MARIJA RAZMUKAITĖ

Instituto da Língua Lituana

SOBRE ALGUNS OICÔNIMOS SUFIXAIS DA LITUÂNIA OCIDENTAL

Vários estudos de oicônimos mostram que, na Lituânia, predominam os oicônimos de origem antroponímica. São especialmente comuns as formas chamadas pluralia tantum, isto é, nomes de localidades formados a partir do plural de antropônimos, por exemplo: Gedvilai aldeia: Gedvilas antrop.; Ivoškai aldeia: Ivoškus antrop.; Norkūnai aldeia: Norkūnas antrop.; Pleškaičiai aldeia: Pleškaitis antrop. etc.

Supõe-se que, ao reconstruir as camadas da antroponímia de séculos passados e a distribuição ou a área de ocorrência de determinados antropônimos, a oiconímia também possa ser útil em casos específicos; ao abranger uma camada de nomes relativamente estável, ela pode ter preservado muitos dados. O mesmo se poderia dizer dos oicônimos sufixais na forma pl. tantum, com as terminações -aičiai, -ėnai, -oniai (-onys) e -ūnai, formados a partir de antropônimos que contêm os sufixos patronímicos -aitis, -ėnas, -onis, -ūnas; a sua distribuição na Lituânia também reflete as áreas de ocorrência de antropônimos com os sufixos mencionados (ver Razmukaitė 1993).

Para este estudo, foram selecionados casos menos comuns — precisamente os oicônimos sufixais formados a partir de antropônimos que contêm um afixo diminutivo ou de sentido semelhante. A distribuição de antropônimos históricos com sufixos diminutivos e afetivos -elis, -elė, -ėlis, -ėlė (assim como, aliás, a dos sufixos patronímicos -aitis, -ėnas, -onis e -ūnas) foi discutida no artigo de Vitalija Maciejauskienė Lietuvių asmenvardžių priesagų paplitimas XVII a. (Maciejauskienė 1977). Os outros sufixos diminutivos e afetivos de antropônimos aqui mencionados, -(i)ukas, -ulis, -utis, alguns dos quais também podem ter origem patronímica, não formam áreas de ocorrência mais nítidas porque, à época, a autora dispunha de uma quantidade limitada de material de fontes.

O artigo examina oicônimos da Lituânia ocidental, selecionados em 15 distritos — Akmenė, Mažeikiai, Skuodas, Kretinga, Klaipėda, Plungė, Telšiai, Kelmė, Šilutė, Šilalė, Tauragė e Raseiniai, isto é, da área dos dialetos žemaitianos, e Jurbarkas, Joniškis e Šiauliai, isto é, da área dos dialetos dos alto-lituanos ocidentais (LASŽ 1974, 1976; LAV

34

KALBOS KULTŪRA | 82

1925). O limite oriental desta área passa junto a Virčiuvis (afluente do Lielupė); mais adiante, segue o Dubysa, e o limite sul é o Nėmunas.

Como já foi mencionado, o artigo trata das formas pluralia tantum dos oicônimos sufixais que derivam de antropônimos com um afixo diminutivo ou semelhante. Assim, nesses casos, o morfema distintivo do oicônimo é apenas um elemento estrutural, e não derivacional.

Os oicônimos são apresentados por sufixos (em ordem alfabética), começando pelo extremo noroeste da Lituânia e seguindo para sul e para leste.

