scieee Science in your language
[lt] (orig) [de] [fr] [it] [es] [pt]

Iš frazeologizmo žodžio neišmesi

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Iš frazeologizmo žodžio neišmesi

Author: Vincentas Drotvinas
Year: 2009
Source: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/download/305/370
52 LINGUAS
CULTURA | 82
VINCENTAS DROTVINAS
Vilniaus pedagoginis uni e si e as
IŠ FRAZEOLOGIZMO VOODŽIO NEIŠMESI Ne sykį emca ausce a ou lendo
encon a posadões imaginingos com es animidades, que sepa adamen e usa
inga-se. Tokių posakių (pa a lių, p iežodžių, palyginimų) aps u em esc i os
elhais, eles mui as ezes addidos em azeologizmų dicioná ios. En ão como
de emos esses azeologismos usa , sem desobedece às exigências de pu eza
da linguagem? Es a ques ão elacionada com azeologismos aiška (leksika), i. i.
com o que, que pala as são azeologismos dėmenys e como azeologizmas
com es animidades ap esen ados e a uados azeog a ijoje. Sem
desliza em amplas explicações, di emos que azeologismos dėmenimis ai
anaip ol não qualque qual pala a da língua li uânica. Po an o azeologismos
ocabulá io semp e mais es ei o, do que odas as línguas lexicicos esgalês.
F azeologismos de dėmenimis indoanços pala as podem desc e e -se
kele iopai: equência de consumo, o igem e ou os aspec osgiais. De aco do
azeologismos pala as eqüência dis inguidas duas g upos de lexicologia
azeologismos: 1) azeologizmas, compos os de bend inês a osenos
pala as, pe enzanças a i ia lexicikai. Tokie azeologizmas leksicialmen e
semelhan es a libe ais pala as conjun os, na e dade eles ie am de li es
pala as conjun os, só di e e pe kel ine a osena, plg. nuleis i mãos e nuleis i
mãos nusimin i; 2) azeologizmas, aos quais en am pala as de a osens
es i o, ečiau ou absolu amen e não ojados em con ex os li es, e encon am-se só azeologismos.
Mais equen emen e isso é a chaizmai e lexikos a mybės, sob e i usios
šnek os, . i. ne apusios pa do leksikos bend inės kalbos. (A chaísmo e
leksikos a mybes azeologizmuose de e ia pag ilden i sepa adamen e.)
Das bend inesa a osenos pala as mais equen es em azeologizmueses
são soma izmai (g . soma kūnas). Kilmê em elação a isso he dadas léxico
(indoeu opães, bal os e sla os, bal os) pala as, que cons i uem e a ual
língua léxico a i iosas b anduolio. F azeologismos com soma izmais gausa e
di e sidade ca ac e ís ica a mui as línguas. Lie u iškus azeologizmus
com soma izmais é cole usi, esu usi e leksikog a ialmen e pa eikusi Jonina
Lipskienė (Lie u ių kalbos soma iniai posakiai (suas pa es da cabeça denominações), 1979). Nujajame
V. DROTVINAS. Do azeologismo pala a neišmesi 53 au o ês abalho
Vaizdingieji lie u ių kalbos posakiai (2008) ap esen am-se azeologizmai e
ou os aizdingieji posakiai com odas as pa es do co po denominações.
g upos emá icos). Isso das línguas li uanas com ou as línguas p o ação.
Pa ys soma izmai kaip leksikos eminė g upė nepasižymi g ynumu, a p
jų pasi aiko nemaža i skolin os leksikos (beje, ai pasaky ina i apie ki as
Jun amen e dos elhos emp és imos (ge manisms e sla ismos), adqui ilėjusių
bend inês linguagem a osenoje, há e mais no os emp és imos, ago a
conside ados s e imybėmis. Bend inês pala as a osena sem eles
comple amen e desen e čia, pois em bons lie u iškų co espondmenos, po
exemplo, em sinónimos ocynus s e imybės nededamas. No en an o, em língua
i a elas não es ão ex ingcudas, e pa a lėse, p e ixojias e azeologizmuas
po causa especí ica (pi miausia, sanda os cons an o umo, sus aba ėjimo)
são bemaž nãojudizadas.
