120 Al ydas Umb as Da nu ebaliação a nuplacionamen o:
eikyba i a osena
Nuo nu iebalinimo iki nup asminimo:
eikyba i a osena
ALVYDAS UMBRASAS
Lie u ių kalbos ins i u as
ESMINIAI VOODŽIAI: pala as de doyba, escalinimo signi icado, linguagem no minimas,
a osena, alida S aipsnyje examinados p iešdėlį nui p iesagą -in i (-inimas)
pelos quais eiškiam am emp e o dalyko (jį pa odo šaknis) pelo menos alguns deles
u inšalinimas. Tokie ediniai em já nemažą adição de co eção, po ém ys ediniai,
a osenoje são gajūs, po isso dec ês a panag inė i co eimen o e eikybos his ó ia e
a ual padė į. Sequencia-se mos a as opiniões kalbininkų des as ediniai ques ão,
no mas aidá diccioná ios e a isa -se a ualina a osená, sua (ne)de ėjimą com
codi ikação, chama a a enção a possí eis codi ikação mudanças.
Opo una on e, a pa i da qual seja possí el cole a dados da a ual
a osense, é o Cen o de Kompuu e inė ling is ikos da Uni e sidade
Vy au as Maggio compila ino Daba inės lie u ių kalbos eks ynas (DLKT). Ele
ab ange po 140 milhões de pala as, pa ouo as XX a. im e XXI a. começo
(majo men e desde 1991 a 2008) em á ios domínios ex os ( iek cien í icos,
especializados, an o a público em ge al des inada publicis ikoje, g ožinėje
li e a u a e k .). Dado isso publica ex os, é p o á el que eles sejam
edigidos ou pelo menos minimamen e man idos. Assim, no es udo decidiu-se
basea DLKT, pois es e dadosyn pode mos a o médio ní el da a ual esc i a
da língua amžių sandū oje (segundo des e século dezmeio dados nele ainda
não). Os dados ecolhidos (do o al DLKT encon ados ce ca de 80 cuidados
modelo de açõesmajodzs ou seus abs ac s, cujo núme o o al de
paup odu os é de ce ca de 3500) pos e io men e ainda sug e ados com
a osena num dos popula iais si e de no ícias l y as.l ( encon ado em 2600
nė a echninių galimybių sužino i bend ą žodžių pa a ojimo skaičių, ačiau
publicações com pala as selecionadas de DLKT; é cla o que em uma publicação há necessa iamen e um caso de paup odu os).
S e ainė eikia nuo 2006 m., aigi iš dalies pa odo pas a ųjų dešim ies me-
121Te minologia | 2016 | 23 daqueles idioma de mídia online (algum dos a igos
publicados no si e são eimp essos de ou as publicações de mídia; quando
necessá io alguns exemplos de a igo é inse ido e de ou as on es).
Usando-se DLKT pai eškos possibilidades es o ça-se pesquisa pa a euni
quan o mais a ii esnių dados e p ocu a an o seman inių e (o )
s uk u inių, an o quan i i inių dėsningumų.
RAID NORMINIMO
P ieš pusšim į me ų Kazimie as Gai enis bu o bene pi masis, ku is
p akalbo apie uos a ejus, kai „ eiksmažodžių i eiksmažodinių daik a-
nomes an esdėliui nubandoma da desc end in a da pala a šaknimi emo ida
da subs ância signi icado (Gai enis 1964: 29). Esc e endo me de cien í ica
apie da ybinių a iksų e minologizaciją jis apgailes a o, kad šalinimo eikš-
imp ensa em á ios daquele empo diccionyns en ou nu iebin i, nu iebinimas.
A gumen a a assim: eiksmažodžio abs ac os nu iebinimas ei oi o do
eiksmažodžio nu iebin i, e o úl imois do būd a džio iebus. Talos ipos
būd a diniam açõesmažodžiu p iešdėlis nupap as ai dá nep iešdėlė a o ma
eiškiamo ação pe i šio signi icado (plg. nus o in i, nu i š in i, nu ūgš in i, i.
y. aze pe daug (= mui o) s o ą, i š ą, ūgš ų) ( en pa ). Assim caliebin i
de e ia signi ica padece excessi amen e iebų, e não pašalin i go dabalus.
Ka u K. Gai enis chamou a enção que e minos обезжиривание, En e ung
a deg easing e imas nu iebalinimu (pagal panašius madingus naujada us
nuanglinização, nusilicinização, nusie inação, nupelenização e e c.) ambém
duo inas (Gai enis 1964: 2930). Ele suge iu que no signi icado de emo al é
melho usa conjun os com a pala a emo e (p.g., emo e sie ą, emo e
cinenus) ou, se há, especiais açõesmaodžius (p.g., não nuplauki i, e nuplikin i).
Depois de alguns anos e An anas Balašai is обезволашивание предлагала
верти не nuplaukнение, а удаление волоков, вместо самостоятельного почвы
nukenksminimo предложил предоставить почвы опосаливание. Ka u explicou
que usų in i pada y i nejau ų, apmi usį emos habi uais di ações ligonio
обезболивание ne eikia e s i nuskausminimu, nes pagal eiksmažodį apma-
apma inação an es ope ação, apma inação local ou gene alizada,
apma inamieji ais ai1 (Balašai is 1969: 910). A gumen ada pelo que cada língua
em no aada as são c iados de aco do daquela língua pala as de da ybos
dėsnius, é p eciso laiky is lie u ių kalbos žodžių da ybos polinkių ( enpa ). 1
O iginalale não há cu sy o e e imen o.
122 Al ydas Umb asas Nuo nu iebalinimo iki nup asminimo:
eikyba i a osena
Ne ukus edinių su numedjiagos ou peculia idade emo alimo signi icado
análise ęsė e Albe as Rosinas: Nuomonė, que ais da iniai (plg.: nuša min i,
nu andenin i, nuskausmin i e k .) nep ieš a auja das pala as da língua
li uânica e são en endidos po odos, ma y , não há neabejo ina. Da ybiniu
(sin axiniu) pon o de is a eles são nep iekaiš ingi. No en an o, ao o ma uma
no a pala a, apenas eg as de açanha não são su icien es; é necessá io e
em con a as unções léxicas dos elemen os daquela pala a (Rosinas 1971: 15).
Re e indo-se a K. Gai eniu, ele ambém a i mou que nu iebin i no signi icado de
ne ykęs e inys, kad gy ojoje kalboje p iešdėlis nu- būd a diniams eiks-
emoção de go du as é meno esgiam dá pe i šio signi icado (nukie in i
pada y i pe daug kie ą) ou em alguns casos (nuaš in i, nug ažin i) dá a é e
odo o signi icado de equação de ca ac e ís icas, mas eiškia a o ça,
in ensidade e pada ino da ação (ben endo aze aš ų, g ažų, an o ou ão
aš ino, que pasida ė neaš us, neg ažus) ( en pa ). Veiksmažodžius
„pašalin i plaukus“, nud uskin i „pašalin i d uską“, nužie in i „pašalin i žie-
nuplaukin i ę, nukalkin i iš auk i kalkes ele ambém apelida madingais e diz,
kad gy ojoje kalboje daik a a diniai eiksmažodžiai su nu- u i ki okių
signi icações (nuauksin i nuscol in i au os spal a, nuscol in i nudažy i,
nuskied in i p imė y i skied ų), que, jeigu o eiksmažodis en haup en da língua
omecha se aduzido em usas, isso ainda não signi ica que em li uano ele
e s inas nugal in i, e não nuks ii gal ą. Seguindo ais aduções p incipos,
pala as da língua usas (su an esdėliu обес-) обессилить de e ia aduzi
nujėgin i, e não paki s i o ças, nusilpnin i, обесцветить nuscol in i, e não
ишblukin i, aze bescol į e . . (Rosinas 1971: 1516). P incipal obje o do a igo A.
Rosino a pala a nujmogin i (žmogų), que é usado no signi icado a im i
žmogiškumą, po ém, segundo au o iaus, pode iam eikš i žmogų pada y i
žmogiškesnį, p idė i žmogui žmogiškumo. Em ez des e ad e bo e seu
abs ac o com p e ei o -imas suge e-se usa pala as in e nacionais
dehumanizuo i, dehumaniza imas, dehumanização, ambém g e a pasi elk i
ou a pala a (su)ba ba in i žmogų ( u ė ų eikš i pada y i ba ba išką,
žiau ų), humano (su)ba ba ėjimas (Rosinas 1971: 1417). De aqui o necidos
exemplos conc e os na p imei a edição do Dicioná io da Lí u iania
Con empo ânea já oi o necida nuspaunmin i pašalin i skausmą (DLKŽ1 1954).
Lá oi, po exemplo, e não menciona a inha 1. a ima a esponsabilidade
pessoal. 2. i a im pessoal p op iedades, sa a ankiškumą, nabuožin i
kolek i izacijos laiko a piu a im i из buožių, деревен буржуазии, землю, pa a
meios de p odução liquida os como класę, po ém aš un ojo
Te minologia | 2016 | 23 No início do décimo segundo ano, a segunda edição do
dicioná io que apa eceu após os mencionados a igos (DLKŽ2 1972) não al ou
dessas pala as a desalinha , e ao con á io esamos aiškinimai upu į pa ais2 e
incluída nema no as: nud us […]pašalin i suską[…], nudujin i paškin i gajas,
nukalkes […]paškin i kalksąming, nu iebalin i […]pašalin i nek as, nusin i […]nule
sakus[…], nu andenmi […] wa e , d en wa e […]. P ie spec. Pouco depois da
publicação do dicioná io um de seus edi o ais colégio nay a pala as, que
daugumos jų (išsky us nuasmenin i, nubuožin i, nusakin i) p idė a pažyma
pazimė i san umpomi spec. o knyg., eiškiančiomis, que embo a a pala a e não
ių Jonas Paulauskas kalbėdamas apie žodyno p oblemas sakė, kad jame
haja oco ida daiba (a lhe a ibuída neįhab a signi icação), mas é usado em
ce os campos, nãoin ou p esen e não-popula is egula ingei as daiba
equi alen es (Paulauskas 1974: 42). En e ou os exemplos ele menciona e
nud uskin i, nudujin i, nu edenin i e diz que, oliau no minan leksiką, pa a ais
pala as de e ia se encon adas acei á eis co espondênciasnių ( en o
mesmo). Dizendo p im inesnių a i ikmenų al ez espe ė asi uma pala a de
meios de exp essões, pois aisy ojų eiciai coincidpo com o joodyno signi icação
aiškinimais. De ido nukenksmin i, nu iebalin i e e c. sen ença o ody eiškinį
u bū língua pode se p ejudicada mais, do que da adição p e e indo sua
ne abejojo i Vi as Labu is, sakė, kad ap obuojan ge ai neiš i ą kalbinį
espalimen o (Labu is 1973: 75). No en an o, o abalho do diódino oi ei o e suas
no mas não podia não aze a osenos.
Embo a na segunda Edição do Dicioná io da Daba inė lie u ių kalbos osse o necida não mui a do
modelo em análise, as pala as dos kalbininkų o am ainda co igidas nos abalhos. Na p imei a
Pe missão de conselhos de p á ica da Língua pa a o an ecedílio nu ediniai disse-se que melho é ki os
aiz da pala a, eiškian co no s ne ekimą (KPP1 1976: 159). Fo mulada disposição po causa da mudança
de aiz, po ém em exemplos especí icos a aiz mui as ezes não muda, p incipalmen e suge ido usa
conjun os de pala as com a mesma aiz pala as: nud uskin i ( emo e saluską (-as)), nukenksmin i (
aze nekenksmingą, pas e izuo i), nuplaukin i ( aze cabelos), nupelenin i ( human pelenus), nu iebin i,
nu iebalin i ( emo e go du a, suliesin i), nu andenin i ( emo e água, o na seca), nužmogin i (
deba izuo i, (su)ba izuin i). A algumas dessas co omas pala as ainda oi adicionada no yma di b .,
eiškian2 Nuasmenin i 1. a ima a esponsabilidade pessoal. 2. i a im pe sonal é qualidades, supanaşin i;
nubuoži i pe iodo de cole i ização e i a de buoços meios de p odução e e a (DLKŽ2 1972).
