52 LINGUAS
CULTURA | 82
VINCENTAS DROTVINAS
Vilniaus pedagoginis uni e si e as
IŠ FRAZEOLOGIZMO VOODŽIO NEIŠMESI Ne sykį emca ausce a ou lendo
encon a posadões imaginingos com es animidades, que sepa adamen e usa
inga-se. Tokių posakių (pa a lių, p iežodžių, palyginimų) aps u em esc i os
elhais, eles mui as ezes addidos em azeologizmų dicioná ios. En ão como
de emos esses azeologismos usa , sem desobedece às exigências de pu eza
da linguagem? Es a ques ão elacionada com azeologismos aiška (leksika), i. i.
com o que, que pala as são azeologismos dėmenys e como azeologizmas
com es animidades ap esen ados e a uados azeog a ijoje. Sem
desliza em amplas explicações, di emos que azeologismos dėmenimis ai
anaip ol não qualque qual pala a da língua li uânica. Po an o azeologismos
ocabulá io semp e mais es ei o, do que odas as línguas lexicicos esgalês.
F azeologismos de dėmenimis indoanços pala as podem desc e e -se
kele iopai: equência de consumo, o igem e ou os aspec osgiais. De aco do
azeologismos pala as eqüência dis inguidas duas g upos de lexicologia
azeologismos: 1) azeologizmas, compos os de bend inês a osenos
pala as, pe enzanças a i ia lexicikai. Tokie azeologizmas leksicialmen e
semelhan es a libe ais pala as conjun os, na e dade eles ie am de li es
pala as conjun os, só di e e pe kel ine a osena, plg. nuleis i mãos e nuleis i
mãos nusimin i; 2) azeologizmas, aos quais en am pala as de a osens
es i o, ečiau ou absolu amen e não ojados em con ex os li es, e encon am-se só azeologismos.
Mais equen emen e isso é a chaizmai e lexikos a mybės, sob e i usios
šnek os, . i. ne apusios pa do leksikos bend inės kalbos. (A chaísmo e
leksikos a mybes azeologizmuose de e ia pag ilden i sepa adamen e.)
Das bend inesa a osenos pala as mais equen es em azeologizmueses
são soma izmai (g . soma kūnas). Kilmê em elação a isso he dadas léxico
(indoeu opães, bal os e sla os, bal os) pala as, que cons i uem e a ual
língua léxico a i iosas b anduolio. F azeologismos com soma izmais gausa e
di e sidade ca ac e ís ica a mui as línguas. Lie u iškus azeologizmus
com soma izmais é cole usi, esu usi e leksikog a ialmen e pa eikusi Jonina
Lipskienė (Lie u ių kalbos soma iniai posakiai (suas pa es da cabeça denominações), 1979). Nujajame
V. DROTVINAS. Do azeologismo pala a neišmesi 53 au o ês abalho
Vaizdingieji lie u ių kalbos posakiai (2008) ap esen am-se azeologizmai e
ou os aizdingieji posakiai com odas as pa es do co po denominações.
g upos emá icos). Isso das línguas li uanas com ou as línguas p o ação.
Pa ys soma izmai kaip leksikos eminė g upė nepasižymi g ynumu, a p
jų pasi aiko nemaža i skolin os leksikos (beje, ai pasaky ina i apie ki as
Jun amen e dos elhos emp és imos (ge manisms e sla ismos), adqui ilėjusių
bend inês linguagem a osenoje, há e mais no os emp és imos, ago a
conside ados s e imybėmis. Bend inês pala as a osena sem eles
comple amen e desen e čia, pois em bons lie u iškų co espondmenos, po
exemplo, em sinónimos ocynus s e imybės nededamas. No en an o, em língua
i a elas não es ão ex ingcudas, e pa a lėse, p e ixojias e azeologizmuas
po causa especí ica (pi miausia, sanda os cons an o umo, sus aba ėjimo)
são bemaž nãojudizadas.