-aliai

Distrito de Skuodas: 1 oic. (aldeia Udrāliai: sobrenome *Udrālis; cf. Udrà, sobrenome¹); Distrito de Šilutė: 2 oic. (aldeia Snū̄kaliai: sobrenome *Snukalis; cf. Snukaitis, sobrenome; Uogaliai, aldeia: sobrenome *Uogalis; cf. Úoga, Uogėla, sobrenomes); Distrito de Akmenė: 1 oic. (aldeia Latvāliai: sobrenome Latvālis); Distrito de Plungė: 2 oic. (aldeia Gudāliai: sobrenome *Gudalis; cf. Gùdas, Gudáitis, sobrenomes; Prūsāliai, aldeia: sobrenome *Prūsalis; cf. Prúsas, Prūsáitis, sobrenomes); Distrito de Šilalė: 10 oic. (aldeia Gerčāliai: sobrenome *Gerčalis; cf. Gerčas, Gerčys, sobrenomes; aldeia Kalvāliai: sobrenome *Kalvalis; cf. Kálvis, Kalváitis, sobrenomes; aldeia Kaštaunāliai: sobrenomes *Kaštaunalis, Kaštaunà, entre outros); Distrito de Tauragė: 2 oic. (aldeia Rūgāliai: sobrenome Rūgalis; aldeia Vilnāliai: sobrenome *Vilnalis; cf. Vīlnius, Vilnónis, sobrenomes); Distrito de Telšiai: 2 oic. (Gomāliai: sobrenome *Gomalis; cf. Gómas, Gomýs, sobrenomes; aldeia Lenkāliai: sobrenome *Lenkalis; cf. Lénkas, Lenkáitis, sobrenomes); Distrito de Kelmė: 3 oic. (aldeia Klibāliai: sobrenomes *Klibalis, Klìbas, Klībāvičius; aldeia Vėžāliai: sobrenome *Vėžalis; cf. Vėžėlis, sobrenome; aldeia Žeimāliai: *Žeimalis, cf. sobrenomes Žeimis, Žeimys); Distrito de Raseiniai: 4 oic. (aldeia Guikāliai: *Guikalis, cf. sobrenome Gukalis; aldeia Kempāliai: *Kempalis, cf. sobrenomes Kempa, Kempė; aldeia Kinčāliai: *Kinčalis, cf. sobrenome Kinčius; aldeia Macāliai: *Macalis, cf. sobrenomes Macáitis, Macėlis).

-eliai²

Distrito de Skuodas: 1 oic. (aldeia Vaiteliai: sobrenome Vaitėlis); Distrito de Klaipėda: 3 oic. (aldeia Kojėliai: sobrenome Kojėlis; aldeia Mėželiai: *Mėželis, cf. sobrenomes Meželis, Miežėlis; aldeia Vaiteliai: sobrenome Vaitėlis); Distrito de Šilutė: 11 oic. (aldeia Jõneliai: sobrenome Jõnelis; aldeia Kėbeliai: sobrenome Kėbelis; aldeia Meiželiai: sobrenome Meižėlis, entre outros); Distrito de Akmenė: 4 oic. (aldeia Juodrėliai: *Juodrelis, cf. sobrenomes Juodris, Juodrýs; aldeia Kulveliai: sobrenome Kùlvelis; aldeia Latvėliai: sobrenome Latvėlis; aldeia Mančėliai: *Mančelis, cf. sobrenome Mančius); Distrito de Telšiai: 3 oic. (aldeia Gaidėliai: sobrenome Gaidėlis; aldeia Gaubėliai: *Gaubelis, cf. sobrenome Gaubýs; aldeia Gudėliai: sobrenome Gudėlis); Distrito de Kelmė: 4 oic. (aldeia Auksėliai: sobrenome Auksėlis;

Para os sobrenomes, ver LPŽ 1–2.

Apresentam-se também oic. com o morfema -el-, observando-se que a alternância -al- // -el- característica da parte ocidental dos dialetos žemaitianos também está documentada em oic.

M. RAZMUKAITĖ. Apie kai kuriuos Vakarų Lietuvos priesaginius oikonimus

35

Gudėliai 2 aldeias: Gudėlis sobrenome; Rutėliai aldeia: Rutėlis sobrenome); distrito de Raseiniai: 5 oicônimos (Lankėliai aldeia: Lankėlis sobrenome; Rinkšėliai aldeia: Rinkšėlis sobrenome; Sargėliai aldeia: Sargėlis sobrenome etc.); distrito de Joniškis: 4 oicônimos (Dameliai aldeia: *Damelis, cf. Dāmālis, Dāmulis sobrenome; Maželiai aldeia: Mažėlis sobrenome; Rimšeliai aldeia: Rimšėlis sobrenome; Staneliai aldeia: Stanėlis sobrenome); distrito de Šiauliai: 9 oicônimos (Gudėliai aldeia: Gudėlis sobrenome; Jauneliai aldeia: *Jaunelis, cf. Jaunelovičius sobrenome; Kubeliai aldeia: *Kubelis, cf. Kubelėvičius sobrenome etc.).