124 Al ydas Umb as Desde nu iebalimen o a é nup asminimo: i, que isso é
eikyba i a osena
a i icial pala a. Só à de enieimen o s aklės não se diz, que melho não o i, e
co ima es ic amen e (n. di b . ne a o inas a i icial pala a), 159163).
eikiama žie ės lupamosios, žie ialupės s aklės, žie ialupė3 (KPP1 1976:
Essencialmen e os mesmos assun os epe em-se e ce ca de depois de dez
anos a segunda edição de conselhos que apa eceu, só emo ido a pala a
nupelenin i (pode conside ado já não a ualiu), po ém adicionada4 numėsin i (
emo e mėsą, kaiš i) (KPP2 1985: 171176). Pala as co igi não es i amen e,
e com pažyma melho al ez po que que eles leido usa anuome inis
Daba inės lie u ių kalbos žodynas. Alguns aisy oi os, embo a e discu issem
pala as minimo modelio a ibuindo-as a neno minhos, po ém ao mesmo empo
inėje a osenoje y a šio ipo žodžių i neį auk ų į DLKŽ, be jie isai
omis pačiomis eisėmis en galė ų bū i. Pa yzdžiui, nužie in i nė a, be
disse am que daba jis é o mesmo que e nud uskin i, e explica am, eco da am
que y a al aco do kalbininkų es i amen e ne aixi o que é ap esen ado como
no ma em g amá icas e dicioná ios da língua a ual (Paulauskienė, Ta ydai ė
1986: 31). Hou e opiniões de que os conselhos de p á ica da Língua co igindo
DLKŽ o necidos pala as enganam consumido es, en ão lhes não é cla o a que
se basea , e suge iu-se que, o necendo ecomendações u e iam se
obse adas p esumpções de no ma i idade: odos os assun os de linguagem
in oduzidos em publicações an e io es de em se conside ados egula es,
a é publicamen e e indis ingijamai sua ydingidade (Gi denis, Rosinas, 1977: 70). Į
iką a saky a, kad i DLKŽ no mų kei imai „nieku nebu o iešai į o-
šią k idinėjami (Pupkis, Zinke ičius 1978: 51).
Ape iamo modelo edinių aisimo a gumen i o muloui a ii amen e. P incipalmen e ecusau a po causa da
semân ica e de ou as línguas in luência. Isso é is o e de an e io men e já mencionadas K. Gai enio, A. Rosino
ci a as, sob e isso alou e ou os kul u ininkai da língua aisizando não daquele an ecedilo edinius p iešdėlis
o necem signi icado, que não pode exp essa a que ida dize naquela pala a concei os. São is e iniai
pala as, a que p e ixê oi adicionado de aco do ou os idiomas do abalho dêsnius, pala as nė a u ilizadas
a mėse, eles não êm e adições mais o es em melho es esc i os da língua (Pupkis 1980: 124). Pas ebė as
mode3 Teikiniai suge i Jono Klima ičiaus (ž . Klima ičius 1974: 19). Em ez de maquina de enjeieamen o mais a de
ainda oi o e ecida žie iasku ė (Ge ulai is, Lukėnas 1983: 35). 4 Na cul u a da língua ha ia apa ecido um a igo
sepa ado, no qual conside ou-se como nomea abalhando peles e pelilius e ec uada ope ação, a a és da qual
emo em-se meias, go dbalos emanescen es e odo subodinis camoksnis. Em ezoja oseno de an igas pala as
numėsin i, mėzd uo i p opos a o nece kaiš i, g e a se ia kaišiklis, kaišenos, kaišumas, kaišykla e e c. (Kinde ys
1982: 4749).
125Te minology | 2016 | 23 o maliąją es u u a da pala a dauguma desses pala as não ojami sem
lio sis emiškumas: „Tai ne kas ki a, kaip e iniai, a si adę dėl usų kalbos
analogijos. Veikian okiai da ybinei analogijai, e iniai dažnai suda omi
se ijomis, . y. kalkiuojamas ne a ski as žodis, be am ik as da ybos ipas“
(Kaulakienė 1992: 9). Nu ody as kai ku ių eiksmažodžių, pa yzdžiui,
nukalkin i, d ip asmiškumas (Kinde ys 1982: 48). K eip as dėmesys i į
p e i ício (p.j., não há pala a kenksmin i), en ão eles não cabem e com p e i ício nu- <...>: em ez
deles é p eciso usa pala as conjun os (Pi očkinas 1990: 70). Mix ioji da yba oi conside ada não
desejidau ina: Neį as a aze eiksmažodžius de daik a a džių, adicionando compos o da yba
o man ą (p iešdėlį e p eesagą jun os). <...> Se osse açõesmaodžiai *d uskin i, *žie in i,
* andenin i5, se ia en endido que o p édélice nu a oia adequadamen e (plg. ilk i nuzi k i, lup i
nulup i). Mas deles não há. Vadici, nuzie in i sie inas com žie e, nud uskin i com saluska, nu adenin i
com andeniu. E de daik a a džių açõesmažodžiai com p iešdėliais não são ei as. Assim ob iamen e,
que nužie in i em de imedia o adicionado a p iešdėlį nui p eesagą -in i, azendo-a de daik a a džio
eiksmažodį (Paulauskienė, Ta ydai ė 1986: 3031). Às ezes simplesmen e ecusas au a po causa
a i icialidade: Kadangi pala as nu a denização, nu andenin i são a ib iniai, nu andenin ai ca nes
[…] melho cabe o e mo nusausin a ca ne (Mon ilienė 1978: 38). A aliado comp imen o de meios de
exp essão: Uma pala a é mais con o á el do que duas, mas se ele ei o mal, é dois melho do que um
(Nemickai ė, Paulauskienė 1984: 22). A gumen ou-se que melho es anho a pala a, do que mal
nukal as sa as (Būda 1973: 164). Uselem e i oniški a gumen os pic ó icos, po exemplo, que cabpília
não é um pon o de despagueamen o ou nuba zdinho (Kinde ys 1982: 49). Ž algan is após o passado
século oš un o, no en o decênio as publicações dos kalbininkų às ezes is o uma ce a ince ezina
po causa dos assun os a ados diz que indo um pad ão e acilmen e adap á el a á ias á eas, o
modelo apa eceu pa ankus e gajus e pouco a pouco começa a deixa aízes em cien í ico es ilos e
e miniją (Kūkniš a 1980: 29), mais a de analisando Kalbos publikacijas apibend ina: Kalbininkų am
siūlomi wo dkombinui (paš iebalus i .) an odinių a o ojų nepa enkino, 5 LKŽe is hanked o ha ing,
žie in i, d i i , ne e heless, insigh in o he mix u e o such a ype.
nu- + -in i (-inimas) edinių. P anas Kniūkš a edinių e in i nesiima i
be o, palaikomas usų kalbos modelio su обез-, naujasis žodžių da ybos
Al ydas Umb asas 126 Desde nu iebalimen o a é nup asminimo: e kalbininkų
eikyba i a osena
pa eik i ling is iniai a gumen ai nepa eikė. Jų jaučiamo naujojo po eikio
ginamų elųjų aiškos būdų nesiseka sllandžiai sude in i. Como bêdos
saídai as sechoma in e nacionais pala as de: nuesmenin i dehumaniesmės
zuo i, nuskausmin i – anes ezuo i, y a da i degazacija, degazuo i, be iš
hey p oblemos neišshandžia. Po pala a, acon ece g um ynes, nas quais
kalbininkai com seu pon o de is a o ça a a i ia de de esa apkasas (que
p iešdėlis nuneužim ų naujų plo as) (Kniūkš a 1986: 33). A noldas Pi očkinas
aiso as pala as do modelo usado em ques ão, po exemplo, nuplaukin i (=
emo e cabelos, nuskus i, aci p i cabelos), nužie in i (= emo e , nulup i
žie ę), nužmogini dehumaniza , pa a i ne žmogumi), mas ao mesmo empo
ac escen a que is en an o ainda de e ia expe iencia bem o s a us dos
homens des e g upo na BK [bend in language]: demasielyg deles, mui as ezes
eles são mui o necessá ios, o kalisin pode encon a e um a gumen o que
jus i ique a sua linguagem. Mas a é isso não o ei a, a sociedade de e ia
e i a usá-los (Pi očkinas 1990: 70). Angelė Kaulakienė écnica e minus
nuanglinimas ( us. обезуглероживание, ok. Kohlens o en ziehung),
nu iebalinimas ( us. обезжиривание, ok. En e ung) e e c. não a aliando
neu a a ibui aos alo es, que adequa ūs doybos em elação e ge almen e
adequa ūs em elação semân ica (Kaulakienė 147 1979: diz), mais a de, que eles
são incon enien emen e e de e se al e ados acei es nais co espondimis
(Kaulakien 1985: 71), po ém econhece que eles, sendo s any a pa ankus e
da iški i leng ai p i aikomi, padėjo a si as i naujam da ybos ipui, ku is
pamažu começa a deixa a aiz não só em e mos de ciência, mas ambém de
ísica. No en an o, a p e e ência des e ipo pode ia se pa cialmen e
jus i icada apenas pela lexí el es abilidade, pois de qualque manei a al ipo
de azedo ia seman icamen e di icilmen e se pode se mo i ado (Kaulakienė
1988: 132). Fo nece e e ência a uma on e, no qual lexus s abilumas
in e p e a-se como unciamen e mo i uado, p oposi o no mas mudanção,
ge iausiai p isi aiky i p ie isuomenės po eikių i ikslų“ (Pupkis 1980:
24). Taigi, iena e us, ap a iamo modelio žodžiai aisy i, ki a e us,
pe manen e no mos capaci ação kuo às ezes pens o a sob e sua
eque induma e possimu jus i inimen o. Tendo em con a os á ios publicados
aisimus e minologai do Ins i u o Li uânico de Língua nu- + - edinimas
nep aleido p o akis cole i amen e p epa ando Te minologijas aisimus, que
apa ece am ecku osios nep iklausomybės p adžioje. Nupelenização,
nuplaukinimas, nu iebalinimas, nu iebinimas, nusie inimas ma cados como
alo es e es i amen e p co ezi conjuninais com a pala a (pa)šalinimas (TT 1992). G e a alguns ediniai co igi com mais um ei-
127Te minologija | 2016 | 23 deninação (= 1. água (pa)šalinização; 2. sepa ação de
kiniu: nuskausminimas (= anes eza imas, skausmo (pa)šalinimas), nu an-
água, dehi a ação), deesqueciamen o (= 1. casie ês lupim; 2. casie ês
sku imas). Ainda adicionada lo kininkis ei, ag icul u ajúui ak ualūs
nuspa ninimas (= sk is ukų paisymas), nuspa nin u as (= sk is ukų paisiklis).
Reikšmingas passo no minando do modelo em ques ão edinius eseng o ao qual
engian ečiąjį Daba inės lie u ių kalbos žodyno leidimą (DLKŽ3 1993),
mui o con ibuí am e minologagi. Nele desc end i a a eliminação signi icado
a ojamų nu- + -in i edinių be eik ijų dešim mečių aisymo pa i is i
DLKŽ2 1972 dė i ediniai nud uskin i, nudujin i, nukenksmin i, nu iebalin i,
nusakin i, nu andenin i o am emo idos. Exmesso e já desde DLKŽ1 1954 ex-
eiksmažodis noscausmin i. Nukalkin i deixada, mas mudada signi icação: ao
in és pašalin i kalkes inse ida nuba s y i kalkėmis, ambém inse ida abo dada
no sis ema ak ualus a pala a nu ūgš in i com o signi icado pada y i pe
ūgš ų (LKŽe segunda signi icação pašalin ig ūš is). Nebeliko e desde DLKŽ1 1954
bu isio nubuožin i, mas ele en ou em ou a pa idalą mudado p e ixélis, como
his o izmas inse a isbuožin i a im i de pasi u inços ūkininkų meios de
p odução e e a. Veiksmajodis nues ini i ainda po ém deixik as. Tokia si uação
man ida e em pos e io es papie á ios e ele ônicos DLKŽ edições, aigi pode-se
dize que a e cei a edição oi lem ingiausias. Ap a iami nu- + -in i (-inimas)
ediniai adosi specialiojoje a osenoje. Ž algando po elhosos e minos
ocynus is o e aisy ojos, egis, so ie mečiu neminė ų edinių, например.:
nudumblinimas ( us. отмучивание) dumblinių dalelių nusodinimas MTŽ 1960 ( edinys
é e GFGTŽ 1956; ChŽijin), nuazo inimas (angl. deni a ion) ALŽKP 1958, 19606 ( us.