F azeologismos com es animidadesim byla su gilo apa ecendo o p imei o
dicioná io da azeologia da língua Li uânica (1977). O mo ino au o Jonas
Paulauskas in odu ade indicou que azeologiniuose junginiuose pasi aiko
nelie u iškos kilmės žodžių, s e imybių, [...], p z.: an uščios dūšios, iš ienos
bačkos ei i. Ele jun amen e obse ou que pakei us s e imybę [...] bend inês
linguagem pala a, azeologinio compoundo nelik ų. Po an o, na linguagem
comum, ais azeologiniai conjun os com es animidades [...] são ole ados (LFŽ
in odução, 9). Po causa de ais azeologismos de en ada em diccioná ios
ecenzen os opinião oi mui o a sa gi, se não disse ume k i iška. Aqui o
lexicóg a o Vy au as Vi kauskas azeologismos com es animidades não
conside a bend inês pa imônio da língua. Ele en a iza que azeologismos da
língua bend inha de e iam essencialmen e aplica análogos c i é ios de
egula idade, como e oda a léxica, po an o com skoliniais ba aka as, čiup yna,
d alas, dūšia, mu inas, melnyčia, s ainuška, pa ieka, a ba, pasamonas e k .
azeologismos de em se a aliados como esan ys usa o a dos limi es da
língua bend inha e possimi só s ilis iniais sume imais (Vi kauskas 1978: 56).
Semelhan e pensão ecenzen a en a izou e ou a ocasião, dizendo que
azeologizmai é a sa ea, onde es animidades pa icula men e a i amen e
b aunasi e que adqui i olė i, expulsando lie u iškus conjuninius (Vi kauskas
1977: 37). Ou o mencionado ocodyno ecenzen ê leksikog a ė Klemen ina
Vosyly ė aço ainda g iežčiau. Na sua opinião, azeologismos, aos quais en am
skoliniai (cacka pacacka, de čiu o ei i, plni delmonai e k .) em pala asyną dė i isai nede ėjo (Vosyly ė 1978: 177).
Como eagiu-se a es as obse ações p a icamen e? S e imybių nea sisakoma
e de ou o ipo azeologizmuas. Aqui é o caso do conjun o de azeologismos
compa a i os Dic ioná io de compa ações da língua Li uânica (1985)
54 KALBOS KULTŪRA | 82 mu zin como pečius; šal a oba lyg ledaunė; assim
menuoja, como zala y e zala ija e k . Com algumas es animidades em que
compa á eis azeologismos encon amos simplesmen e iboš ais, po exemplo,
com ubagas (ubagė) a i 60 (įdomumo dėlei F azeologijos žodyne [2001] deles
ambém há 57), s ie as 40 e k . No mais no o conjun o de azeologismos da língua
li uãs F azeologijos žodyne (2001) kalbamųjų azeologizmų al ez e quan o
menos, mas comple amen e deles a i a -se não conseguiu. Lis a de
azeologismos s e imybių pelo menos ap oximeclamen e se ia ne umpas, po
exemplo: ab ozdas, bačka, mačy i, nabašnikas (nabašninkas), na yna, skū a,
s ie as, s odba, spicė, šaiba, šalamojus, šald a, špokas, š iubas, e ba, ubagas,
zalie os, ze kolas, zoma as e k . S e imybės ai an o p incipais azeologismo
pala as (čia suas ma cidas c uzželio (x) sinallu), an o e ou oquiais
azeologismo pala as. Ne e i e azeologizmai com d iem es animidades: bieso
ab ozdėliai neig. ca os, ubago šmo as oks keiksmas, ubago e ba ne o ingas
žmogus, ubagas su e bom ma os apie lys ą i alą, ubagas ženijasi saoma, quando
lajan sh ečia saulė, cacka pacacka; e pe danciaus, e pe ažanciaus. Com d iem
es animidades são e compa ações, exemplo., como sme čio adyna e k . No
en an o nes e dicioná io já b iskėja lexicog a os es o ços aze uma ce a
azeologismos com es animidadesis a anca. Reda o do dicioná io indica que
FŽ não de alguns conjun os, dos quais um êmeno é mui o a o (iš e in a meu. V.