–yčiai

distrito de Skuodas, 1 nome de lugar (aldeia Barstýčiai: *Barstytis, cf. Barsteikà sobrenome); distrito de Kretinga, 1 nome de lugar (aldeia Grabšyčiai (< *Grabštyčiai): *Grabštytis, cf. Grãbštas sobrenome); distrito de Šilutė, 1 nome de lugar (aldeia Vìlkyčiai: *Vilkyтис, cf. Vìlkas, Vilkaitis sobrenome); distrito de Mažeikiai, 1 nome de lugar (aldeia Rėiovyčiai: Réiovytis sobrenome); distrito de Akmenė, 1 nome de lugar (aldeia Dilbyčiai: *Dilbytis, cf. Dilbitis sobrenome); distrito de Plungė, 2 nomes de lugar (aldeia Gãlvyčiai: *Galvytis, cf. Gálvičius sobrenome; Gelžyčiai aldeia: *Gelžytis, cf. Gelžius, Gelžaitis sobrenome); distrito de Šilalė, 2 nomes de lugar (aldeia Gãlvyčiai: *Galvytis, cf. Gálvičius sobrenome; Katyčiai aldeia: *Katytis, cf. Katáitis sobrenome); distrito de Telšiai, 2 nomes de lugar (aldeia Gelžýčiai: *Gelžytis, cf. Gélžis, Gelžius sobrenome; aldeia Jaušýčiai: *Jaušytis nome pessoal); distrito de Šiauliai, 1 nome de lugar (aldeia Gilyýčiai: *Gilyvtis, cf. Gilvičkas, Gilvýdis sobrenome).

–ikai

Distrito de Šilutė: 3 oic. (Budrikai, aldeia: Budrikas sobrenome; Jonikai, aldeia: Jonikas sobrenome; Macikai, aldeia: Macikas sobrenome); distrito de Kelmė: 1 oic. (Girnikai, aldeia: Girnikas sobrenome); distrito de Šiauliai: 1 oic. (Čibrikai, aldeia: *Čibrikas, cf. Čibiras sobrenome).

–ikiai

Distrito de Skuodas: 3 oic. (Áubrikiai, aldeia: *Aubrikis, cf. Álbrikis sobrenome; Dilbikiai, aldeia: Dilbikis sobrenome; Šaučikiai, aldeia: *Šaučikis, cf. Šaučiukas sobrenome); distrito de Kretinga: 1 oic. (Šaučikiai, aldeia: *Šaučikis, cf. Šaučiukas, Šaučikōvas sobrenome); distrito de Klaipėda: 4 oic. (Juodikiai, aldeia: Juodikis sobrenome; Mėdikiai, aldeia: Mėdikis sobrenome; Rumbikiai, aldeia: *Rumbikis, cf. Rumbà, Rumbáitis sobrenome; Urbikiai, aldeia: *Urbikis, cf. Ùrbikas sobrenome); distrito de Mažeikiai: 1 oic. (Urvikiai, aldeia: Ùrvikis sobrenome); distrito de Akmenė: 1 oic. (Rudikiai, aldeia: *Rudikis, cf. Rùdis, Rudė sobrenome); distrito de Plungė: 2 oic. (Bùdrikiai, aldeia: Bùdrikis sobrenome; Krapštikiai, aldeia: *Krapštikis, cf. Krapštà sobrenome); distrito de Telšiai: 2 oic. (Brėvikiai, aldeia: *Brėvikis, cf. Brevis, Breivė sobrenome; Pėtrikiai, aldeia: *Pėtrikis, cf. Pėtrikis sobrenome); distrito de Kelmė: 1 oic. (Jùdikiai, aldeia: Judikis sobrenome); distrito de Joniškis: 3 oic. (Gaudikiai, aldeia: *Gaudikis, cf. Gaudùtis sobrenome; Radikiai, aldeia: Radikis sobrenome; Šilmikiai, aldeia: *Šilmikis, cf. Šilmaitis sobrenome).