обесклеивание) RLKPŽ 1959, nuslooksninimo plyšiai ( us. трещины отслаивания) GFGTŽ 1956, numiškin i (angl.
de o es ) ALKŽTŽŪ 1977. Ap íbiam ediniai diccioná ios o nece não necessa iamen e pa o io, g e a ase e
sinônimos (lie u iços e nãoe u iços), ex.: deba k nužie in i, nulup i žie ę ALKŽŪTŽ disba k nulup i žie ę,
nužie in i ALKŽŪTŽ 1977, 1977, 1977, de o es išnaikin i, iški s i miškus, numiškin i ALKŽŪTŽ, deni a ion
nužijo inimas, deni a imas ALŽKP 1958, dewa e ing nu anden, dehyd acija, dehid acija, dehid acija
dehid inização, RLKŽŪTŽ dehid inizações, RLKŽŽŽŽ dehid inizações, dehid acija, dehid acija, dehid acija,
dehid acija.
mas, nuo inimas, nu a nalėšinimas, da p ideda i eiksmažodį nukailin i (Kaulakienė 1992: 9).
128 Al ydas Umb as desde nu iebalimen o a é nup asmanimo: a imas
eikyba i a osena
RLKMTŽ 1975, обезболивание nuspaunminimas, anes eza imas RLKŽŪTŽ 1971,
обезжиривание nu iebalinimas, удаление жибалов RLKMTŽ 1975. Reco de-se
que jun a nessas mesmas diccioná ias exis em á ios a igos de e mos em
que, em si uações analógicas, nu- + -in i icação) edés não é indicada, po
exemplo: de olia e emo e olus ALKŽTŽ 1977, deg ease emo e líbalus
ALKŽTŽ 1977, deho n emo ed, nupjau i agus ALKŽTŽ 1977, deplume (nu)pe
plunksnas ALKŽTŽ dewool de 1958 emo e o cabelo, deshid a a
deshid a ação, emoção de água RLŽTŽRL RLŽTŽTŽ 1971, KŽTŽTŽK
desalinização, emoção de calcá ia RLŽTŽ 1971, 1971. As dispa odumas de ese
kų pašalinimas RLKŽŪTŽ 1971, обезжиривание – iebalų pašalinimas
ago a são di íceis de explica . By he way, nos elhos diccioná ios de
e minos, nos quais pode se encon ado á ios nu- + -in i (-inimas) edinių, às
ezes is o insc ição, que o dicódino e minus pe žiū ėjo LTSR Mokslų
akademijos Lie u ių kalbos i li e a ū os ins i u o Te minologijos komisija,
mencionos Jono K uopo e (ou) K. Gai enio pa a dės. Não es á cla o se semp e
lingüis as po causa desses edinhos ep eendiš a o. Mesmo se e
objec i ica o, é p o á el, que edinius gynė dalyko specialis ai. No en an o
zeb ando em di e en e empo leis us da mesma s ia e minos dicynos e ,
que nu- + -in i (-inimas) edinių dicynos g adualniou diminuiu. Aqui, po exemplo,
em 1959 m. emi ido poli echnikos e minų žodyne (RLKPŽ 1959) o necida:
обезвоживание nu andeninimas, обезволашивание nuplaukinimas,
обезгаживание degaza imas, nudujinimas, обезжиривание nu iebinimas,
обеззоливание nukalkinimas, обез углероживание nuanglinimas,
обесклеивание nuklijinimas, отвернение, обескремнивание nusilicinimas,
обеспыливание nudulkinimas, обессеривание nusie inismina ion,
des u ulizing. Po qua o século siškų e minų ainda mais, mas lie u iški
a i ikmenys pakeis i pagal kalbos no min ojų pas abas: обезвоживание
eliminação de água, dehid a ação, plikinimas, обезвреживание da ymas
leis ame poli echnikos e minų žodyne (RLKPŽ 1984) o pa ies ipo u-
nekenksmingo, обезгаживание eliminação de gás, degazacija,
обезжелезивание geležies šalinimas, обезжиривание iebalų šalinimas,
обезвоздушивание – o o šalinimas, обезволашивание – plaukų šalinimas,
обеззоливание pelenų šalinimas, обезуглероживание обезубление,
обезфторирование luo escencia šalinimas, обелесование хлориум šalinimas,
обескрение
135Te minologia | 2016 | 23
Tabela 2. Ypa ybės šalinimą eiškian ys būd a dinės kilmės ediniai su nelie u iška šaknimi
Nu- + -in i Plg. Pa yzdžiai
nuabso-
liu in i soliu in as alo es, Leskai is skelbia k izes em á ias á eas da ida <...>. (Da bai e
suabsoliu in i „Užsib ėžęs nuabsoliu in i XIX amžiuje suab-
dias, 2003) nuindi isuindi idualiza Su echninism do Homem é acima de udo o seu isdaikdualin i
deindi idualiza em inimas, nuquipsi ianha e nuindi idualinism.
(A ydas Šlioge is, 1996)
<...> o co po suindi idualina e sukonk e ina alma, ela
a i ando à p esen e i a e juslinesa p oximidades
<...>. (A ydas Šlioge is, 1999) Me a ísica homem não é
an o deindi iduali-
zuo as, socializuo as i anonimiškas kaip moksle.“
(P oblemos, 1996)
nukonk esukonk e in i
ban in i deconc e izui i
Bandymas badį (a gė į)
dymą o nukonk e in i, i. i.
nu au in i, signi ica
mis i ikuo i. (Romualdas
Ozolas, 2003)
Galima se ia al ap akią conclusão suc emen a ,
po exemplo, ci ação de neseno economis as
jo nalinho <...>. (Knygnešys, 1995)
Pa s y ų sla ų edakcijos con eúdo
expe imen ou pa ziale e ei o deconk e izamen o de de alh his o inių.
(Da ius Ba onas, 2000) numa esuma e iali i
Banalūs daik ai, džinsai, suplokš in i, a si
(Kauno diena, 2002) emma e ializa Kad e qual
nu ialin i suma e ialė i ma e iali i, e assim
osse o sepa ado c iado abo dagem em
e ou os c en es, e iquiama suma e ialin os
e o çado deco a i idade p e is oe ialė i e ei o.
eligidema e ializa em(s) ela, c iação é e iquiama
c en es imagensdinijas. (Vik o ija
Daujo y ė, 2003)
En ão, se e minando um di ino p ado de
suma e ialização-numa e ialização ciclo, e á em ą
p asidė i naujas ciklas.“ (Mindaugas Tomonis, 1995)
„<...> p idėję ju imine a socialine empi ika pa-
pe cepção e o sua dê, emos esul ado, que não pode
se e balizuado, pelo menos não pode se
en ma e ializado. (7 dias de a e, 2007-07-06) <...> no
mundo udo o na-se cada ez mais i ual e
dema e ializa-se e daí su ge comple amen e no as
comunidades i uais não-hie a chicas <...>.
(Reno ado, 2007-01-19)
U ilizando ais ecnologias a casa pa ece
dema e ializá-se. (Kauno dia, 1995)
136 Al ydas Umb as F om nu iebalização o nuplaciamen o:
eikyba i a osena
Nu- + -in i Plg. Pa yzdžiai
nu ealin i su ealin i
de ealizuo i
„<...> isais ši ais a ejais e o inė si uacija nu-
ea linama i nebė a jau iek s a bu, a d augas
bus Ji, a Jis, kadangi akcen uojamas d asinis yšys.“
(Saulius Žukas, 1995)
Ne ic umo akimi ka, su ealinan i mundo.
(Vy au as Ruba ičius, 1997)
Sapnais eali y é sukeis a, de ealizuada, podemos
apelidá-la poe iška. (Laima, 1997)
nosak asusak alin i Šiandien Lie u oje yškėja
pa e čia au iu, susac alina ele.
kunigys ės nusak alin i desak alizuo i linimo
endencija. (Dieno idis, 1996) Poezija mundo
(Š y u ys, 1996)
Tele isão desac aliza p ocesso polí ico e seus a o es <...>. (Žygin as Pečiulis,
2007) Ao lado edinių com nelie u iška šaknimi apa ece e analógicos edinių com
lie u iška šaknimi, po exemplo, pa nusak alin i susak alin i (plg. desak alizuo i,
sak alizuo i) adicional pa nuš en in i suš en in i (a). Simila men e g e a
mo aliza demo aliza apa ece sudo in i nudo in i (b), e g e a sensibilizuo i
desensibilizuo i começaama usa sujau in i, įjau in i nujau in i (c),
например. : a) Nós emos como Tomo Ak iniecius iloso ia acon ece ainda ocul a,
po ém cla amen e hin ada desac alização do mundo, sua desshan ização e
nudi icação, ecen es am i iais undine no mas de elações do homem com o
mundo (A ydas Šlioge is, 1996);
<...> Suš en imen o do nome Li uano laikau imap as ai impo an eu lie u ybės
išlaikymo i s ip inimo so ie inės okupacijos sąlygomis eiksniu <...>“ (l y as.l
2016-04-13);
b) „<...> okia mokykla, iš ku ios iš a y as Die as, nė a neu ali – ji skleidžia be-
die ybę i nudo ina jaunimą (So e , 2000); Cosmopoli ismo é uma en a i a de
mo alizamen o egoísmo, uma en a i a de amo alidade sudo i a a és seu
ideologiza imen o (Kul ū os ba ai, 1997); A negação dos p incípios da mo adia
ma a a c iação e em in luências demo alizado as oda a nação (Juozas
Keliuo is, 1997); c) <...> é p eciso eco e a um especialis a em doenças dos
pés ou de ma ologão, que, nujau inado á ea, paša ão aoaugusį nago kampą
(Cosmopoli an, 2004); maža (Ca i as, 1996);
„<...> negalima pami š i anks esniųjų ale genų, jų eikia eng i isą gy eni-
mą, nes sa aiminio nusijau inimo (desensibilizacijos) ikimybė labai
P emąka em en a em no o ganismo ale genos ainda não causam doenças, mas o o ganismo
įjau ina, sensibilizuoja (ale gizuoja), . y. p adeda gamin i an ikūnų“
(S eika a, 1995);
137Te minologia | 2016 | 23
<...> a o mação de imagem co po al é a consequência da co-sensu iação dos
campos senso iais; os sujau ina onação emi em ondas acús icas
(Psichologija, 2002).
De aco do o mesmo modelo pasida oma e daik a a dinas o igem edinis, po
exemplo, numi in i sumi in i (plg. demi ologizui i, mi ologizui i): Is o iog a ia
p oeminha como mi o numi inimo e poe ines ismonės demaskação, sepa ação do
ik o és ins umen ois (A ūnas S e diolas, 1996); <...> A his ó ia da Li uânia é
sumi in a e o e dėm oman izada, de mui os li uanos pasąmonėje glūdi
didžia als ybiškumo complexas (Filoso ija i sociologija, 1997);
O p ocesso de demi olog ização de acon ecimen os his ó icos condiciona
acionaisnija abo dagem à his ó ia <...> (Valen inas B andišauskas, 1995).
Cu iosamen e isso, que ao mesmo assun o ainda pasida oma e
sumi ologin i, numi ologin i, išmi ologin i:
Não a pa i des e amo Plia e ių, e de ou a su giu Emilija Plia e y ė,
mi ologin a, žinoma kaip 1831 m. sukilimo daly ė, adinasi, poli inė eikė-
al ez quan o e suja (Meilė Lukšienė, 2000);
[…]... ele since amen e ac edi a a que o No o Tes amen o es á cheio mi ologinių
į aizdžių e, po an o, ob igąs se numi in ologas (Česlo as Ka aliauskas, 1998);
Des a o ma, a nega i an esis pa osas da li e a u a a ual em pa e é nulem o
es o angų išmi olog in i isuomenės gy enimą <...> (Vy au as Ruba ičius,
1997).