D.) es animidade, например.: an uco, an o no ako (Paulauskas
2002: 13).
Na no a J. Lipskienės azeologismos dizodyne es animidades en endidas
como sinoniminius yšius u in ys, ečiau a ojami pa adinimai, po exemplo,
daik a a džio koja sinonimai: sl. kačé gos, kadõkai (kadùkai, kudõkai),
pãdka os, ok. kégeles (kêgeliai), kan ãpliai, šlpės, la . kuibena. S e imybių
dada e a ou os soma isms, exemplo: kailis lenk. kučnė ius, kū na a,
ku ne ius; anka b ačnagė, b ančnagė e k . S e imidades le an adas e como
azeologismos i i u ais pala as, ex: klynas ( a pkojis, sėdmenys):
líquidas klynas apie menką, silpną; blėkas, blėkai (plėkai): eik šunims blėkų
šinkuo i p ekiau i; čiup yna (b s. чуприна, lenk. czup yna), plg. em čiup yną
susikib i susipeš i; kal ūnas ( us. калтун, lenk. koł un), plg. kal ūną de cabeça
au i e k .
encon amos ais azeologismos: Įsome en a iza , que es animidades não
são ca ac e ís icas apenas a azeologismos, cole ados XX a. p imei a
me ade décadas e publicados em diccioná io da língua Li uânica ou em seus
ka o eca baseados nos mencionados diccioná ios especiais. Jás nemaja e no as apon ada nos dicioná ios de a minos do úl imo empo:
V. DROTVINAS. Do azeologismo pala a de neišmesi 55 Zana ykų šnek os
diccioná io (13 ., 20032007), Daukšių šnek os diccioná io (2004), Kupiškėnų a mės
diccioná io (1 ., 2008) e k . Tudo isso indica que es animidades (p iminsime
embo a e bemaž odas expulsas de a ual da língua li uânica sinónimos is ekliaus)
e hoje leksikoje da i a língua a kasliai ebesilaiko. Ve dade, ainda encon a-se
ais casos, quando ao lado azeologismo com s e imybe é usado e seu
an ininkas azeologizmas com o co esponden e lie u išku dėmeniu, po
exemplo: balkis sija: de um (dešim o, de in o, de ynių, penkių) balkio al a, balkio
s inga e sija palūžo na cabeça e pan. ; sh iubas shulas: sh iubo al ks a (na
cabeça), sh iubas a as ou na cabeça e de um shulo s inga na cabeça; skū a oda:
em jaučio skū ą nesu ašysi e em jaučio odą ne ilps e pan.