F azeologismos com es animidadesim byla su gilo apa ecendo o p imei o
dicioná io da azeologia da língua Li uânica (1977). O mo ino au o Jonas
Paulauskas in odu ade indicou que azeologiniuose junginiuose pasi aiko
nelie u iškos kilmės žodžių, s e imybių, [...], p z.: an uščios dūšios, iš ienos
bačkos ei i. Ele jun amen e obse ou que pakei us s e imybę [...] bend inês
linguagem pala a, azeologinio compoundo nelik ų. Po an o, na linguagem
comum, ais azeologiniai conjun os com es animidades [...] são ole ados (LFŽ
in odução, 9). Po causa de ais azeologismos de en ada em diccioná ios
ecenzen os opinião oi mui o a sa gi, se não disse ume k i iška. Aqui o
lexicóg a o Vy au as Vi kauskas azeologismos com es animidades não
conside a bend inês pa imônio da língua. Ele en a iza que azeologismos da
língua bend inha de e iam essencialmen e aplica análogos c i é ios de
egula idade, como e oda a léxica, po an o com skoliniais ba aka as, čiup yna,
d alas, dūšia, mu inas, melnyčia, s ainuška, pa ieka, a ba, pasamonas e k .
azeologismos de em se a aliados como esan ys usa o a dos limi es da
língua bend inha e possimi só s ilis iniais sume imais (Vi kauskas 1978: 56).
Semelhan e pensão ecenzen a en a izou e ou a ocasião, dizendo que
azeologizmai é a sa ea, onde es animidades pa icula men e a i amen e
b aunasi e que adqui i olė i, expulsando lie u iškus conjuninius (Vi kauskas
1977: 37). Ou o mencionado ocodyno ecenzen ê leksikog a ė Klemen ina
Vosyly ė aço ainda g iežčiau. Na sua opinião, azeologismos, aos quais en am
skoliniai (cacka pacacka, de čiu o ei i, plni delmonai e k .) em pala asyną dė i isai nede ėjo (Vosyly ė 1978: 177).
Como eagiu-se a es as obse ações p a icamen e? S e imybių nea sisakoma
e de ou o ipo azeologizmuas. Aqui é o caso do conjun o de azeologismos
compa a i os Dic ioná io de compa ações da língua Li uânica (1985)
54 KALBOS KULTŪRA | 82 mu zin como pečius; šal a oba lyg ledaunė; assim
menuoja, como zala y e zala ija e k . Com algumas es animidades em que
compa á eis azeologismos encon amos simplesmen e iboš ais, po exemplo,
com ubagas (ubagė) a i 60 (įdomumo dėlei F azeologijos žodyne [2001] deles
ambém há 57), s ie as 40 e k . No mais no o conjun o de azeologismos da língua
li uãs F azeologijos žodyne (2001) kalbamųjų azeologizmų al ez e quan o
menos, mas comple amen e deles a i a -se não conseguiu. Lis a de
azeologismos s e imybių pelo menos ap oximeclamen e se ia ne umpas, po
exemplo: ab ozdas, bačka, mačy i, nabašnikas (nabašninkas), na yna, skū a,
s ie as, s odba, spicė, šaiba, šalamojus, šald a, špokas, š iubas, e ba, ubagas,
zalie os, ze kolas, zoma as e k . S e imybės ai an o p incipais azeologismo
pala as (čia suas ma cidas c uzželio (x) sinallu), an o e ou oquiais
azeologismo pala as. Ne e i e azeologizmai com d iem es animidades: bieso
ab ozdėliai neig. ca os, ubago šmo as oks keiksmas, ubago e ba ne o ingas
žmogus, ubagas su e bom ma os apie lys ą i alą, ubagas ženijasi saoma, quando
lajan sh ečia saulė, cacka pacacka; e pe danciaus, e pe ažanciaus. Com d iem
es animidades são e compa ações, exemplo., como sme čio adyna e k . No
en an o nes e dicioná io já b iskėja lexicog a os es o ços aze uma ce a
azeologismos com es animidadesis a anca. Reda o do dicioná io indica que
FŽ não de alguns conjun os, dos quais um êmeno é mui o a o (iš e in a meu. V.