Ka ais ne isai aišku, a nelie u išką šaknį u in ys nu- + -in i (-inimas)
ediniai y a daik a a dinės a būd a dinės kilmės, nes edinyje ka-
mienas desin eg ouojamas11. Po exemplo, apicada uma no aada á nue o in i
al ez a a és do da ibo passo pode ece e com e ó ica, e com e o ico,
e o iškas (pašalin i e o ikos znaky, pada y i, aby nebylo e o inis, e o iškas),
nukomunis in i pode e a ibínicas ligações com komunis as, komunizmas,
komunis inis, komunis iškas (mais exemplos de e mik osis emas eja na abel.
3). Mesmo e após a ibinais ligações com daik a a džiais aqui ainda assim is o
signi icado de emoção de peculia idade, só essa peculia idade su ge de
daik a a džio, com ele associada. Ka u e , que g e a unciona unciona
zuo i. Visų minė ų de- i nu- analogijų adimasis odo, kad dėl susida an-
dee o izuo i, dekomuničių nelie u iškų žodžių opozicinių po ų (su dei be šio
p iešdėlio) sis ema de lie u ių kalbos p iešdėlių subi ia spaudimą ambém e
analogiškas po as, e isso às ezes ealizuojama nui suopozicija. 11 De ido à
desin eg ação e U bu is 1978: 125128, 198208.
138 Al ydas Umb as Da nu ebalização a nup acionalização:
eikyba i a osena
Tabela 3. Ypa ybės shalinimą eiškian ys daik a dinės a ba būd a dinės kilmės ediniai su nelie u iška šaknimi
Nu- + -in i Plg. Pa yzdžiai
nue o in i sue o in i Įsi aizduo a e passea in a in elec ualalo di ei o de dee o izuo i nue o in i au ą eiškia
jo en a i o de no o de pab ėž i olė sa o kaip au os skais ybės saugo ojo. (Kul ū os ba ai, 1997)
<...> minha he ojė Dosono p eu ekyje e a
sexual, sue o in a... (l y as.l 2012-01-20)
<...) aki aizdus endinis dee o izui
Ašenbacho e Tadzio elacionamen o ap o ei ando
eg eg eg essimais em passados <...>. (7 a e
2005-03-04)
dias, nukomunis in i sukomunis in i Tan o mais
Li uânia sociedade p oblemá ica do
que, pe haps, aqui é só um decomuniza g ande
nukomunis imen o episódio, e se ia p eciso
complexamen e esol e es as ques ões aqui.
(LRS, 1991) Vadinasi, clandes ão ope ação de
liquidação o ganizou só os p óp ios mais al os
o iciais do depa amen o de segu ança
subcomunis a. (Aidas da Li uânia, 1997) Nós
podemos o na -nos o p imei o país a
deskomuniza <...>. (Vy au as Landsbe gis, 2000)
nupoli in i supoli in i <...> longos za ugamen o
spėjo nupoli in i, s oppum i om išpoli in i
depoli izuo i sociologija, 1995)
do egime adis ino pa e įpoli in i isuomenės
domėjimosi als ybės eikalais <...> (Filoso ija i
Ko sako sociologinė li e a ū as in e p e acija, e
naquela época ainda pa icula men e supoli in a e
suideologin a, Mykolaičiui e a oda es anima. (Meilė
Lukšienė, 2000)
„Ne egioniniai, sube niniai judesiai, kaip,
a kim, en a i as en poli iza zemaiços sąjūdį
jie i gi gali bū i in e p e uo i, kaip sa yje u in ys
p o inção pessoas in e esses k ū į. (be na dinai.
l 2008-04-17)
<...> cons ução de iden idade eu opeinio
ine i a elmen e acompanha sub ilis
ispoli inização e decons a isa das nações Eu opeias. (l y as.l 2016-01-19)
P isidengus escolas depoli iza imu, ikdomas
pa io inis ugdymas. (Zigmas nu eligin i su eligin i
Zinke ičius, 1999)
139Te minologia | 2016 | 23
Nu- + -in i Plg. Pa yzdžiai
De o luga de mui os mode nos dos pessoas
eligião nãode eligizuo i engė desak alizuojančio,
Não em ão a Índia iloso ines sis ema, nass anças
sąnu eligė i monėje ocupa écnica. Mas e a p óp ia
nu eliginančio aiškinimo. (Filoso ia e sociologia, 1996)
de ilgaamžės mi ologinės adição, assim g ei
su eliginamos, susilieja com senosiom ikėjimo
s o ėm ou paginddo no os ėkmes.
(Romualdas Ozolas, 1997)
Secula ismo, po sua ez, não é di eiaeigis
nu eligamen o, mas con adi ó io yksmo, como cada
ez mais cla ace, expe imen ando c ise, esemiando
suas possibilidades. (Filoso ia e sociologia, 1996)
Li emos empos, quando sociedadeê paga ca amen e
po anks ότερη de elig ização, nuš en ėjimą, é
ejeição. (Sigi as Geda, 1999) nu oman in i
su oman in i Pomode nis inei epochai
pe sonalidade nu oman inimas, mas ambém e čių,
ca ac e ís ico pa ologické de oman izuo i
bonsų e badų - išsilais inimas, ealiza imas mene.
isiškas žmogaus galių - des uk y ių i ku ian-
(Mocykla, 1996)
„<...> V. Mykolai is-Pu inas y a ge okai k i iš-
kesnis da li e a u a Li uânica do pon o de is a uni e sal su oman imen o.
(Li uanis ica, 2003) Pasuk a de oman ização, a é amo desak alizamen o,
nu ainikação caminhou. (Dieno idis, Pe cebendo DLKT e l y as.l on es e ,
que na a ual a osenoé es á ela i amen e nãoja di e sidade
1995)
daik a a dinės o igem nu- + -in i dados se ão ap esen ados mais a de),
ou os mui o es eu ai. No malmen e azem-se uns após ou os, às ezes
(-inimas) edinių, eiškiančių ypa ybės a kokio ki o nema e ialaus,
abs ak aus dalyko šalinimą. Vieni jų a ojami gana plačiai (dažnumo
es endendo nemážas mic osis emas. Po exemplo, emos já a habi ual DLKŽ
codi icado mic osis ema das pala as aduci , a alia , a alia , des alo iza ,
des e ė i, de al a i (como an e io men e mencionado, nu e ė i DLKŽ não
es á inse ida, mas nes e sis ema a pala a essencial (LKŽe)) é. Espe a-se que
ao a ua es a analogia é pasida y a semelhan e mui o es eu os a osenos
mic osis ema signi icação, signi icmin i, į eikšmin i, su eikšmin i,
iš eikšmin i, nu eikšmin i, nu eikšmė i, deseman izuo i, p z. :
140 Al ydas Umb as Da nu ebalização a é nuplaciamen o:
eikyba i a osena
Cada igu a de componamen o, ao mos a a maes ikidade do alan e, e o ça e
signi ica a in o mação <...> (Regina Koženiauskienė, 2001); Cando is ezes e
despai ação são cul u almen e į eikšminados, eles não be ampa doença, dep essija
(Vy au as Ka olis, 1996); Ma su eikšmindami só jusliškąjį kosmą, so is ai ao mesmo
empo nu eikšmino an e io iloso ia em yškin ą, mas ainda do cosmo sensliškojo
nea ski ą, e po an o e sup oblemin ą mąs omąjį kosmą <...> (P oblemos, 2003);
<...> se c e mos acima expos os samp o onamen os sob e is- aiškos e signi icação
elação, is- eikšdami an es nu- eikšminame, do que su- eikšminame ou į- eikšminame
(Da bai e dienos, 1999); <...> o dize é ge almen e paniekinan e. E eilė aš yje al
cons ução de mi ologia le a a simplesíssima e dadeosaką, poé icos sen idos e
signi ica i os iš eikšminimą (be na dinai.l 2007-05-16); <...> po causa des a
ci cuns ância às ezes pode demasiadog nu eikšmė i emocinė eligijos pusė
(Gin a as Be esne ičius, 1997); Tais e o colnelis é deseman izado, des eikshmido
como obje o mí ico e sac alinho (Gied ius Viliūnas, 2001). Embo a da ybiamen e
quan o di e en es ( a p alo e a alia possí el se ia insegui abipusį da ybos
unda a imą, a signi icância é cla amen e e bmazdo signi ic a min i, įp asmin i,
nup asmin i, išp asmin i (a), ambém esmė, esmin i12, įesmin i, suesmin i, nuesmin i,
išesmin i, nuesmė i (b), например. : a) <...> ela diligen emen e kūnijo sua isão, sem
dú ida, ele oi su adęs sapno gabalėlį: dulkę sono, que p asmino seu bui į (Vik o as
min i pama inis žodis, nes pe imama p iesaga -m-), e ė i eikšmė y a
o pa ies seman inio lauko žodžiai. Į šią g e ą da p idedama i p asmė,
Ka ilius, 1996); Nes e caso empenškėja oposição en e anksčiau e daba :
an e io men e es é ica įp asmino ealybę, ago a nup asmina (Li e a ū a, 2003); É
po isso que a c ença de e ia se conside ada an agônica da comp ehensão; hão
po que a é é do en endimen o pliūpsnis (A ydas Šlioge is, 1999); b) Da mais
signi ica i o pa a eles é a c iação de pensamen os, concei os e a decla ação de
seus desejos na ida, com eles [se e] sec i i, esmin i, adia, on ade de c ia
(Vydūnas 2013: 2324);
<...> a olina o nuo a is o elismo- omismo, des es esmingai esmės iloso ijas,
simul aneamen e po ém e do pla onismo, que, ing essigês a ka aliją idėjų
anapus, nuesmino mundo, das coisas esmes ans e indo po u deles
(Respec us Philologicus, 2001);
O maio de nós, se es humanos, le an ado a a e a é suesmin i se į
(Pe e is Wus as, 2000);
<...> cada isí el e in isí el, cada azimen o e não- azimen o, cada
in oduzminimas e isesminimas, cada c iação e naiki12 Veiksmažodžio
esmin i DLKT não exis e, mas encon ado exemplo Vydūno.
Te minologia | 2016 141 | 23
nimas yks a čia, an kal os ke e os, a p juslumo i an juslumo“ (A ydas
Šlioge is, 1999);
„Ši aip ž elgian kul as y a nepap as os s a bos gy enimo eiksnys žmogui
iš eng i nuesmėjimo i sulėkš ėjimo <...>“ (Vincas Vyčinas, 2001).
Pa eik i žodžiai daugiausia andami iloso ijos, li e a ū ologijos i pan.
ex os. Vediniai signi icmin i, p asmin i, esmin i mais são u ilizados com p e idėlias. Em ge al ge a-se
imp essão de que desses no osada os nep iešdėlė as o mas às ezes seida ão mais a de do que
an esdėlė as. Ma y i a i aus e p óp iaimino ação oposição (nu e in i nu e ė i, nu eikšmin i nu eikšmė i,
nuesmin i nuesmė i, ne as a só nup asmė i g e a nup asmin i), ambém is o peculia idades, con eúdo
concedikimo e shalinimo oposição. A úl ima oposição é ob ida oponendo su-, habi uiešdėlius con endo edinos com
aqueles que êm p e ixos nu-, из- (su eikšmin i, į eikšmin i nu eikšmin i, iš eikšmin i; įp asmin i nup asmin i,
išp asmin i; suesmin i, įesmin i nuesmin i, išesmin i). Embo a se pudesse espe a oposições com- nui em- de-, a
pa i de exemplos e que as pa adas são sumišusios, po exemplo, bem conhecida oposição a alia des alo a
(<...> somos endem a si mesmos duejo i, mais sel des ali em do que a aliamos (be na dinai.l 2008-01-13); No
abalho G o žiniame oco e sob e alo ação, des alo ização e a aliação (Li e a ū a, 2003)). LKŽe eiksmazodis
in e p e a iden i ica-se com a alia p i ecogni i kieno e ę, b angin i, espb i, mas em on es i uadas
in e p e a não encon a. Na a ual a osena es ão habi uais oposições com di e en es p e ixéis, exemplo.
