aiška de
e mos compos os indicam que a maio ia P. B azdžiūno ado ėlyia usados
e mos de naquela época já e a suno min i e o nou-se mais a de
e minog a inių publicações de ísica base.
LITERATūRA
Akademikas 1992: AkademikasPo ilasB azdžiūnas. Suda y ojai E. Balny ė, V. Kalesinskas, E. Maka iūnienė,
Vilnius.
Blažienė I. 1987: Po ilasB azdžiūnas. Li e a ū os odyklė, Vilnius.
Fizikos is o ija 1988: Fizikosis o ijaLie u oje.I (1579–1940). Au o ių kolek y as: P. B azdžiūnas, h. ho odni-
čius, h. Jonai is, A. Puodžiukynas, I. Šena ičienė, Vilnius.
ho odničius h. 1967: Bibliog a ija. – Lie u os izikos inkinys7(4), 877–879.
Jonai is h. 1962: Bibliog a ija. – Lie u os izikos inkinys2 (1/2), 175.
Kaulakienė A. 1982: Dėl kelių sudė inių e s inių e minų. – Kalboskul ū a43, 39–43.
Kaulakienė A. 2003: Lie u iškų izikos ado ėlių elek os i magne izmo e minai. – Te minologija 10,
107–116.
Kaulakienė A. 2006: Pi mojo lie u iško aukš osios mokyklos izikos ado ėlio e minija. – Te minologija 13,
76–96.
Klima ičius J. 2005: Leksikologijosi  e minologijosda bai:no mai is o ija,Vilnius.
LTE II 1977: Lie u iškoji a ybinėenciklopedija2, Vilnius.
Maka iūnienė E. 1990: Po ilasB azdžiūnas,Kaunas.
Maka iūnienė E., Klimka L. 1994: Lie u os izikųi as onomųsą adas, Vilnius.
Maka iūnienė E., Klimka L. 2001: Lie u os izikųi as onomųsą adas, Vilnius.
MLTE I 1966: Mažojilie u iškoji a ybinėenciklopedija1,Vilnius.
Puodžiukynas A. 1962: Bend oji izika. – Mokslasi  echnika3, 37.
Šena ičienė I. 1982: Fizikos aidaLie u oje(1920–1940), Vilnius.
Šiuolaikinė izika 1997: Šiuolaikinė izikaLie u oje. Suda y ojai: E. Maka iūnienė, E. Rupšlaukis, D. Uso y ė,
Vilnius.
ŠALTINIAI
A – Ausz a, Laik asz is, iszleidžiamas pe D a. Bassanawicziu (1883–1886).
BF – B azdžiūnas P. Bend oji izika.1–4 d., Vilnius, 1960–1965.
F – Fizikos e minųžodynas. Red. P. B azdžiūnas, Vilnius, 1958.
FP – Čepinskis V. Fizikospaskai os. I–VII sk., Kaunas, 1923–1926.
FTŽ – Fizikos e minųžodynas. Vy . ed. P. B azdžiūnas, Vilnius, 1979.
ediniai e dū inos. Dos dú nios eqünesni da iniai com eiksmažodiniu
Te minologija | 2007 | 14 109
K – Kelei is iš Ka aliaučiaus b oliams lie u ininkams žinias pa nešąs (1849–1879).
KF – Končius I. Fizika:Fizikos ado ėlisgimnazijoms [Rank aš is] (VUBR. F1. F1039), 1919.
PF – Ne is P. Populia iszkas ank edis yzikos, Šenando as, 1889.
RTŽ – Radioelek onikos e minųžodynas. Vy . ed. V. Palenskis, Vilnius, 2000.
ŠF – Šakenis K . Fizika, Tilžė,1920.
T – Te minai izikos eikalams. – Lie u a,1923–1924.
TERMINOLOGY OF THE TEXTBOOK BENDROJI FIZIKA BY POVILAS BRAZDŽIūNAS
Bend oji izika (Gene alphysics) by Po ilas B azdžiūnas was he second o iginal ex -
book o physics o uni e si ies in ou pa s w i en in Li huanian. I was published ap-
p oxima ely o y yea s a e he i s Li huanian ex book o physics o highe schools
Fizikospaskai os (Lec u esonphysics) by V. Čepinskis.
The e minology o Bend oji izika and Fizikospaskai os consis s no only o pu e
e ms o physics, bu also o gene al e ms and e ms o physics ela ed o o he ields o
physical and echnological sciences. In Bend oji izika e ms a e e minologized com-
mon wo ds, wo d o ma ions and in e na ional e ms.
Among he wo d o ma ions he mos equen a e de i a i es wi h su ixes -imas/
-ymas, -umas, -ybė, -inys, -iklis, -yklė, - u as, -alas and wi h endings -as and -is and
compounds. Among he la e mo e equen a e compounds wi h a e bal second ele-
men .
The majo i y o in e na ional e ms a e o La in o G eek o igin o ha e come om
La in o G eek h ough English o F ench.
In bo h ex books Gen oji ísica and Fizikos paskai os he majo i y o e ms a e wo o
h ee wo d complex e ms, which could be sepa a ed in o a ew amilies o wo ds
acco ding o hei main elemen . In Física Ge al he e a e lo s mo e o such amilies han
in Fisikos pascai os. The majo i y o complex e ms om Gen oji ísica a e s ill in use.
This demons a es how success ul was he no maliza ion pe o med by bo h he au ho
and he edi o o he ex book.
All su names o o eign scien is s, which make subo dina e elemen s o complex e ms in
Bend oji izika ha e adap ed o ms wi h Li huanian endings acco ding o hei
app oxima e p onuncia ion. I can be concluded ha o eign su names in he language o
science om he middle o he 20 h cen u y ha e an adap ed o m acco ding o he
p onuncia ion.
Spa ing usage o synonyms and a ian s o simple o complex e ms shows ha he
majo i y o e minology o Po ilas B azdžiūnas ex book was al eady no malized and
became he basis o he subsequen e minog aphical publica ions o physics.
Gau a 2007-09-19
Angelė Kaulakienė, Ins i u o
Lie u ių kalbos, P. Vileišio g. 5,
LT-10308 Vilnius, E. paš as
e [email p o ec ed]