D.) es animidade, например.: an uco, an o no ako (Paulauskas
2002: 13).
Na no a J. Lipskienės azeologismos dizodyne es animidades en endidas
como sinoniminius yšius u in ys, ečiau a ojami pa adinimai, po exemplo,
daik a a džio koja sinonimai: sl. kačé gos, kadõkai (kadùkai, kudõkai),
pãdka os, ok. kégeles (kêgeliai), kan ãpliai, šlpės, la . kuibena. S e imybių
dada e a ou os soma isms, exemplo: kailis lenk. kučnė ius, kū na a,
ku ne ius; anka b ačnagė, b ančnagė e k . S e imidades le an adas e como
azeologismos i i u ais pala as, ex: klynas ( a pkojis, sėdmenys):
líquidas klynas apie menką, silpną; blėkas, blėkai (plėkai): eik šunims blėkų
šinkuo i p ekiau i; čiup yna (b s. чуприна, lenk. czup yna), plg. em čiup yną
susikib i susipeš i; kal ūnas ( us. калтун, lenk. koł un), plg. kal ūną de cabeça
au i e k .
encon amos ais azeologismos: Įsome en a iza , que es animidades não
são ca ac e ís icas apenas a azeologismos, cole ados XX a. p imei a
me ade décadas e publicados em diccioná io da língua Li uânica ou em seus
ka o eca baseados nos mencionados diccioná ios especiais. Jás nemaja e no as apon ada nos dicioná ios de a minos do úl imo empo:
V. DROTVINAS. Do azeologismo pala a de neišmesi 55 Zana ykų šnek os
diccioná io (13 ., 20032007), Daukšių šnek os diccioná io (2004), Kupiškėnų a mės
diccioná io (1 ., 2008) e k . Tudo isso indica que es animidades (p iminsime
embo a e bemaž odas expulsas de a ual da língua li uânica sinónimos is ekliaus)
e hoje leksikoje da i a língua a kasliai ebesilaiko. Ve dade, ainda encon a-se
ais casos, quando ao lado azeologismo com s e imybe é usado e seu
an ininkas azeologizmas com o co esponden e lie u išku dėmeniu, po
exemplo: balkis sija: de um (dešim o, de in o, de ynių, penkių) balkio al a, balkio
s inga e sija palūžo na cabeça e pan. ; sh iubas shulas: sh iubo al ks a (na
cabeça), sh iubas a as ou na cabeça e de um shulo s inga na cabeça; skū a oda:
em jaučio skū ą nesu ašysi e em jaučio odą ne ilps e pan.
