scieee Science in your language
[lt] (orig) [de] [fr] [it] [es] [pt]

Kirčiuotų trumpųjų balsių ilginimo polinkiai 1960–2011 m. informacinėse laidose

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Kirčiuotų trumpųjų balsių ilginimo polinkiai 1960–2011 m. informacinėse laidose

Author: Ramunė Čičirkaitė
Year: 2012
Source: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/download/240/306
178 Lingbos
Kul ū a | 85
RAMUN ČIČIRKAIT
ins i u o da língua li uana
KIRČUo uMPJ VOI
IlGINIMo PolINKIaI 19602011 M.
INFo MaCINsE laIDosE
ESMINIAI VOODŽIAI: in o macionais
laidos, bend inė língua, balsių ilginimas.
1.VaDINs A a i mação da Obse ação de que a língua consumida pela mídia
a e a di e amen e a nossa elespec ado es de ele isão e ou in es de
ádio a língua, pode se apenas um de mui os mi os da linguagem
(Chambe s 1998), po ém a linguagem da mídia pode a e a às nossas
linguís icas disposições, e as a iá eis disposições podem p omo e an o
o compo amen o linguís ico, e a escolha do código linguís ico, e pa ienas
ou sis emá icas mudanças da p óp ia linguagem (plg. udgillenius 1986; Mil oy, Mil oy 1999;
Ke swill 2003 e k . ).
Recen emen e, pesquisado es de mui os países eu opeus p ocu am ligações
en e o mademens de masia disseminada e a sociedade oco en as comun inhas
línguas (bk) des anda ização ou no os bk cen os de o ma imosi p ocessos
(K is iansen, Coupland 2011). Fo nece p essupos os de que em alguns países
no asiais bk no mas o ma imosi cen ais o nam as g andes cidades,
po an o e no mas da linguagem média já algum empo se en a incula com as
no mas da linguagem da cidade ( hoege sen, K is iansen, Ös man 2012; mais plg.
Coupland 2012). Ac edi a-se que ais mudanças da linguagem mídia podem
yškė i uge com mudanças da sociedade começais nyk i das on ei as da
p i ada e da pública linguagem, em odas as á eas de ida pública cada ez mais
įsigalin ne o maliam comunic a imui. se esses p ocessos oco em em nosso
país, pesquisado es li uãos só começam ago a a in es iga mais in ensamen e
(ž . amaše ičius 2012). No minhos de ala já há algum empo apon am pa a que
na saky inėje mídia obse ado sis ema de a ia das band inhas li uanas
žeidjian is enškinys an o neki čiuo uose, quan o e ki čiuo uose skiemenyse
mažėja kiekybinė umpųjų i ilgųjų balsių opozicija, em ou a pala a,
incls ama a umpin i ilguosius e ilgin i umpuosius balsius (Pupkis .I.Čalia
1999,I . Ki sičius in o ma ių umpųjų balsių ilginimo polinkiai 1960 […] 2011 m. 179
2007; Kaciė K uškienė, Čopienė, 2008; Ka i as, 2010). alegações que a longa das
ozias ab e iação é plin anças no a ilniečių a ies sinal (Pupkis 1999), e cu o
das ozias alginização (especi galūnėje) ilniečių a ies peculia idade (plačiau
sob e isso e . Čiči kai ė, Vaicekauskienė 2012), pe mi e le an a
p essupos oa, que e nos nossos meios de comunicação kin a. bk samp a a, o
d uge e seu con eúdo
a igo e ospec i amen e examina-se, quan o du an e os úl imos cinco
décadas (19602011 m.) ansliuo as in o macinesses laidos papli o
ki čiuo as cu os osios alginamen o e como ele can a.
2. IaI MoJI MEDŽIaGa in es igá elis obje o des e a igo 19602011 m. ansliuo as aio e ele isão
in o macões de p og amas ala, po que jus amen e ela de ido ao seu monologino ca ác e , al a
p on i ude e g ande g au de o malidade mais do que dialogicas (polinas) spon anichas aidos
pode ap oxima -se à bk no mas e e ela , quan o especialmen e p epa adas alado as, capazes
de concen a em a a enção na bkilo, ealiza em bkilo, e como ela i a. as ansmissões o am
selecionadas a pa i de 62 al. ep esen a i us saky inės žiniasklaidos eks yno1,
condicionalmen e subdi idi o em ês di e en es e apas de desen ol imen o média so ie me į
(19601987 m.), pe einamąjį (1991992 m.) e a ual (198832011 m.) pe íodos2. a igo in es igada 80 p oc. a
pa i ex yno o dem alea ó ia a i o in o macinių laidos, . i. Li uu os adijo epo ažai, l V
aka o žinios, l V laidos labas y as, Pano ama e seus agmen os, bal ijas ele isões, lNK e V3
žinios. De o al 37 p og amas in o ma i os, cuja o al du ação ap oximadamen e 10 h.