(žodžiai do DLKŽ6 2006): sumon ua desmon a , su uok i es ook i, ing essa des egis a , en a desliga , aqui
menciona e s au in i nu au in i; p e idéllias dedados e oposição eiškiando ski ingomas šaknimis, exemplo.:
su ankin i из e in i, su aupi i išeik o i, įmi ky i изdjio in i, sujaudin i nu amin i. Fo am en ele in i
sucedidos ele os ca į deselek in i panaikin i co po ele os i magne ines p op iedades do co po (DLKŽ6
2006). Uma ez que alboje com-, em- isopozições são não poucos, ma y , conside a a que de- + -in i aiška é
lie u iškesnė do que nu- + -in i, po an o an e io men e di o eiksmažodis nabuožin i DLKŽ3 1993 oi mudado
pa a изbuožin i13, embo a aisan o signi icado do emano 13 A al mudança podia con ibui e o a o de que o
usiškiško é não co esponden e com o signi icado do emano p ies обезaga- (обес-), e com o p e ixaga раз-
(рас-), que anikinam o esul ado do an e io ac o, y ei. Da plg. ismagne ização desmagniciamen o,
desenanda ização desge me iização (RTŽ 2000).
kodi ikuo os daik a a dinės kilmės eiksmažodžių naujada ų opozicijos
k ū į“, įmagne in i „su eik i magne o sa ybių“ – išmagne in i „panaikin-
142 Al ydas Umb asas Nuo nu iebalinimo iki nup asminimo:
eikyba i a osena
nu- + -in i e dadei os edinos às ezes o am peziciados e de- + -in i
no osada ai, po exemplo, ao in és eso ie in i suge ido melho consumi
1993: 13), ie oj išpoli in i – depoli izuo i (KK 2003: 84). Pas a asis siūlymas
deso ie izuo i (Rudai ienė a gumen uo pelo que não há supoli in i, embo a de
a osenoja al pala a já adosi, se necessá io pasida oma e įpoli in i (ž . 3
abelėje). Inciden almen e, no signi icado de emoção de ma é ia de- + -in i
ge almen e não ojama, mas ATTŽ 2001 encon ou is a nalėšinimas augalinių
e šalų iš ilnos šalinimas (обе- зрепеивание), iš a nalėšinimo mašina mašina
ege iniams e šalams iš ilnos šalin i mechaniniu būdu (обезрепеивающая
машина). Ob iamen e, que assim pô i icado nu a nalėšinimas. J. Klima ičius
disse que nu a nalėšinimo mašina soa anecdo iškai, mas do enunciado nesiūlė
(Klima ičius 1974: 19). T ocamen o do an eceden e na pala a pa ece
queis okai. Ma y , p ecisa am p ocu a ou as soluções (ap esėž ys não o
indica cla amen e, mas al ez possa se simplesmen e emo al de a nalėšų,
a nalėšų emo imen o mašina). Plg. обезрепеивание a nalėšų šalinimas
(RLKPŽ 1984). Keis okai pa ece e a ka čiais pa o ojamo immiškinamen o,
exemplo., Tai é não immiškinamen o, não o bosque aniquilação, e modes , esponsá el o bosque p a e inação locais <...> (l y as.l
2016-04-24).
Como já oi mencionado, p epa ando DLKŽ3 1993 oi abandonada não mui a eliminação signi icância nu- + -in i
edinių, po ém nucmeni i deixik a. Tikėsuasmenin i, ao pe soni ica , pode e con ibuído ambém o
ina, kad a gumen as palik i šį žodį žodyne bu o as, kad g e a eik a i
a gumen o de que ne u imos com o subs i ui al da inho (Paulauskienė 2001: 95), bem como a adição de
consumo14. É e dade, alguns p o esso es de língua de especialidade de aco do analógicos edinhas modelí
da co eção e nusseminia , o e ece usa a combinação aze anésmení (Kazlauskienė e k . 2010: 62;
Bielinskienė e k . 2014: 187), po ém a p obabilidade de que isso possa a e a des e já de longa da a pala a
a op og amação ITŽ 1997). Melho is o ou o polinkis se pe mi ido usa nuçpeniza , isso dos
consumido es não é e i ada consumi e nujmogin , juaba que essas pala as mui as ezes icam em
seną y a menka, juoba kad žodis a ojamas gana gausiai (ž . 5 len elę),
y a e minų žodynuose (p z., nuasmeninimas SŽ 1993, nuasmenin asis
con ex os semelhan es ou oda g e a (p.ex., 14 A pala a usada já nos p imei os empos da independência,
ex.: O capi alismo, besiegando o luc o po odos os meios, nuçpenizou o abalho, nuçpenizou o homem e ao
mesmo empo nuçpenizou a ida (Naujoji Romu a, No 29, 193730), ...> a c ia i idade do po o baseia-se no
consciência de pe sonalidades o es, e não no o çs ine da minia (XX am, 1939-03-31).
143Te minologia | 2016 | 23
„Su siaubu gal oju apie užda o ipo kolek y ines įs aigas. Jos nužmo-
gina, nuasmenina (Tė iškės žinios, 1996)). Do mesmo seman ino campo pala as (ji
em e in e nacionais co espondemis depe sonaliza , dehumanizuo i)
mic osis emas desen ol ojamas mui o semelhan e: nuzmeni i, suasmenin i,
įsmenin i, suasmenė i, nuzmenė i e plg. nužmogin i, sužmogin i, įžmogin i,
išžmogin i, nužmogė i (ap ik us a enos pa yzdžiaius ž . 4 lennužin i kalbininkų
elėje). Dalis šių žodžių y a iksuo a i LKŽe. S aipsnyje minė a, kad
bu o ais, be kai pa a imų leidiniu nu aus i, nu au ė i. Se é possí el nujmogê, é
se galima as i, kad nužmogė i15 nepeikiama (KK 2003: 137), g e inama
possí el e nujmogin i. Es a ubine da língua li uanas comissão Kalbos consul as
banco já ago a diz que ambas as pala as galimi, baseia Bend inės lie u ių kalbos
žodynu (BLKŽ), po ém nes e dicodyne le aė N nepaskelb a, aquelas pala as só
inclui em i aš yną, que ainda se á edagui ado. Ao BLKŽ i ulação inclui e
com as pessoas associadas pala as nuka alikin i, nuk ikščionin i (abu é LKŽe).
Embo a e não ha gausi, a osena indica, que quando necessá io são ei as
g upos de pala as: nuk ikščionin i, suk ikščionin i, įk ikščionin i,
suk ikščionė i, nuk ikščionė i. LKŽe ixou-se nuka alikė i, suka alikė i, mas em
on es in es igu as encon ou apenas nuka alikin i, suka alikin i (ž . 4
abelėje). Analogamen e manei a a osenoje às ezes pasida oma e i okios
a i o e p óp iaimino ação oposições mos an es naujada ų, exemplo.:
nubažny in i nubažny ė i, nud asin i nud asė i, nupile in i nupile ė i,
nues a ybin i nues a ybė i. DLKŽ6 2006 ixsuoja sukul ū in i sukul ū ė i,
a osenoje as a e nukul ū in i nukul ū ė i, pasida oma e įkul ū in i,
iškul ū in i. Ac i o e au ônimo ação oposições às ezes is o an o edin com
p e ixêias su-, an o e com p e ixêias nu-, mas se o signi icado de emoção
passelkamas p e ixêis de-, au ônimo ação ge almen e g e a nebūna, po
exemplo, bas an e equen emen e usada iss a ybin i, mas nemi i iss a ybė i.
Ve dade, as a um ou o pa a ojimen o escul ū in i iškul ū ė i. LKŽe ixa
ex aau ini es aau ė i, es aaus i, mas a osenoe encon ado apenas uma
ou a ez pa o ado es aau ini, habi ual n au ini. Inciden emen e, n au in i
n au ė i opozicija incen i a as is e nulie u in i nulie u ė i (minė ų e ou os
exemplos de pala as semelhan es ambém eja. 4 ábele a).
15 Uma ez que em ez de nužmogin i oi p opos a a pala a in e nacional de dehumaniza , isso em ez de
nužmogė i oi p opos a de consumi deg aduo i (Balčienė 1979: 15).
144 Al ydas Umb as Da nu ebalização a é nup acionalização:
eikyba i a osena
Tabela 4. Ypa ybės ou de ou o obje o in angí el emalição eiškian ys
Nu- + -in i Plg. Pa yzdžiai
ediniai nuasmesuasmenin i Viename Mieželaičio eilė aš yje nuskamba
panuasmenė i pa adinimą i k . au o i e ais <...>. (Li e a u a, 2001)
nuoskauda nin i įasmenin i dėl susidū imo su su su ais nuasmeni ui
depe sonali-<...> in e ne o neceu a possibilidade de c ia indi idualizados
sepa adamen e. (A ydas Bakanauskas, Vy au as Liesionis, 2008)
anonimisuasmenė i niais, neiden i ikojamais, u inčiais ik a si kodinį
zuo os p odu os, en ia suasmeni ados mensagens a cada consumido
<...> abs ak ūs, neapčiuopiamis assun os nes e caso
au os d asia – pe soni ikuojami, įasmeninami kon-
c e aus humano, i.e. ki abnešio, his ó ia de ida.
(Nemunas, 2004)
E aqui a mais impo an e, diz ilóso o, não
nuesmenė i (isso pa icula men e ácil en elaçado minio), e suasmenė i.
(Dieno idis, 1996)
<...> no p imei o caso emos como mo o inio on e
pe sonização, e segundoio - di e sos pad ões de
compo amen o e es e eó ipos são depe sonaliza em, obje i iza em.
(P oblemos, 1995) nubažnysubažny in i Noaos empos
da Re o ma a é mesmo XIX a. p imei a me ade in e
dias, 2003) A si anda es ea pe íodo ca ac e ís ico
įbažny in i al egimos ig eja nubažny inimas oi
b uožas subažny inação do casamen o. Ig eja
2003) Jau ka aliaus Mindaugo k ikš u siau ai, e lie u ių
ponubažny ė i pulia us em oda a Eu opa. (Da bai e
começou a egulamen a os casamen os <...>. (So e ,
isuominiu k ikš u plačiai lie u ių kalba bu o
įbažny in a. (Te minologija, 2003)
„Dėl nubažny ėjimo i ikėjimo sus e imėjimo
não pela maio pa e culpa não secula ização, e an es bem a p óp ia Ig eja,
insolan i adap aiky i à no a sociedadeobuosubuožin i Mes ealmen e sob e as
nės.“ (Naujasis židinys, 1996)
ações de S alin mui o co nežinojožin i изbuožin i me. Nos alcançou in o mação:
debuožinimų, ėmimų, kolek i i izacijos, be il iško da bo kolūkiuose juodi
buožių nubuožinimas. Tudo. (Galina Daugu ie y ė, 2002) Mūsų amília oi subuožin a,
lemb animai lydės nukalbin i Tau a pamažu nukalbinama. P ie a a b ukamai usos
o pode ho po dėjo nepakeliamas ob iga oles. (S asė Kiselienė, 2002) A odė, que
albai possí el oi esis in is. P es ijosa na ida e necessa iamen e nas
ins i uições inglês alaba esis in is não como: enkiesi mesmo. (Romualdas Ozolas,
2003) nuka in i O eu conhecijou pessoas, que, isquandadas p ecoy esnių médicos
ecomendações, o am passėję em ca é sem ca eína, embo a mui o gos asse
ca é com ca eína, e assim bebê aquela ca angų e šleikš ų e zacą doze longos anos,
e ainda mais ca angiau pagėjo, po que ca ą nuka in i cus a mais ca o, do que da
mus isą gy enimą.“ (Dieno idis, 1996)
151Te minologija | 2016 | 23
na u alą. (be na dinai.l 2006-06-21) nuli e a ū in i <...> acilmen e podemos
in oduzi como ca ac e ís ico posmode nis ik i ai nuli e a ū inimen o.