En ão a ques ão, se azeologismo com lie u išku dėmeniu é nossos es o ços de
e i a s e imybių esul ado, se susida ęs sa a ankiškai, i. i. na mesma língua
Li uãs, se ia não an o lexicica g ynimen o, mas azeologismos his ó ia em ge al
ques ão. Po an o, V. Vi kausko opinou, que azeologizmai é e pė, na qual
pa icula men e a i amen e b aunasi es animidades, p ocu ando expulsa
lie u iškus azeologizmo pala as, s a s y ina (plg. Vi kauskas 1977: 37). Eà
pode íamos e i ica . Aqui no diccioná io F azeologismos com a pala a diaboas
há ce ca de 470 azeologismos (e mais 17 nos ou os í ulos), e com biesas
apenas 35 (čia ainda menė ini azeologismai com sinónimos nelabasis, aguo asis e
e c.). No en an o isso não pode íamos dize sob e azeologismo com lie u išku
pala a elge a e s e imybe ubagas: elge a es á os ijuose azeologizmuos
(elge a paleis i, elge omis paleis i, d asios elge a e pan.), o ubagas ce ca de 60-
azeologizmų. O que su giu […] azeologizmas com s e imybe, ou azeologizmas
com uma pala a Li u išku, e o que o […]segue em p imei o luga expulsi[…], pode
quan o explica os dados da mesma dėmenų lie u iškumo (nelie u iškumo). Assim,
K. Si ydo paodyne é só sija (balka am. T abs, igum, siia, sienoias) SD3 6, com
ela hoje ė a só um azeologizma, plg. sija palūžo na cabeça su iko p o as: na
cabeça daquele homem palūžo sija, ku sai niek ikiams i niekų bijo (D. Poška). Ku
que mais eqüen emen e azeologismos usado ge manizmas balkis, plg. de um
(dešim o, de in o, de ynių, penkių) balkio al ks a e k . K. Si ydo ododyne é oda
sku a SD3 27; oda iβ we bludo, lapes g kos oda 164; plg. ambém odininkas (šalia
kaémekas), e Mažosios Li uânicas diccioná ios ambas pala as: Hau Sku a, ôs.
Oda C III 346 e e c. Com s e imybe skū a há a é 40 azeologismos de e mais ainda
em alguns ou os azeologismos, com oda apenas 5. Alguns azeologizmas com
s e imybe e azeologizmas com lie u išku pala a com ap oximadamen e
homodai pali ę, p z.: š iubas a suuko cabe- k ailai pasi-
56 KALBOS KULTŪRA | 82 aggė, sc iubo al a na cabeça não comple amen e
in eligen e (FŽ 722) e pa až ai a as ou nep op iun amen e paiegė, pa až ai
a i ou nep op iun amen e paiegė, um pa až elis escliibęs apie apyk ailį žmogų e
e c. (FŽ 796). Semelhan es signi icados e azeologizmas, endo li a išką pala aí
shulas, ex.: não odos shulai pusp o is, de um shulo s inga na cabeça ne
comple amen e in eligen e, shulų nep i enka na cabeça apie pusp o į e e c. (FŽ
723).
Assim e iden emen e con on a-se com colisão: p óp ias es animidades
comun ininha alboje são neno minias pala as, suas a osena az-se cada
ez ibo esnė (pa yčiausiai, a uais s uden ai li uanis ai de mui os s e imybių
signi icâncias oda nenu uokia), po ém gua da-se azeologizmuos. Em ou os
e mos, s e imybių manu enção em azeologismos é um esminių
azeologismo como nominação unidade sinais de, . y. azeologismo
cons ância, sua ecuaú ia condição. Po an o azeologismos com
es animidades de pe igo à pu eza da azeologia das línguas li uanas não
e íamos excessados. Pois boa pa e azeologismos com es animidades não
são equen emen e u ilizados. Não um al azeologismo, an e io men e
di undido em i a língua, hoje encon ando só páginas de diccioná io.
F azeologizmų žodynas (2001) é odas as línguas li uãs azeologizmų
sankaupa. Se i éssemos, po exemplo, a a ual (bend inês) linguagem
azeologismos conjun o, podíamos em azeologismos com s e imybėmis
olha di e encijuo ai, conside ando a mesma dos s e imybių p e alelimen o na
língua an igamen e e ago a. Aqui de e ia lemb a -se que uni e so ínio
sla izmų kei imą lie u iškais žodžiais ainda 1922 anos es ic amen e sme kė
Kazimie as Būga, en a izando que K is ijonas Donelai is em que ica com
seu glūpas, sopagai, An anas Ba anauskas su iščin o i 1959 k . (Būga: 37). Aí
de ênimo da elação en e emp és imos e léxico Li u iškosios emos que
aplica e es animidadesam azeologismos. Apa en emen e, o almen e
acei á el a ese do mais no á el azeólogo li uanos Jono Paulausko, de que [...]