in es igada só dos p og amas o ganizado es dik o ios, ededo es de conhecimen os,
ko esponden os e e c. p o issionais alado es língua, de o al 122 alado es (dos quais 76
homens e 46 mulhe es) língua. Vá ios p og amas jo nalis as são as mesmas pessoas, po ém em
p og amas de di e en es pe íodos eles con am como sepa ados alan es (no mesmo pe íodo
p og amas jo nalis a conside ado um alan e) (ž . 1 abelę). 1 ex ynas compilado e a igo
ap esen ado es udo ealizado em execução p oje o lie u ių kalba: ideais, ideologias e apa ybės
lūžiai, 20102013. O p oje o é execu ado pelo Ins i u o da língua li uana ( ado ė lo e a
Vaicekauskienė), apoiado pelo Conselho de ciência li uano,
No. Va 14/2010.
2 Mais sob e a seleção de p og amas e p incípios de composição exyno eja. Ne inskai ė 2012.
180 Logos
Cul u a | 85
1 lEN El. In o macões de p og amas e seus pa icipan es apa u amen o po
dos aidos e apais
di e en es žiniasklaiŽinios aidos In o macões In o macões de p og amas
ase de desen ol imen o p og amação du ação de p og amas núme o de
pa icipan es pe íodo so ié ico
(19601987 m.) 334 min. 47
(36 homens e 11 mulhe es)
Pe íodo T anscidido
(19881992 m.) 138 min. 25
(15 homens e 10 mulhe es)
Pe íodo a ual
(19932011 m.) 158 min. 50 (25 homens e 25 mulhe es) e ec uando a
in es igação, não se conside a à alan e amžių e a mę ou kilmę, po que em
mui os casos (especialmen e adijo laidos jo nalis as) dados pessoais não
são conhecidos e isso de e mina impossí el. além disso, baseia-se
p essupos o, que p o issionais jo nalis as língua desses ações de
p incípio não de e ia se exe ciada, eles de e iam segui bk no mas.
Nag inėjando, quan o em di e en es e apas de desen ol imen o mídia
di undíssimo ki čiuo as cu os osios alginamen o, con abilízamo-se cada
alado paolgin ados osios eqüência ela i ais. Es e indicado é usado
pa a calcula a equência ela i a o al de homens e mulhe es ou de
pe íodos sepa ados pai aongin ados o os.
i iamąja im į cons i ui 5994 pala as de, como mencionada, 37 in o macinių
laidos e seus agmen os. Į im į inclui : 1) d iskiemeniai (a) e plu iaskiemeniai
(b) lie u iški pala as, cujos skiemens baseą o ma ki čiuo as umpasis
ozis a, e, i ou u, p z. : a) bù ais, did, djiugià, mès i, me ù, às i; b) à neša,
no yn, k s da o, ne ùkus, pabaigojè, p anèšime, šilumnę, ùž i ė; 2)
nelie u iški pala as, em que ki chiuojamo o lie u iškas baigmuo p eesaga ou
galūnė, exemplo: cen nio, ekspona ùs, onè, p og amà, epubliknis,
ezul a ù, specialybè3.
Nekai omi nelie u iški pala as (p z.: in e iu, aksi, žiu i e k .) em i iamąja
im į nepa eko, pois nelas ki čiuo ų cu ųjų balsių alginamen o pode se
nulem o de ou osokių eiksnių do que nas lie u išku pala as,
p incipalmen e es animas do p óp io pala a de o igem. além disso, em
i iamąja im į inclui só explíci iamen e de3 Fo necendo exemplos, man ém-se au en iškas pala as ki čiação.