(Nemunas, 1996) numąs ysin i <...> odos poisijanças e ma adanças JAV c iou al
numąs ysinimo, nujausminho ideologia, que ninguém ne e lek ua mesmo o que ê e
expe imen a. (be na dinai.l 2007-05-16) nupa adoksin i Luhmannas desc e e a
eligião como o mų sis emą, que a sociedade c ia p ocu ando nupa adoksin i
pasaulį. (Robe Wu hnow, 1996) nupasaulėžiū in i Už a Lie u ių on o os amigos
podem se suge idos a desis i da comple a nepasaulėžiū os e ala sob e ik ąją
demok a iją, na qual a a i idade polí ica osse nupasaulėžiū inama (sumažinama
nio kū inio sa ybes. kaip i eilė aščių ne ien isumą, išcen inę s uk ū ą a aps-
pasaulė į akažiū os eiklai). Tassupasaulėžio ação de e ia es a não só na cul u a,
mas ambém na economia. (Dieno idis, 1995) nupaslap in i Juk ainda é is isa
nebažny inės, s i is de eligião nonins i ucional. É com acionalis inho
nupaslap ínio (An zaube ung)? (Filoso ia e sociologia, 1996) nupaukš in i <...> indica
já não conc e os paukš į, ao qual pe sikūnija mi usysis, e o mo usio esmę e
sa imonę man ikančią ėlę, iesa,apa odančią paukš elio pa idalu. Es a o ma em
empos mais a de podia quan o e in e e i , p esumi elmen e, yko kažkoks
ísico p o ė io nupaukš inimas <...>. (Gin a as Be esne ičius, 2004) e a os de
meninas com cla a g á ica os o oalo linha. (Kauno diena, 2001) nusipoe in i A i a e
p islopin a au oi onija. <...>. A é mesmo bas an e a iscoso nusi ainização,
nusipoe inação. Dehe oização. (Dieno idis, 1995) desmegeni a O s o i em ab idão
con on ação com o sis ema nebe u íamos nem jégų, nem c imen o aqui
boni amen e seope a am odos os mecanismos de desmegenização. (Valen inas
S en ickas, 2008) nužio ulin i S iliaus pon o de is a pa odiado mai oniškas miško
ošimo desc ição nužio ulinimas <...>. (Da bai e dias, 2003) Comp endida, ais da inais
eg as podem se delibe adamen e queb adas buscando o iginalidade ou p eikumo
(ca os ezes como pasi eisinan kabu ėmis), mas an o ampliados mic osis emas
u in ys, an o e okaziniai da iniai só con i mam isso, que nu- + -in i ediniai
a osenoje de ac o em signi icado de eliminação, os au o es do ex o
nu akauskin i – „Ki as sąmoningas R.Rakausko „nu akauskinimas“ - jo-
kių me gaičių, nuogų kūnų kul o, s iliaus blikų i blyksnių, žymių i nelabai
ac edi am que os lei o ojai en ende ão. Vedinis pode subs i ui pala as de
152 Al ydas Umb asas Do nu iebalimen o a é nup asminamen o: mais se dis ingue
eikyba i a osena
junginiais, p ielinksninėmis kons ukcijomis su be, be ne isada išlik ų
eiksmo akcen a imas, o i sakinius ka ais ek ų ge okai pe o muluo i.
Ta p nekodi ikuo ų nu- + -in i (-inimas) edinių, eiškiančių ypa ybės
a ki o nema e ialaus, abs ak aus dalyko šalinimą, a osenos dažnumu
nukenksmin i e nuscausmin i (dažniausi ediniai ap esen am 5 abulelėje16 ( isas ou os
a igo mencionados nema e ialaus sujei o shalinimą eiškiančių edinių eqüência em
on es i uas é meno ); DLKT sec a indica pau ados pala as, incluindo açõesmažodžių
o mas (apima e sudaik a a dėjusius daly ius, po que não há como p og amicamen e
sepa a ), abs ac us com -imas, núme o, e l y as.l sec a indica publicações, cujo
ex o con ém aquela pala a, núme o). Da ybiamen e eles podem ece com
i ik a o dzes malksmas, dolo mas, embo a nãomes ina e conexão com ad e bios
malksmingas, dolo mingas (kamienas desin eg ouo as). Sem an eceden e ediniai
ge almen e não ojami (LKŽe é dada), embo a às ezes oco a, po exemplo: <...> ele do
pasquinho me eida a e semp e dizia: B oli, aqui mais passeusk, aqui pe doisk ep uką, que
a linha ib uo ų, que osse i a, que skausmin ų (Kauno diena, 1995); Me as p ome e que
assim ilniečiai poupa á cen enas de ho as spūs ise, e uncioná ios nãousip a ėlius ão
dolo min a com mul as (l y as.l 2015-08-21). Tabela 5. Mais eqüen es peculia idades ou
de ou o obje o não ma e ial signi icação emo al ediniai
Nu- + -in i DLKT l y as.l Nu- + -in i DLKT l y as.l
nu e in i 1349 1281 nu eikšmin i 29 13
nukenksmin i 557 331 nupilie in i 21 2 nuskausmin i
453 683 225 numi in i 19 1 nuismenin i 235 80
nudee in i 18 1 nu au in i 70 nup asmin i 16 2
nud asin i 6 nabuožin i 10 1 37
nužmogin i 187 58 nubū in i 13 1
Daugiau panašių edinių, ku iuos bū ų galima sie i su abs akčios eikšmės
daik a o džiais, con endo p e ixos -smas, -mas, amplnessa a osenoje não17. Ras i só mui o a amen e
nu eiksmin i, nujausmin i, po exemplo.: Bu o ma cado 16 Į len elę ne auk i cla amen e būd a diniai ediniai,
odos eles são a os, sob e suas eqünumą já oi zaziminada. 17 Às ezes ap a-se edinhos de daik a o des
com p e ei o -mė, po exemplo, nug ėsmin i Žmogus como beždžionės šaka - isso mui o pablogėjusių
condições de ida e inha que as supe a e lexões (g ėsmės encimen o, aquela ameaça nug ėsminan si
mesmo, seu in e io eu calo uma) ajuda esul ado (Romualdas Ozolas, 1997).
153Te minology | 2016 | 23 acen uadas laze inas p ojecções, kine inė scenog a ija e
įdomus, poleminis gam os deene gizacijos, jos nu eiksminimo p ocesas
plė ojan is Eu opos ci ilizacijai“ (Bal os lankos, 1996); „<...> kiek pe daug
digi al imagem. No en an o isso só mais pa yškino absolu o nujausminho e nuasbū
aciden almen e pasida y ą nu iukšmin i, например.: <...> enho mui o elhas
meninimo įspūdį“ (be na dinai.l 2007-10-17). Čia galima paminė i i u -
so ié icas eco des colecção com ais ob as como Pi masis Čaiko skio conce o
o epijonui. Sem nenhum nu iukšminho? (7 a es dias, 2005-12-02). Nukenksmin i
oposições, pa ece, não em, e com ou os ediniais pasida -se, po exemplo,
en is ece , en is ece , ence iksmin i (pas o o mais comum), po exemplo: Jeigu
a Pala a de Deus comp eendêssemos odos e imedia amen e, se não
encon ássemos nossa men e en is ecinan es pa adoxos, sec e os exigida, nele
ebū ų humano, mas não olia de exp essão (Donaldas Kajokas, 2007); Po isso, ele
[a o de sopookim] semp e inclui o que dado e o que não dado (šia sen ido
anscenden iškas). Ele de imedia o e empalhado, emocional (P oblemos, 1996); Içã é
ób io que a idéia enecminan e e a i idade de inido a do es o ço humano sem maio
pe igo pode dissipa pa aikaujancio se iço liūdesį e encida supos amen e nebylios
linguagem baimę (Algiman as Valan iejus, 1997). Bū a p opos as ao in és
nukenksmin i, nuscausmin i usa in e nacionais pala as pas e izuo i, anes ezuo i,
pois kalboje adqui alėjusių in e nacionais pala as não há eikalo keis i seusis. Às
ezes mesmo pa a enuncia a qualque o pala a in e nacional, impossí el isso
aze , po que lie u iškasis naujada as ica onde suge i lie u iški junginiai aze
nekenksmingą e elimina , numalšin i skausmą. In igan e é que 19871989 oi ealizada
p as esnis už a p au inį a i ikmenį“ (Rudai ienė 1993: 13). Žinoma, daug
uma pesquisa e en e is adas quase 100 pessoas abalhando no campo ciência (a
maio ia inha g aus e nomes de ciência). Pe gun a , o que consome, nukenksmin i
escolheu 60 in o man ų, pas e iza 11, e aze nekenksmingą 7.
Co esponden emen e nuscousminimen o op a am 53 pessoas, anes eziją 19,
anes eza imą 12, não su p eendíamos, se de aco do com as pesquisas e con inua
p e alece iam nukenksmin i, nuscousmin i. Ambas as pala as ou em-se
o anes ezacijos nepasi inko nė ienas (lie u iško junginio anke oje nesiū-
ly a) (Rudai ienė 1991: 35–36). Daba inių okių apklausų nė a, be u bū
esnekamojoje ala, como is o a pa i des e es udo acumulados dados, seus gausu
e a uais esc i ó ios on es. Nusminação g e a anes esia, anes esiação
an e io men e oi o necida em alguns e mos de diccioná ios (p.ex., RLKŽŪTŽ 1971;
MTŽ 1980, no úl imo oi e nucau inamen o18 g e a desensibilizamen o). Uma das
p i18 Em ez de nujau in i suge iu-se shali i jau umą, aze nejau ų (Kaulakienė
1992: 9).
154 Al ydas Umb as F om nu iebalinimo a é nup asminimo: žasčių, palaikan i
eikyba i a osena
a osenoje nuskausminimą, é a que pa ogu daly iu из eikš i ais us
apibūdinan į pažyminį, que mui as ezes é usado daik a a diškai (p z., Tik
Skausmo cen e pacien e pode se e ec uada in azinė nuskausminimo
p ocedu a. du an e á ias ela os analgésicos p epa ados sgui am
di e amen e no oga , p o ocando a do (Li u os amanhã, 2001), os emédios
„Nesup an u, kaip ge iau gydys, jeigu isiems ski iami be eik ienodi
Be alok-Zok e Ca dace com aminamaisiais e nuscausminakon eks oodis, e
maisiais“ (Filomena Tauny ė, 2004)). Nuskausminimas y a s eika os
nukenksminimas em á ios con ex os usados, e ka čiais pas zima e
de i ados de pala as (p. Se no seu au omó el há combus í eis nukenksmin u,
não se pode bo a gasolina com shaks inha, pois po milha es de quilóme os
(Makslas e écnica, 1995)). DLKT Visí el que no a oseno nukenksminama é
ambien e, solo, polšalai, mic oo ganismos, oupas, ca inhas, a mas, pessoas e
k . A pala a bas an e eqüen e em con ex os de mili a e de segu ança
pública, ala-se sob e minas, bombas e ou os explosmenos nukenksminimen o.
Ca ybo diccioná ios an e io men e podia se encon ado, po exemplo,
nukenksminimas (spциальная обработка), balaudmenų nukenksminimas
(обезвре- живание боеприпасов), nukenksminimo mašina (дегазационная
машина) (KTЖ 1993), mais a de apa ece is icimen o de balaudmens su eikimas
ao šaudmeni al būsenos, na qual incapacima aciden al seu explosimo. Co igida
de á ios modos munições de onadas, e i adas ca gas ou explosi o ,
explosi o ixados em poe a io do segu ado e k . (обезвреживание боепри-
паса, ende ing sa e, deac i a ion, neu aliza ion o ammuni ion) (KŽ 1995).
Kalbininkų não e isė uas diccioná ios ainda assim e nukenksmin i de use,
disa m, deac i a e; nukenksmin i bombą de use/deac i a e a bomb (ALKTŽ
2004), às ezes p aziū i e kalbininkai, ej., nukenksmin i decon amina e, embo a
no mesmo e bo es eja aze nekenksmingą (miną e c.) deac i a e; aze
não-danksmingą neu alize (LAKKTŽ 2015). Em a uais dicioná ios edaguidados
a eliminação de malignidade ge almen e exp essiam pala as conjun i os,
exemplo: disa m 1. nu(si)ginkluo i, 2. aze nekenksmingą; oca (miną, ginklą)
em saugią ajuda ; co igi (miną); decon amina e 1. c a ini ; degazua ;
desa i a ; deac i a e 1. desac i a , 2. aze nekenksmingą (miną, e c.);
deac i a ion 1. desac i amen o, 2. azimen o nekenksmingo (minos e e c.);
de use aze nekenksmingą; 2013). No en an o é p eciso econhece , que
d ejybinio aleg nio exigin an e daqueles jus i ica , bu a não ez. Po
šalin i sp ogdiklį; de use a bom – pada y i bombą nekenksmingą (ALKKTŽ
exemplo, açõesmajodžius nuis i ica e nukenksmin i Aldona Paulauskienė
kons ukcija da y i nekenksmingą e minuose y a nepa ogi, daba eikiami
155Te minologia | 2016 | 23 ais e mos, po exemplo: amuni ion disposal, explosi es
and ammuni ion disposal p ocedu e (EKŽ 2008), explosi e o dnance disposal (EKŽ
2008), explosi e o dnance disposal (NATO 2006), explosi e o dnance disposal inciden
(NATO 2006). Mi ando em es es e mos nea oda eia, po quê a osena não que
enuncia nukenksminimen o.