neig i s e imybių a ojimą azeologizme eikš ų sme k i emocingą minčių
eiškimą (F įŽ adas, VII). A al ajan Li u iško subs i ui o, ais
azeologismos, como em zapečkį sulįs i bū i bailiems, ubago kąsniai dideli
k in ančio sniego kuokš ai e e c., uso é jus i icado (FŽ in odução, VIII). Es e
speci ininho enômeno da azeologia li uanas necessá io mais em
p o undidade discu i , mais amplamen e expe iencia on es de ais
azeologisms, exclusi as unções e á ea de consumo (is o elacionados com o
ge al p og esso de es udos da azeologia li uanas). F azeologizmai são nosso
po o e língua es emunhei os do passado. Eles su gi am há cen os de anos, neles desc end in a em sen ido a nossa an epassadas будуidade e bui ies expe iência é a nossa his o icamen e memó ia, a nossa men alidade documen ação da his ó ia. Es a his ó ica memó ia aiška são pala as, seus signi icados, bu u-

V. DROTVINAS. Do azeologismo pala a não neišmesi pa e 57 kos aidos.
Expedi azeologismos com es animidades signi ica iam a i icialmen e
sios mūsų p o ė ių lūpose azeologizmų susida ymo i olesnio jų gy a i-
mo me ais. Tie žodžiai y a nea ski iama lie u ių kalbos is o ijos, jos leksi-
limpa (p ynin i) nossos azeologismos in en ó io. Não diminui íamos ao
Li uu inda odo o azeologismos lobyno e não es a ia a i icialmen e
pe e endo a nossa azeologia, como oda língua (lexica) pa e, his ó ica
da e olução imagem? Po an o, se quise mos man e azeologismo como
nossa língua e he ança da men alidade do po o, nespa inkemos na u ais
azeologismos desen ol imen os, neskúpėkemos deles Li uu in i.
LITERATŪRA
Būga K.1959: Rink iniai aš ai 2, Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės
li e a ū os leidykla.
FŽ 2001: F azeologijos žodynas. Red. J. Paulauskas, Vilnius: Lie u ių kalbos
ins i u as.
LFŽ 1977: J. Paulauskas. Lie u ių kalbos azeologijos žodynas, Kaunas: Š iesa.
LPŽ 1985: Lie u ių kalbos palyginimų žodynas. Sud. K. Vosyly ė, Vilnius: Moks-
las.
Lipskienė J. 1979: Lie u ių kalbos soma iniai posakiai (su gal os dalių pa adi-
nimais), Vilnius: Mokslas.
Lipskienė J. 2008: Vaizdingieji lie u ių kalbos posakiai, Vilnius: Mokslo i
enciklopedijų leidybos ins i u as.
Paulauskas J. 2002: Išaugęs iš „Lie u ių kalbos žodyno“. – Gim oji kalba
7–8, 11–13.
Vi kauskas V. 1977: Suš y ėjo azeologizmai ienoje knygoje. – Naujos
knygos 8, 37.
Vi kauskas V. ( ec.) 1978: Jonas Paulauskas. Lie u ių kalbos azeologijos
žodynas. – Mūsų kalba 6, 54–58.
Vosyly ė K. 1978: F azeologijos žodyno sulaukus. – Pe galė 10, 175–178.
Recebido 2009 11 06
58 LINGUAS
CULTURA | 82
YOU CANNOT DELETE A WORD IN AN IDIOM
Summa y
The pape deals wi h Li huanian idioms con aining lexical bo owings. Idioms in which
Li huanian wo ds eplace bo owings gi e ise o double s. To main ain he
s abili y o idioms, bo owings should no be eplaced wi h Li huanian wo ds.
VINCENTAS DROTVINAS
Vilniaus pedagoginis uni e si e as
T. Še čenkos g. 31, LT-03111 Vilnius
[email p o ec ed]