36

KALBOS KULTŪRA | 82

-ūčiai

Distrito de Skuodas: 2 oic. (Geidučiai, aldeia: Geidūtis sobrenome; Jazdučiai, aldeia: Jazdūtis sobrenome); distrito de Kretinga: 5 oic. (Eitučiai, aldeia: Eitūtis sobrenome; Gaudučiai, aldeia: Gaudūtis sobrenome; Kašučiai, aldeia: *Kašutis, cf. Kašulis sobrenome etc.); distrito de Klaipėda: 5 oic. (Lankučiai, aldeia: Lankūtis sobrenome; Legučiai, aldeia: *Legutis, cf. Legutà sobrenome; Pleškūčiai, aldeia: *Pleškutis, cf. Pleškus sobrenome etc.); distrito de Šilutė: 4 oic. (Degūčiai, aldeia: Degūtis sobrenome; Ramūčiai, aldeia: Ramūtis sobrenome; Tvaskučiai, aldeia: *Tvaskutis, cf. Tvaskà, Tvãskus sobrenome; Žemūčiai, aldeia: *Žemutis, cf. Žemutaitis sobrenome); distrito de Mažeikiai: 2 oic. (Tvaskučiai, aldeia: *Tvaskutis, cf. Tvaskà, Tvaskỹs sobrenome; Troškūčiai, aldeia: *Troškutis, cf. Troškà sobrenome); distrito de Akmenė: 2 oic. (Ramūčiai, aldeia: Ramūtis sobrenome; Viešučiai, aldeia: *Viešutis, cf. Viešūnas sobrenome); distrito de Plungė: 5 oic. (Degūčiai, aldeia: Degūtis sobrenome; Maldučiai, aldeia: *Maldutis, cf. Maldáuskas, Meldūtis sobrenome; Narūčiai, aldeia: Narūtis sobrenome etc.); distrito de Šilalė: 7 oic. (Gerdučiai, aldeia: *Gerdutis, cf. Gerdáitis sobrenome; Mišučiai, aldeia: Mišūtis sobrenome; Šeručiai, aldeia: Šerūtis sobrenome etc.); distrito de Telšiai: 2 oic. (Degūčiai, aldeia: Degūtis sobrenome; Skaudučiai, aldeia: *Skaudutis, cf. Skaudas, Skaudỹs sobrenome); distrito de Kelmė: 12 oic. (Degūčiai, aldeia: Degūtis sobrenome; Ejūčiai, aldeia: *Ejutis, cf. forma histórica Adams Eiutis nome pessoal; Kirkūčiai, aldeia: Kirkūtis sobrenome etc.); distrito de Raseiniai: 7 oic. (Bakūčiai, aldeia: Bakūtis sobrenome; Gintučiai, aldeia: *Gintutis, cf. Gintautis sobrenome; Lakštūčiai, aldeia: Lakštūtis sobrenome etc.); distrito de Jurbarkas: 6 oic. (Ambručiai, aldeia: Ambrūtis sobrenome; Eimūčiai, aldeia: Eimūtis sobrenome; Klausūčiai, aldeia: *Klausutis, cf. Klausas sobrenome etc.); distrito de Joniškis: 3 oic. (Degūčiai, aldeia: Degūtis sobrenome; Narsūčiai, aldeia: Narsūtis sobrenome; Vaizgučiai, aldeia: *Vaizgutis, cf. Váizgutas sobrenome); distrito de Šiauliai: 16 oic. (Augūčiai, aldeia: Augūtis sobrenome; Auksūčiai, aldeia: Auksūtis sobrenome; Birūčiai, aldeia: Birūtis sobrenome etc.).

-ūčiai

Distrito de Šilutė: 1 oic. (Sakūčiai, aldeia: *Sakūtis, cf. Sākas, Sakūōtis sobrenome); distrito de Šilalė: 1 oic. (Gimbūčiai, aldeia: Gimbūtis sobrenome).