En ão a ques ão, se azeologismo com lie u išku dėmeniu é nossos es o ços de
e i a s e imybių esul ado, se susida ęs sa a ankiškai, i. i. na mesma língua
Li uãs, se ia não an o lexicica g ynimen o, mas azeologismos his ó ia em ge al
ques ão. Po an o, V. Vi kausko opinou, que azeologizmai é e pė, na qual
pa icula men e a i amen e b aunasi es animidades, p ocu ando expulsa
lie u iškus azeologizmo pala as, s a s y ina (plg. Vi kauskas 1977: 37). Eà
pode íamos e i ica . Aqui no diccioná io F azeologismos com a pala a diaboas
há ce ca de 470 azeologismos (e mais 17 nos ou os í ulos), e com biesas
apenas 35 (čia ainda menė ini azeologismai com sinónimos nelabasis, aguo asis e
e c.). No en an o isso não pode íamos dize sob e azeologismo com lie u išku
pala a elge a e s e imybe ubagas: elge a es á os ijuose azeologizmuos
(elge a paleis i, elge omis paleis i, d asios elge a e pan.), o ubagas ce ca de 60-
azeologizmų. O que su giu […] azeologizmas com s e imybe, ou azeologizmas
com uma pala a Li u išku, e o que o […]segue em p imei o luga expulsi[…], pode
quan o explica os dados da mesma dėmenų lie u iškumo (nelie u iškumo). Assim,
K. Si ydo paodyne é só sija (balka am. T abs, igum, siia, sienoias) SD3 6, com
ela hoje ė a só um azeologizma, plg. sija palūžo na cabeça su iko p o as: na
cabeça daquele homem palūžo sija, ku sai niek ikiams i niekų bijo (D. Poška). Ku
que mais eqüen emen e azeologismos usado ge manizmas balkis, plg. de um
(dešim o, de in o, de ynių, penkių) balkio al ks a e k . K. Si ydo ododyne é oda
sku a SD3 27; oda iβ we bludo, lapes g kos oda 164; plg. ambém odininkas (šalia
kaémekas), e Mažosios Li uânicas diccioná ios ambas pala as: Hau Sku a, ôs.
Oda C III 346 e e c. Com s e imybe skū a há a é 40 azeologismos de e mais ainda
em alguns ou os azeologismos, com oda apenas 5. Alguns azeologizmas com
s e imybe e azeologizmas com lie u išku pala a com ap oximadamen e
homodai pali ę, p z.: š iubas a suuko cabe- k ailai pasi-
56 KALBOS KULTŪRA | 82 aggė, sc iubo al a na cabeça não comple amen e
in eligen e (FŽ 722) e pa až ai a as ou nep op iun amen e paiegė, pa až ai
a i ou nep op iun amen e paiegė, um pa až elis escliibęs apie apyk ailį žmogų e
e c. (FŽ 796). Semelhan es signi icados e azeologizmas, endo li a išką pala aí
shulas, ex.: não odos shulai pusp o is, de um shulo s inga na cabeça ne
comple amen e in eligen e, shulų nep i enka na cabeça apie pusp o į e e c. (FŽ
723).
Assim e iden emen e con on a-se com colisão: p óp ias es animidades
comun ininha alboje são neno minias pala as, suas a osena az-se cada
ez ibo esnė (pa yčiausiai, a uais s uden ai li uanis ai de mui os s e imybių
signi icâncias oda nenu uokia), po ém gua da-se azeologizmuos. Em ou os
e mos, s e imybių manu enção em azeologismos é um esminių
azeologismo como nominação unidade sinais de, . y. azeologismo
cons ância, sua ecuaú ia condição. Po an o azeologismos com
es animidades de pe igo à pu eza da azeologia das línguas li uanas não
e íamos excessados. Pois boa pa e azeologismos com es animidades não
são equen emen e u ilizados. Não um al azeologismo, an e io men e
di undido em i a língua, hoje encon ando só páginas de diccioná io.
F azeologizmų žodynas (2001) é odas as línguas li uãs azeologizmų
sankaupa. Se i éssemos, po exemplo, a a ual (bend inês) linguagem
azeologismos conjun o, podíamos em azeologismos com s e imybėmis
olha di e encijuo ai, conside ando a mesma dos s e imybių p e alelimen o na
língua an igamen e e ago a. Aqui de e ia lemb a -se que uni e so ínio
sla izmų kei imą lie u iškais žodžiais ainda 1922 anos es ic amen e sme kė
Kazimie as Būga, en a izando que K is ijonas Donelai is em que ica com
seu glūpas, sopagai, An anas Ba anauskas su iščin o i 1959 k . (Būga: 37). Aí
de ênimo da elação en e emp és imos e léxico Li u iškosios emos que
aplica e es animidadesam azeologismos. Apa en emen e, o almen e
acei á el a ese do mais no á el azeólogo li uanos Jono Paulausko, de que [...]