Kalbininkų da buose užuominų, kad nukenksmin i, nuskausmin i eikė-
classi ica a aqueles dos quais não emos com o que subs i ui (Paulauskienė
2001: 95). Falando-se de que a eliminação signi icâncias nu- + -in i edinių modelis
menkai co esponde à língua li uânica p iešdėlinės da ybos no mų, ela espe a
que mais algumas pala as de p igis, p incipalmen e nuscausmin i
(Paulauskienė 2004: 262). Dizendo p igis, ela, p esumi elmen e, em em men e
kalbininkai leis, pois p igyda es a pala a no alamen o não há nenhum eikalo,
ele já há mui o empo p igijęs. Jonas Šukys ambém cau elosamen e diz que
al ez aça-se exceção só a mui o pa anhas, cons an emen e usadas
pala as de nuken meni , denu ica (Šukys 2006: 75).
Va osena indica que embo a e kalbininkų peikiam, eliminimo signi ica i as nu- +
-in i ediniai são ainda consumidos, suas pasida oma e naujų. Embo a e não
econhecido, de ac o modelis exis e. Uma ez o ganizado BLKŽ, seus
o ganizado es con enien e de no o a alia es as pala as. Em p imei o luga ,
de e ia sepa a aquelas pala as pelas quais se exp essa subs ância ou algum
ou o obje o ma e ial (nu iebalin i, nugeležin i, e c.). Peikian da ybos modelį
an e io men e em ais pala as p incipalmen e e oi o ien o iojamasi. Essas
pala as não êm es endidos mik osis emos, ge almen e não há oposições
Taisymo adiciją galima išlaiky i. A ski ai eikė ų žiū ė i į žodžius, ku iais
o mando pala as. eiškiamas peculia idade ou algum ou o não
ma e ialalaus, abs a o sujei o emo al. Va osena indica que essas pala as
Ne i p ipažįs an šio modelio žodžių adimąsi dėl ki ų kalbų po eikio,
mui as ezes êm ex ensos mic osis emas. pode conside a -se algumas delas
inclusão em BLKŽ endo em con a a a osenos polinkius, juaba que um ou o
desses pala as já ago a é codi icado ou o am codi icado an e io men e,
mas codi icação mudada. Taisy ojos mais uma ez di o a gumen o, que
nu i ia signi ica peculia idade pe excessí, e não saalinimą, com as pala as
do modelo em discussão nelabai unciona, lei o es pode iam se enganados,
mas os au o es do ex o conside am que se á en endido como de e. Cla o,
156 Al ydas Umb asas Nuo nu iebalinimo iki nup asminimo:
eikyba i a osena
mui o signi icado em o con ex o. Além disso, na linguagem já e ago a há
codi icados açõesmaodzes, aos quais o mesmo p e ixo dá signi icados
opos os, po exemplo, nudabin i 1. mui o bem ado na e 2. i a pe jušalos,
nu ainica 1. i a em ainiką e 2. ainikais nukabinė i, papuoš i (DLKŽ6 2006).
IŠVADOS Eliminimo signi icâncias nu- + -in i (-inimas) ediniai começa a aisi i
kalbininkų an es mešim į anos. Te minologo K. Gai enis p o a elmen e oi o
p imei o, que chamou a a enção em seu uso na p enda da época, p o isão em
diccioná ios e p opôs co igi . Desde ca ac e a dinio edinio nu iebin i, que
šiaip naujada ų ( okių como nu iebalin i) e a gumen uo a, que anie ambém
kalboje eiškia „pada y i pe iebų“, aisy ojų pe ei a p ie daik a a dinių
egalė ų eikš i pe i šį. Nos abalhos às ezes em ge al peik a al a iba,
po que ela adosi de aco do de ou os idiomas exemplo (maio men e usos),
o na -se daik a a diniai açõesmajodžiai sem p e idėlio ge almen e não
ne a ojami, po an o a iba conside ada miš iąja (imedia amen e
adicionando p e içėlis nui p eesaga -in i). Na p imei a edição da Daba inės
lie u ių kalbos žodino edição do discu ido modelo das pala as e a o necida
apenas alguns, po ém em segundo o edição deles oi incluída não mui a,
embo a ediniai já osse começa aisi i. Tal ez enha conside ado-se no
a o de que ediniai e am não só espali as na imp ensa, mas e o necidos em
diccioná ios de e mos da época. No en an o, a no ma do dicioná io con inuou
a se dispu jada, lingüis as dessas pala as co igi não pa a am e da
e cei a publicação do dicioná io da Daba inė lie u ių kalbos quase odos
ediniai o am emo idos ( ėlesni leidimai ūpimu klausimu nieko nekeii ė).
Kalbininkų es o ços g adualmen e oi abandonado edinių e e mos dos
dicioná ios, p incipalmen e o necendo conjun os com pala a de esalinimas.
Kol oi lide ado pela segunda publicação do Dicioná io da Daba inės lie u ių
kalbos, emo al das signi icações nu- + -in i ediniai podia plis i, pois man i asi
disposições es ic amen e ne aisi i do que publicada dicionne. Kalbininkų
publicações, publicadas ainda an es do e cei o Daba inės lie u ių kalbos
ap a iamo modelio edinių e inimo. Kalbama, kad ediniai jau leidžia
šaknis mokslo e minijoje, kad jie kalbai eikalingi, kad nepa yks a sude-
žodino leidimo apa ição, às ezes is o neuž ik in umas po in i kalbininkų e
aqueles edinių consumido es po eikių. E subs i uídos nos a uais kalbininkų
abalhos às ezes cau elosamen e dizem, que a alguns nu- + -in i ediniams
eik ų aze exceção, pois não há com o seus con o á eis. A maio ia dos
abalhos da língua aisy ojos mencionados nes e a igo são edinių
daik a a dinais de o igem e signi ica um ce o conc e ous sujei o, ge almen e ma é ia, shalinimą. Panag inėjus a a ual a osená,
157Te minologia | 2016 | 23 abs ação do sujei o. Da ybiškai alguns deles sie ini
emian is Daba inės lie u ių kalbos eks ynu i populia ia naujienų s e ai-
ne l y as.l , ma y i, kad kai ku ie anksčiau aisy i ediniai jau gali bū i
nebeak ualūs, kai ku ie ebe a ojami. Ka u ma y i, kad daba inėje a -
osenoje y a į ai ių ap a iamo modelio edinių, ku ie kalbos aisy ojų
da buose neminimi. Jais eiškiamas ypa ybės a kokio ki o nema e ialaus,
com būd a džiais, ou os com daik a a džiais, neme ai possí el e abejopa
in e p e ação. Jų adimąsi ago a já pode p omo e não usų língua, e as
pala as in e nacionais com sandu de-, ambém es imula o p incípio da
analogia, po que alguns nu- + -in i ediniai em ex ensos mic osis emas,
segundo as quais são c iadas ou as pala as mic osis emas. Desejo da
mesma šaknis ediniais exp essa de ce a con eúdo de concessão e emo al
oposições pode se uma das mais impo an es azões, po quê p ecisa nu- +
-in i naujada ų. Con a o modelo é pa icula men e a o i o na iloso ia,
li e a u ologia e semelhan es ex os de na u eza pensamojo, nos quais mui o
oco é dado à no idade dos meios de exp essões da linguagem, neįp as idade.
Além disso, nes es e em ou os ex os ac uais a i ous (nu- + -in i) e au oiminio
(nu + ė i) ação oposições, an u caso indica não shalinimą, e au oiminį
pe dekimą. Rendiando Bend inês diccioná io da língua li uãs é p eciso a alia
meiochen o ano du usio nu- + -in i edinių aisimo esul ados e a osenos
polinkius.
Visando no mas de es abilidade a signi icância de eliminação de ma é ia
edinių nekodi ikacija pode se man ida, mas ca ac e ís icas ou ou os
edinius de signi icância de eliminação de obje os não ma e iais pode iam se
a aliados sepa adamen e. Algumas das suas codi icação ap oxima iam a
no ma à ealidade. Pa icula men e bem no ma e a osenos a a ūkis isí el de pala as nukenksmin i, nuscausmin i e nujmogin i p e alimen o.
ŠALTINIAI
ALKKTŽ 2013: Kisinas E. Anglų–lie u ių kalbų ka o echnikos žodynas, Vilnius: Gene olo Jono Žemaičio
Lie u os ka o akademija.
ALKPŽ 1958: No od o skis A. Anglų–lie u ių kalbų poli echninis žodynas, Vilnius: Vals ybinė poli inės i
mokslinės li e a ū os leidykla.
ALKTŽ 2004: Laugalienė G., Mi onai ė M. Lie u ių–anglų kalbų ka ybos žodynas: ekspe imen inis leidinys,
Vilnius: Gene olo J. Žemaičio Lie u os ka o akademija.
ALKŽŪTŽ 1977: Anglų–lie u ių kalbų žemės ūkio e minų žodynas. Suda ė D. Čeponienė, R. Gelūnienė,
J. Kazėnas, R. Kelbauskienė (a sak. edak o ė), Vilnius: Mokslas.
ATTŽ 2001: Čiukas R., Ka unskis J., Kaulakienė A. i k . Aiškinamasis eks ilės e minų žodynas: su okiečių,
anglų, p ancūzų i usų kalbų a i ikmenimis, Kaunas: Technologija.
BLKŽ – Bend inės lie u ių kalbos žodynas. Vy . ed. D. Liu ke ičienė. P ieiga pe in e ne ą: h p://bkz.lki.l .
ChAŽ 1997: Daukšas K., Ba kauskas J., Daukšas V. i k . Chemijos e minų aiškinamasis žodynas, Vilnius:
Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as.
ChŽ 1960: Daukšas K. Chemijos žodynas, Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os leidykla.
158 Al ydas Umb asas Nuo nu iebalinimo iki nup asminimo:
eikyba i a osena
DLKT – Daba inės lie u ių kalbos eks ynas, sud. Vy au o Didžiojo uni e si e o Kompiu e inės ling is ikos
cen as. P ieiga pe in e ne ą: h p://donelai is. du.l .
DLKŽ1 1954: Daba inės lie u ių kalbos žodynas. A s. ed. J. K uopas, Vilnius: Vals ybinė poli inės i moksli-
nės li e a ū os leidykla.
DLKŽ2 1972: Daba inės lie u ių kalbos žodynas. 2-asis papild. leid. A s. ed. J. K uopas, Vilnius: Min is.
DLKŽ3 1993: Daba inės lie u ių kalbos žodynas. 3-iasis pa ais. i papild. leid. Vy . ed. S . Keinys, Vilnius:
Mokslo i enciklopedijų leidykla.
DLKŽ5 2003: Daba inės lie u ių kalbos žodynas. 5-asis (2-asis elek oninis) pa ais. i papild. leid. Vy . ed.
S . Keinys, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as.
DLKŽ6 2006: Daba inės lie u ių kalbos žodynas. 6-asis (3-iasis elek oninis) leid. Vy . ed. S . Keinys, Vil-
nius: Lie u ių kalbos ins i u as.
EKŽ 2008: Čiočys P. A., Januke ičius J., Jasiulionis E. i k . Enciklopedinis ka ybos žodynas, Vilnius: Gene-
olo Jono Žemaičio Lie u os ka o akademija.
FTŽ 2007: Palenskis V., Valiukėnas V., Žalkauskas V., Žilinskas P. J. Fizikos e minų žodynas: lie u ių, anglų,
p ancūzų, okiečių i usų kalbomis. 2-asis pa ais. i papild. leid., Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos
ins i u as.
GFGTŽ 1956: Gudelis V. Geologijos i izinės geog a ijos e minų žodynas, Vilnius: Vals ybinė poli inės i
mokslinės li e a ū os leidykla.