. ČIČI KaI . Ki čiuo ų cu os balsios alginimo polinkiai 19602011 m.
in o macinėse laidose 181 eikš o dialogiškumo i spon aniškumo ne u inčiose
in o macinėse laidose e seus agmen os pa a o i pala as. Dialogo as eizu
ou espon aniço alamen o co espose c učiuo as cu os balsios a osena
nãoi a, po que ais co espos e de p é-p epa ado monologinis in o macinês
laidoms habi ual alamen o di e en e de lingbinês si uações, que podem
de e mini i di e en e lingbinę egseną /.
in es igando, se na ki čiuo a posição usado o umpasis oz é man ido
umpas ou paulginado (a é pusilgio ou ilgojo som), aplicado audicinis, ou klausa
baseado, mé odo. o mais impo an e aço em dis ingui umpucios e
paulgin uosos balsius balsio quan idade ( ukmė), complemen ado sua
qualidade (į emp umas). Uma ez que pa a es e es udo em essência não
impo a, se ki čiuo a umpasse oz enla ga-se a é semilgio ou longgoho
som4, a análise dis ingue duas g upos de osios man enikomų umpųjų e
pailgin ųjų. nomeadamen e sua elação mú ua (pailgin ųjų balsių san ykinis
ek ennums, exp ess eikš as p ocen ais) nes e es udo e calculado com o
obje i o de e mina ilginimo enómeno mudanças em di e en es e apas de desen ol imen o mídia.
3. YIMo EZul a aI conduzindo in es igação, de e minou-se que em odos os ês es ágios
de desen ol imen o mídia ( an o so ie mečiu, an o pe eisumuio, an o e a ualino
pe íodos) ealizados em in o macinēs laidose ki čiuo oje posição em ez de umpoyo
balsio pode se usados di e en es quan idade de suas a ian es: umpasis (a) ou
pailgin asis (pus longi udis (b) ou ilgasis (c)) ozis. Tan o quan o isso possí el de e mina
audciamen e, a pala a kamiene é usada umpi, meia-longos e longieji ozes (a1, b1, c1). no
ma e ial es udado não se e i icou casos de que in o macinês laidos ki čiuo ame da pala a
no luga umpojo osse usado o oze longo: nes a posição, ao con á io de pala a kamiene,
exis i a apenas cu ųjų e semilgių (a2, b2) balsių (pa yzdyje odas as a ian es de umpojo
balsio são ap esen adas pas i ais ipog a ia), pl.:g a1. bù o, k as, pàdeda, nèk ies as, b1.
n.da ė, p.neša, .žsienis, .skas, c1. di b · ė, ge ẽ·snis, į eik·mas, sã· o, a2. dienà, ka ù, neš è,
p imei o, b2. elek in., nė ., nuoši d.s, is.. 4 impo an e só o p óp io a o de balsio
paulginamen o, po an o adicionais medições de du ação, pe mi indo sepa a meilgão oį do
ilgojo, não o am e ec uadas.
182 Lingbos
Kul ū a | 85
Falan es, que na ki čiuo a posição mais equen emen e usa am não o cu o,
mas o paolgin ó io oz, exa a em odas as e apas de desen ol imen o mídia,
po ém polincis ilgin i ki čiuo us umpuosius balsius eqünmen e no ado
so ie mečiu e en os em in o macinėse laidose. além disso, desde 2000 m.
encon a-se mais jo nalis as, cujos alboje ilginimo enomini de odo
deixauž iksujada. ais caso de c učiuo ame cu os osies do alongamen o
in o macinês laidose g adualmen e diminuiu: so ie meciu endem a paela
e e y e cei a, no pe íodo de ansição e e y i h, a ual […] e e y se en h
c učiuo ame skiemenyje esan į o cu o osio (ž . ig. 1.).
Como is o, ki čiuo o posição de u ojamų pailgin ųjų balsių in o macinių laidų kalboje
no pe íodo a ual ap icama dupa čiau que so ie mečiu. do que pe mi e de e mina
na medida em que a análise audicina dos balsiões cu os usados na posição de c ício,
so ie meciu mais equen emen e em ez de umpo balsio e a end a a usa
longó io (a), e no pe íodo a ual semilgho o som (b), po exemplo: a. sace do ink·jos,
lie · iais, ela ·os ( adio epo o Kul ú icas comunicações comi é plenum
ko esponden a, 1966) elec ėn·la, Panš en, pa ·nio, ·mo, esps s s s s s s s s s s s s s s
s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s
s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s
1 PaV. Pailgin ųjų o osos ela i a equência (pe cen ais)is di e en es žiniasklai-
dos aidos e apais

. ČIČI KaI . Ki čiuo ų umpų balsių ilginimo polinkiai 19602011 m. in o macinėse
laidose 183 b. į .kinamo, p idė .nės, .žsienio ( ededo de no ícias da ele isão
bal ija, 1994) b o, d .dešim , is o išk.mo, n. a ė, pag ind. isuomenniai, nė (l .Vy as
laidos labas. ko esponden ė, 1999) p i a mo, a p au inio (l.NK žinių
ko esponden ė, 2011) Panašiai panašiai b e ioje pailsiu bal uoja i muži, i ženy:
ki čio ie pailusius balčiu pailčiu a uja eminė, eminmin (k. Unia eicšmiamen e
esponde à pe gun a, po que in o macinėse laidose diminuiu pailgin ųjų balsių,
bas an e complexa. Pode se , que al mudança de a ia é nulem a de es o ços
no mmin ojos da língua longameços: nossa no minamojoje adição polinkis ilgin i
ki čiuo us umpuosius balsius nega i amen e a aliado desde mesmo p imei os
adio (plg. alman as 1933: 6), e mais a de e desde p imei os ele isão (plg.