neig i s e imybių a ojimą azeologizme eikš ų sme k i emocingą minčių
eiškimą (F įŽ adas, VII). A al ajan Li u iško subs i ui o, ais
azeologismos, como em zapečkį sulįs i bū i bailiems, ubago kąsniai dideli
k in ančio sniego kuokš ai e e c., uso é jus i icado (FŽ in odução, VIII). Es e
speci ininho enômeno da azeologia li uanas necessá io mais em
p o undidade discu i , mais amplamen e expe iencia on es de ais
azeologisms, exclusi as unções e á ea de consumo (is o elacionados com o
ge al p og esso de es udos da azeologia li uanas). F azeologizmai são nosso
po o e língua es emunhei os do passado. Eles su gi am há cen os de anos, neles desc end in a em sen ido a nossa an epassadas будуidade e bui ies expe iência é a nossa his o icamen e memó ia, a nossa men alidade documen ação da his ó ia. Es a his ó ica memó ia aiška são pala as, seus signi icados, bu u-
V. DROTVINAS. Do azeologismo pala a não neišmesi pa e 57 kos aidos.
Expedi azeologismos com es animidades signi ica iam a i icialmen e
sios mūsų p o ė ių lūpose azeologizmų susida ymo i olesnio jų gy a i-
mo me ais. Tie žodžiai y a nea ski iama lie u ių kalbos is o ijos, jos leksi-
limpa (p ynin i) nossos azeologismos in en ó io. Não diminui íamos ao
Li uu inda odo o azeologismos lobyno e não es a ia a i icialmen e
pe e endo a nossa azeologia, como oda língua (lexica) pa e, his ó ica
da e olução imagem? Po an o, se quise mos man e azeologismo como
nossa língua e he ança da men alidade do po o, nespa inkemos na u ais
azeologismos desen ol imen os, neskúpėkemos deles Li uu in i.
LITERATŪRA
Būga K.1959: Rink iniai aš ai 2, Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės
li e a ū os leidykla.
FŽ 2001: F azeologijos žodynas. Red. J. Paulauskas, Vilnius: Lie u ių kalbos
ins i u as.
LFŽ 1977: J. Paulauskas. Lie u ių kalbos azeologijos žodynas, Kaunas: Š iesa.
LPŽ 1985: Lie u ių kalbos palyginimų žodynas. Sud. K. Vosyly ė, Vilnius: Moks-
las.
Lipskienė J. 1979: Lie u ių kalbos soma iniai posakiai (su gal os dalių pa adi-
nimais), Vilnius: Mokslas.
Lipskienė J. 2008: Vaizdingieji lie u ių kalbos posakiai, Vilnius: Mokslo i
enciklopedijų leidybos ins i u as.
Paulauskas J. 2002: Išaugęs iš „Lie u ių kalbos žodyno“. – Gim oji kalba
7–8, 11–13.
Vi kauskas V. 1977: Suš y ėjo azeologizmai ienoje knygoje. – Naujos
knygos 8, 37.
Vi kauskas V. ( ec.) 1978: Jonas Paulauskas. Lie u ių kalbos azeologijos
žodynas. – Mūsų kalba 6, 54–58.
Vosyly ė K. 1978: F azeologijos žodyno sulaukus. – Pe galė 10, 175–178.
Recebido 2009 11 06
58 LINGUAS
CULTURA | 82
YOU CANNOT DELETE A WORD IN AN IDIOM
Summa y
The pape deals wi h Li huanian idioms con aining lexical bo owings. Idioms in which
Li huanian wo ds eplace bo owings gi e ise o double s. To main ain he
s abili y o idioms, bo owings should no be eplaced wi h Li huanian wo ds.
VINCENTAS DROTVINAS
Vilniaus pedagoginis uni e si e as
T. Še čenkos g. 31, LT-03111 Vilnius
[email p o ec ed]