ITŽ 1997: In o ma ika: lie u ių–anglų– usų– okiečių kalbų e minų žodynas. Pa engė Z. Kudi ka i k ., Vil-
nius: Ma ema ikos i in o ma ikos ins i u as.
KTŽ 1993: Rusų–lie u ių i lie u ių– usų kalbų ka ybos e minų žodynėlis. Pa engė A. Sme ona, Vilnius: Vals-
ybinis leidybos cen as.
KŽ 1995: Sme ona A. Ka ybos žodynas, Vilnius: Lie u os ka o akademija.
LAKKTŽ 2015: Kisinas E. Lie u ių–anglų kalbų ka o echnikos žodynas, Vilnius: Gene olo Jono Žemaičio
Lie u os ka o akademija.
LKŽe – Lie u ių kalbos žodynas (I–XX, 1941–2002): elek oninis a ian as. Vy . ed. G. Nak inienė, Vilnius:
Lie u ių kalbos ins i u as, 2008. P ieiga pe in e ne ą: h p://www.lkz.l .
LRTB – Lie u os Respublikos e minų bankas. P ieiga pe in e ne ą: h p:// e minai. lkk.l .
MTŽ 1960: Čeičys J. Melio acijos e minų žodynas, Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os
leidykla.
MTŽ 1980: As auskas V., Biziule ičius S., Pa ilonis S. i k . Medicinos e minų žodynas, Vilnius: Mokslas.
NATO 2006: NATO e minų aiškinamasis žodynas. 3-iasis pa ais. leid. A s. edak o ius J. No gėla, Vilnius:
Lie u os Respublikos k aš o apsaugos minis e ijos Gene alinė inspekcija.
RLKMTŽ 1975: Mikalajūnas M. Rusų–lie u ių kalbų me eo ologijos e minų žodynas, Vilnius: Min is.
RLKPŽ 1959: Rusų–lie u ių kalbų poli echninis žodynas. Red. kolegijos pi mininkas A. No od o skis, Vil-
nius: Vals ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os leidykla.
RLKPŽ 1984: Rusų–lie u ių kalbų poli echnikos žodynas. Suda ė G. Daugėla, Vilnius: Vy iausioji enciklope-
dijų edakcija.
RLKŽŪTŽ 1971: Anskai is V., Kilas M. Rusų–lie u ių kalbų žemės ūkio e minų žodynas, Vilnius: Min is.
RTŽ 2000: Gai enis K., Juška G., Kalesinskas V. Radioelek onikos e minų žodynas, Vilnius: Li imo.
SŽ 1993: Leona ičius J. Sociologijos žodynas, Vilnius: Academia.
Vydūnas 2013: Asmenybė i s eika a. Pa engė R. Palijanskai ė, Kaunas: Vydūno d augija.
LITERATŪRA
Balašai is A. 1969: Kaip e čiame e minus. – Lie u ių kalbos sekcijos sąsiu inis 10. Te minų kū imo p incipai,
9–10.
Balčienė B. 1979: Po kele ių me ų. – Mūsų kalba 3, 14–20.
Bielinskienė A., Kazlauskienė A., Rimku ė E., Tamošiūnai ė A. 2014: Lie u ių bend inė kalba: no mos i a -
osena. Vado ėlis aukš ųjų mokyklų s uden ams, Kaunas: Vy au o Didžiojo uni e si e as.
Būda V. 1973: Ilgai lauk as žodyno leidimas. – Pe galė 7, 161–166.
Gai enis K. 1964: Kele as pas abų dėl mokslo eikalų kalbos. – Kalbos kul ū a 7, 26–30.
Ge ulai is V., Lukėnas S. 1983: Te minų da ybos s anda izacija i specializacija. – Kalbos kul ū a 44, 26–37.
Gi denis A., Rosinas A. 1977: Pas abos „Kalbos p ak ikos pa a imų“ pa aš ėse. – Kul ū os ba ai 11, 69–70.
159Te minologija | 2016 | 23
Kaulakienė A. 1979: P iešdėliniai i p iesaginiai da ybiniai e iniai lie u iškoje poli echnikos e minijoje. –
Lie u ių kalbo y os klausimai 19. Socialinės ling is ikos p oblemos, 143–153.
Kaulakienė A. 1988: Te minų da yba pagal analogijos p incipą. – Lie u os TSR Mokslų akademijos da bai.
A se ija 1, 128–133.
Kaulakienė A. 1985: Словообразовательное калькирование как способ образования современных
литовских физико-технических терминов. – Lie u ių kalbo y os klausimai 24. Mokslo kalbos i kul ū os
p oblemos, 67–78.
Kaulakienė A. 1992: Nud uskin as anduo? – Gim oji kalba 4–5, 9.
Kazlauskienė A., Rimku ė E., Bielinskienė A. 2010: Bend oji i specialybės kalbos kul ū a, Kaunas: Vy au o
Didžiojo uni e si e as.
Kinde ys A. 1982: Kaiš i a numėsin i? – Kalbos kul ū a 43, 47–49.
KK 2003: Kalbos konsul acijos. Suda ė A. Kupčinskai ė-Ryklienė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o leidykla.
Klima ičius J. 1974: A a o inos nužie inimo s aklės? – Mūsų kalba 3, 19.
Kniūkš a P. 1980: Dėsningumai, aisyklės i paski i kalbos ak ai. – Kalbos kul ū a 38, 23–37.
Kniūkš a P. 1986: Apie „Kalbos kul ū os“ p incipus, me odiką i siūlymų po eikį. – Kalbos kul ū a 51,
12–37.
KPP1 1976: Kalbos p ak ikos pa a imai. Suda ė A. Pupkis, Vilnius: Mokslas.
KPP2 1985: Kalbos p ak ikos pa a imai. II pa aisy as i papildy as leidimas. Suda ė A. Pupkis, Vilnius:
Mokslas.
Labu is V. 1973: Kalbos p ak ikos a amos i slenksčiai. – Kul ū os ba ai 9, 74–75.
LKG II 1971: Lie u ių kalbos g ama ika 2. Mo ologija ( eiksmažodis i k .). Redaga o K. Ul ydas, Vilnius:
Min is.
Mon ilienė A. 1978: „Mais o p ekių“ e imo e minai. – Kalbos kul ū a 34, 37–41.
Nemickai ė G., Paulauskienė A. 1984: Pas abos dėl „Mokslo i echnikos“ kalbos. – Mūsų kalba 2, 21–23.
Paulauskas J. 1974: Ak ualios leksikos no minimo p oblemos i žodynas. – Kalbos kul ū a 27, 40–49.
Paulauskienė A. 2001: Lie u ių kalbos kul ū a, Kaunas: Technologija.
Paulauskienė A. 2004: Teisininkų kalba i bend osios no mos, Vilnius: Jus i ia.
Paulauskienė A., Ta ydai ė D. 1986: G ama ikos no mos i daba inė a osena, Kaunas: Š iesa.
Pi očkinas A. 1990: Adminis acinės kalbos kul ū a, Vilnius: Min is.
Pupkis A. 1980: Kalbos kul ū os pag indai, Vilnius: Mokslas.
Pupkis A., Zinke ičius Z. 1978: P aėjo pusan ų me ų, kai pasi odė „Kalbos p ak ikos pa a imai“. – Mūsų
kalba 4, 50–51.
Rosinas A. 1971: Ką eiškia nužmogin i žmogų. – Mūsų kalba 4, 14–17.
Rudai ienė V. 1991: Apie p iešdėlinių žodžių a ojimą. – Kalbos kul ū a 61, 35–39.
Rudai ienė V. 1993: S e imų žodžių a ojimas spaudoje. – Kalbos kul ū a 64, 12–20.
Šukys J. 2006: Kalbos kul ū a isiems. Papildy as leidimas, Kaunas: Š iesa.
TT 1992: Te minologijos aisymai. Pa engė K. Gai enis, A. Kaulakienė, S . Keinys, J. Klima ičius, Vilnius:
Mokslas.
U bu is V. 1978: Žodžių da ybos eo ija, Vilnius: Mokslas.
FROM NURIEBALINIMAS TO NUPRASMINIMAS: CODIFICATION AND USAGE
The pape deals wi h de i a i es wi h he p e ix nu- and he su ix -in i (-inimas)
which exp ess he elimina ion o some hing (which is indica ed by he oo o he
wo d). The e is qui e an old adi ion o co ec ing such de i a i es, bu in spi e o
his some o hese de i a i es a e s ill widely used, he e o e he his o y o co ec ion
and codi ica ion as well as he cu en si ua ion a e esea ched. The pape shows he
opinions o he Li huanian linguis s in ega d o hese de i a i es, he de elopmen o
no ms in dic iona ies and o e iews he cu en usage, i s (non-)compliance wi h
codi ica ion and poin s ou possible changes in codi ica ion.
Abou i y yea s ago Li huanian linguis s s a ed co ec ing de i a i es ha ing he
s uc u e o nu- + -in i (-inimas) and meaning he elimina ion o some hing. The
160 Al ydas Umb asas Nuo nu iebalinimo iki nup asminimo:
eikyba i a osena
wo d- o ma ion o such de i a i es was c i icized because i eme ged by he analogy
wi h o he languages (mainly Russian). In he i s edi ion o Daba inės lie u ių kalbos
žodynas (Dic iona y o Mode n Li huanian) (1954) he e we e e y ew wo ds o ha
kind, bu in he second edi ion (1972) hei numbe inc eased qui e a lo in spi e o
a emp s o co ec hem. Li huanian linguis s insis ed on co ec ing hem, he e o e
nea ly all o such de i a i es we e emo ed om he hi d edi ion o Daba inės
lie u ių kalbos žodynas (1993) and in e minological dic iona ies hey we e g adually
subs i u ed wi h complex e ms con aining wo d šalinimas (elimina ion).
In he pape s o Li huanian linguis s published a ew decades ago one could some-
imes see unce ain y abou he e alua ion o his de i a ional model. The e a e some
obse a ions ha such de i a i es a e s a ing o become es ablished in he scien i ic
e minology and ha hey migh be necessa y o he language. In he cu en wo ks
o linguis s he e a e some imes cau ious sugges ions o make an excep ion abou
some nu- + -in i (-inimas) de i a i es and o allow hei usage, because he e a e no
con enien subs i u es.
The majo i y o co ec ed de i a i es a e made om nouns and mean he elimin a ion o a
ce ain hing, usually a ma e ial. The esea ch o he cu en usage based on da a om
Daba inės lie u ių kalbos eks ynas (Co pus o he Con empo a y Li huanian co ec ed
Language) and he popula news websi e l y as.l shows ha some o he p e iously
de i a i es ha e los hei opicali y and some o hem a e s ill being used. Ao mesmo
empo i can be seen ha he e a e a ious de i a i es o his pa icula de i a ional
model which ha e no been men ioned in he wo ks o language s anda dize s. They
exp ess he elimina ion o a cha ac e is ic o o some imma e ial, abs ac hing and a e
de i ed om adjec i es o nouns. O apa ecimen o de ais de i a i os é p o a elmen e
causado não po equi alen es in Russian, mas po in e na ional wo ds wi h he p e ix deas
as well as he p inciple o analogy, po que alguns de hese de i a i es ha e de eloped
mic osys ems, which pa icipa e in he c ea ion o o he mic osys ems. The wish o
exp ess he opposi ions be ween acquisi ion and elimina ion o a pa icula con en using
wo ds wi h he same oo could be one o he main easons o using new nu- + -in i
(-inimas) o ma ions.
I is necessa y o e alua e he esul s o he co ec ion which las ed abou i y
yea s and ends o he usage o esea ched de i a i es, because cu en ly Bend inės
lie u ių kalbos žodynas (Dic iona y o S anda d Li huanian) is being compiled. In o de o
main ain he s abili y o he no m he es ic ion on usage o hese de i a i es can be
e ained, bu de i a i es wi h he meaning o elimina ing a cha ac e is ic o an
imma e ial hing ough o be e alua ed sepa adamen e. The codi ica ion o some o
hese de i a i es would b ing he no m close o he ac ual usage.
Reciba 2016-11-21
Al ydas Umb asas
Lie u ių kalbos ins i u as
P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius
E-mail [email p o ec ed]