Vai ke ičiū ė 1965: 59) laidos ansliações. além disso, já não um década a esse
enômeno de alongamen o socialmen e es igma izado (mais sob e isso e
Čiči kai ė, Vaicekauskienė 2012). In e essan e é que os clássicos socioling is á ios
in e iu, ealizados com segundas e e ças ge ações ilniečiais li u os, e elou
panašius ki čiuo ų cu ų balsių ilginimo polinkius (Čiči kai ė, Vaicekauskienė 2012):
ilniečiai, mais concen ados a enção à linguagem, i. y. lendo um mesmo a ibu o, às
ezes se dis inguem minimamen e po pa es, como e dik o iai, ko esponden ai ou
edėjai do conhecimen o a é e in o ma i o em se e longos p og amas. ou
paolgin ados o os de equência ela i a indicado es de equências
in o macinėse laidose e ilniecich núme os2 PaV. Pailgin ųjų osių ela i a
equência (pe cen ais) em di e en es e apas de desen ol imen o mediá ico de
homens e mulhe es em língua
184 Kalbos Kul ū a | 85 omos minimaliosios pa os indicam média a ies ap oximação à bk, ou
al ez ilniečių a ies pag indu besi o muojan į naują žiniasklaidos no mų cen ą,
esponde demasiadoelyg cedo: de alios je inamų ilniečių i žiniasklaidos kalbos y imų
lie u ių kalbo y oje is ainda ne u ime. Todosis ês i aisiais meios de comunicação aidosis
alonginami ozes es idês o a mesma diminêjancio seqüência de equência: i, u, a, e. isso
signi ica que an o so ie meciu, an o ansiamuio, quan o no ac ual pe íodo ge almen e
in o macinês laidose po causa ki čio pailgin balsamasis i (p z.: k as5, is., d s. desim ies,
lik.mas, s.siškai, ąžuol pe sonaliai, ebnis, hi le nis), esu (ins i as, g s umpė, le . , . i e,.,
, su .blika, .delika, b.p.), da ea.s. s.,
s.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p-
.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.-
p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p Em
ou as pala as, de ido ao ki cio mais eqüen emen e são ala gadas o ascenden e
ascenden e i e u, e as a ian es ala gan es dos baixos im a e e são bem menos equen es6. se
compa ássemos, como ali ési cada de ido ki čio paélginado balsio apa samen o em di e en es
e apas de desen ol imen o mídia, ma y íamos que ki čiuo oje posição a ojamų cu ųjų
baixu inio puzilimo balsių a e e ilginimo casos saky inėje ži5 Aqui e pos e io men e
ap esen ados exemplos o sinal de semilgumo é usado condicionalmen e: ele ma ca não semilgį, e
de ido ki čio a é semilgio ou ilgo balsio paélginado.
6 Tendinha mais equen emen e a alonga do ascenden e ascenden e balsius i, u, e não do
descenden e ascenden e balsius a, e obse ado e an os e e ças ge ações ilniečių alas
(Čiči kai ė, Vaicekauskienė 2012). 3 PaV. Pailgin ųjų balsių i, u, a, e ela i ais eqünumas
(p ocen ais) di e en eis minia sclaidos daida e apas . ČIČI KaI . Ki čiuo ų cu os balsios
alginimo polinkiai 19602011 m. in o macinėse laidose 185 niasklaidoje disminuėja: no a ual
pe íodo ozis a de ido ki čio paulginamos iska , ozis e cincokis šešis čiau do que
so ie iniais anos. po ém ge almen e de ido ki čio ilginado balsio i pailgin ųjų a ian es a
equência ela i ais in a nežimiai e so ie mečiu, e pe einamuoju, e a ual pe íodo
p ecisamen e pailgin asis, e não umpasis a ian e cons i ui sob e ês penc adalius de
odos ki čiuo o na posição usado balsio i casos. o o u c učiuo a na posição umpas
man ém-se cada ez : pailgin ojo balsio u ela i ois equências em odos os ês pe íodos
g adualmen e aumen a: no pe íodo so ié ico a a ian e pailgina os cons i ui 27 po cen o, no
pe íodo a ual quase 37 po cen o.7 (ž . 3 g á ico).