-uičiai

Distrito de Klaipėda: 1 oic. (Maciūičiai aldeia: *Maciuitis, cf. Macỹs, Maciùkas antropónimos); distrito de Kelmė: 1 oic. (Meškūičiai aldeia: *Meškuitis, cf. Mēškis, Meškus antropónimos, cf. ainda meškūitis «filhote de urso, ursinho»³); distrito de Joniškis: 1 oic. (Medikūičiai aldeia: *Medikuitis, cf. Mēdikis, Medikỹs antropónimos); distrito de Šiauliai: 1 oic. (Meškūičiai mansão, aldeia: *Meškuitis, cf. Mēškis, Meškus antropónimos).

³ Žr. LKŽ VIII 1970.

M. RAZMUKAITĖ. Apie kai kuriuos Vakarų Lietuvos priesaginius oikonimus

37

–uižiai

Distrito de Joniškis: 1 oic. (Rukužiai aldeia: *Rukužis, cf. Rukūža antropónimo); distrito de Šiauliai: 1 oic. (Piktužiai aldeia: Piktužis antropónimo).

–ukai

Distrito de Telšiai: 1 oic. (Ražiukai aldeia: *Ražiukas, cf. Ražys, Ražukas, Rožys antropónimos); distrito de Raseiniai: 1 oic. (Ribūkai aldeia: *Ribukas, cf. Ribáitis, Ribičkas antropónimos); distrito de Šiauliai: 1 oic. (Kasčiukai aldeia: Kasčiūkas antropónimo).

–ukiai

Distrito de Šiauliai: 1 oic. (Eidūkiai aldeia: Eidūkis antropónimo).

–uliai

Distrito de Klaipėda: 1 oic. (Dauguliai aldeia: Daugulis sobrenome); distrito de Plungė: 1 oic. (Bertuliai aldeia: Bertulys sobrenome); distrito de Šilalė: 1 oic. (Griguliai aldeia: Grigulis sobrenome); distrito de Telšiai: 2 oic. (Geruliai aldeia: Gerulis sobrenome; Kinčiuliai aldeia: *Kinčiulis, cf. sobrenome Kiñčius).

–užiai

Distrito de Klaipėda: 2 oic. (Dargužiai aldeia: Dargužis sobrenome; Mikūžiai aldeia: Mikūžis, Mikūžys sobrenomes); distrito de Šilutė: 1 oic. (Anužiai aldeia: Anužis, Anužys sobrenomes); distrito de Kelmė: 2 oic. (Bagūžiai aldeia: Bagūžis sobrenome; Gedūžiai aldeia: *Gedu žis, cf. sobrenomes Gėdžius, Gedūtis); distrito de Joniškis: 1 oic. (Bitūžiai aldeia: *Bitūžis, cf. sobrenomes Bitė, Bitis); distrito de Šiauliai: 1 oic. (Pikūžiai aldeia: *Pikūžis, cf. sobrenomes Pìkužas, Pikūtis).

Os dados apresentados mostram que, na Lituânia Ocidental, os nomes de lugares habitados cuja base contém –aliai, –yčiai, –ikai, –ikiai, –uičiai, –ūčiai, –uižiai, –užiai são, em grande parte, antropónimos (apelidos ou alcunhas) que contêm na sua estrutura os afixos –alis, –ytis, –ikas, –ikis, –uitis, –utis, –uižis, –užis. Não se trata de formações produtivas, embora apareçam em certas áreas compactas. Por exemplo, os nomes de lugares habitados terminados em –yčiai encontram-se praticamente em toda a área; só não foram encontrados nos distritos de Klaipėda, Tauragė, Kelmė e Raseiniai; os terminados em –ikiai ocorrem numa zona compacta da área žemaitiana (nos distritos de Skuodas, Kretinga, Klaipėda, Mažeikiai, Plungė, Telšiai, Kelmė e Šilalė), bem como no distrito de Joniškis; os terminados em –ūčiai, nos distritos de Šilutė e Šilalė; os terminados em –uičiai, nos distritos de Joniškis, Šiauliai e Kelmė; os terminados em –uižiai, nos distritos de Joniškis e Šiauliai; os terminados em –uliai, na área dos distritos de Klaipėda, Plungė, Šilalė e Telšiai; e os terminados em –užiai, nos distritos de Klaipėda, Šilutė, Joniškis e Šiauliai.