Ki čiuo ų paolgin ųjų alsių i, u, a, e apasci s ão homens e mulhe es em ala
e ela e simili udes, e di e enças (ž . 2 abulelę). 2 lEN El. Pailgin ųjų osių i, u,
a, e eqüência ela i ais (pe cen ais) em di e en es e apas de
desen ol imen o mídia homens e mulhe es em língua ozes
Vy ai Mo e ys
1960–
m. 1992 m.
1988–
2011 m.
1993–
1987 m.
1960–
1992 m.
1988–
1987 m.
1993–
2011 m. P esiden e da Comissão e memb o da Comissão
[i.] 60,5 61 51,2 50 62,5 64,1
[u.] 26,5 31,2 44,4 37,5 31,8 32,1
[a.] 10,5 6,9 3,8 6,25 5,7 3,4
[e.] 2,5 0,9 0,6 6,25 0 0,4
De ido ki cio pailginados cu os in e io do ascelimen o balsių a, e in o macinių laidos
jo nalis as homens e mulhe es alboje diminuiu. po ém c učiuo age posição em
pa ojamų paolgin os do al u inio pakilimo balsių i, u ela i ais eqüências homens e
mulhe es alboje a pa i do p imei o is aco são di e en es di eções. Vy ų alboje
diminuiu balsio i ilginimo enomínio, mas mais eqüen emen e ki čiuo oie posição no luga
umpojo balsio u usado seu pailgin asis a ian e. Mulhe es alboje no pe íodo a ual,
compa ado com anos so ié icos, 14 p oc. iuugou balsio i alginimo casos, po ém alguns
pe cen os ečiau a 7 Na u almen e, in e essan e expe imen inė i, quan o pala a de
kamiene e quan o galūnėje di undês ki čiuo ų cu os balsiões a, e, i, u alginimas, po ém,
excep o es as duas posições, jose a ojamų balsiões de cada alado são demasiado
pouco, que compa ando osse possí el aze conclusões desc i end inado as.
186 Kalbos Kul ū a | 85 ojama pailgin ojo balsio u a ian os. In es igação Vilniečių mos ou
que o gêne o pode se um a o signi ica i o pa a a equência das a ian es da linguagem
paolgin adas: ilniečiai homens e da pala a kamiene, e da pala a galūnėje mais do que duas
ezes mais equen es do que mulhe es endem a ilgin i ki čiuo us umpuosius balsius
(Čiči kai ė, Vaicekauskienė 2012). No en an o, nes e es udo obse adas jo nalis as a ies
s y a imai é pa a menki a i ma , que ly is de e mina e públicos alado es de linguagem
a ian iškumą. Reikiau ao con á io eles con i mam p essupos oa sob e maio
homogeniškumo da língua pública, menkesnį socialinio sussaidão. di e en es e apas de aido
mediá ico ansliuo adas em in o macinês laidose da pala a kamiene e da pala a a de
paulginam ki čiuo i os cu os oias ambém se pasisci s em desolagiai: so ie iniais anos
ki čiuo ame kamieno skiemenyje paulginamo cada penc as, galūnėje kas sep yniolik as
umpasis ois. No a ual pe íodo ki čiuo as pailgin adas balsiões a osena e esnė: kamiene
pailginado cada eš un as, galūnėje só cada cinquasdešim as umpasis ozis. aigi galūne a
ki čiuo as cu os alsias do alongamen o enómenos semp e hou ou bem menos do que
kamiene8, po ém no pe íodo a ual seu núme o é ainda meno (ž . Fig. 4.). na linguís ica
li uânica ge almen e a i ma-se que o alongamen o dos balsiões cu os da pala a kamiene é
de o igem a minesa, e esses balsiões alongamen o galūnėje é in e p e ado como ja gão
u bano, ac os da língua de ua, su gidos de ido a ou as línguas in luência ou a e ados po
seu exemplo (G umadienė 1983: 87; Pupkis 2007; 8 2006, Žūnėje ge okai ečiau (cinco ezes) do que
kamiene ki pučiuo us um balsius linkę ilginę i i ieji an os i ečios gene acijos ilniečiai
(Čiči kai ė, 2012 Vaicekauskienė). 4 PaV. Pailgin ųjų pala a kamieno e da pala a galo balsių
eqüência ela i ais (pe cen ais) em di e en es e apas de desen ol imen o mídia