Na área mencionada, foram encontrados: com –aliai, 27 nomes de lugares habitados; com –eliai, 49 nomes; com –yčiai, 10 nomes; com –ikiai, 22 nomes; com –uičiai, 4 nomes; com –ūčiai, 78 nomes; com

38

KALBOS KULTŪRA | 82

–ūčiai, 2 nomes; com –ukai, 3 nomes; com –uliai, 5 nomes; com –uižiai, 2 nomes; com –užiai, 7 nomes.

Alguns dos elementos estruturais em análise são mais universais; por exemplo, há mais nomes de lugares habitados formados com os sufixos –aliai, –ūčiai, –ukai; outros, por exemplo os formados com –yčiai, –ikiai, –uičiai, –uižiai, –užiai, só se encontram em pequeno número em alguns distritos. É difícil dizer se estes formantes, herdados de antropónimos em uso ou reconstruídos⁴, são invasivos ou relictuais, enquanto as camadas de antropónimos não forem suficientemente estudadas; cabe apenas assinalar que os nomes de lugares habitados com os formantes –yt– e –ik– estão disseminados por quase todo o território da Lituânia Prussiana (cf. Razmukaitė 1994: 13–14).

ŠALTINIAI

LASŽ 1974, 1976: Lietuvos TSR administracinio-teritorinio suskirstymo žinynas 1, 2, Vilnius.

LAV 1925: Lietuvos apgyventos vietos, Kaunas.

LKŽ VIII 1970: Lietuvių kalbos žodynas, Vilnius.

LPŽ 1985, 1989: Lietuvių pavardžių žodynas 1, 2, Vilnius.

LITERATŪRA

G r i n a v e c k i e n ė E. 1991: Nevedusių vyrų (berniukų) pavardžių priesagos. – Lietuvių kalbos atlasas 3. Morfologija, Vilnius.

M a c i e j a u s k i e n ė V. 1977: Lietuvių asmenvardžių priesagų paplitimas XVII a. – Lietuvių kalbotyros klausimai 17, 159–168.

R a z m u k a i t ė M. 1993: Oikonimų, atsiradusių iš asmenvardžių su patroniminėmis priesagomis, paplitimas Lietuvoje. – Lietuvių kalbotyros klausimai 32, 133–165.

R a z m u k a i t ė M. 1994: Apie Prūsų Lietuvos oikonimų darybos formantus ir jų paplitimą. – Vakarų baltų kalbų ir kultūrų reliktai. Konferencijos tezės. Klaipėda, 13–14.

Gauta 2009 10 28

⁴ Lietuvių kalbos atlaso medžiaga rodo, kad priesagos –ukas, –utis, –ūtis, –utis ir –ytis, taip pat kaip –aitis ir –elis, tarmėse vartojamos nevedusių vyrų (berniukų) pavardėms sudaryti (žr. Grinaveckienė 1991: 117–120 ir žemėl. nr. 111).

M. RAZMUKAITĖ. Apie kai kuriuos Vakarų Lietuvos priesaginius oikonimus

39

ON SOME SUFFIXED OIKONYMS OF WESTERN LITHUANIA

S u m m a r y

The paper offers an overview of pluralia tantum oikonyms spread in western Lithuania and derived from personal names with the help of the diminutive suffixes –alis, –ytis, –ikas, –ikis, –ulis, –utis, –uižis, –utis, –užis. These are derivatives with the structural elements –aliai, –yčiai, –ikai, –ikiai, –uliai, –uičiai, –uižiai, –učiai, –užiai. The oikonyms have been collected from 15 districts of Western Lithuania: Akmenė, Mažeikiai, Skuodas, Kretingà, Klaipėda, Plùngė, Telšiai, Kėlmė, Šilùtė, Šilàlė, Tauragė, Raséiniai, roughly covering the area of Lowlanders (žemaičių) and Jùrbarkas, Jõniškis and Šiauliai, or the area of Western Highlanders (aukštaičių). The results of the investigation are rather tentative.

MARIJA RAZMUKAITĖ

Lietuvių kalbos institutas

P. Vileišio g. 5, Vilnius LT-10308

40 KALBOS KULTŪRA | 82