scieee Open visual document viewer

Kirčiuotų trumpųjų balsių ilginimo polinkiai 1960–2011 m. informacinėse laidose

Ramunė Čičirkaitė

Full text

178 Lingbos Kul ū a | 85 RAMUN ČIČIRKAIT ins i u o da língua li uana KIRČUo uMPJ VOI IlGINIMo PolINKIaI 19602011 M. INFo MaCINsE laIDosE ESMINIAI VOODŽIAI: in o macionais laidos, bend inė língua, balsių ilginimas. 1.VaDINs A a i mação da Obse ação de que a língua consumida pela mídia a e a di e amen e a nossa elespec ado es de ele isão e ou in es de ádio a língua, pode se apenas um de mui os mi os da linguagem (Chambe s 1998), po ém a linguagem da mídia pode a e a às nossas linguís icas disposições, e as a iá eis disposições podem p omo e an o o compo amen o linguís ico, e a escolha do código linguís ico, e pa ienas ou sis emá icas mudanças da p óp ia linguagem (plg. udgillenius 1986; Mil oy, Mil oy 1999; Ke swill 2003 e k . ). Recen emen e, pesquisado es de mui os países eu opeus p ocu am ligações en e o mademens de masia disseminada e a sociedade oco en as comun inhas línguas (bk) des anda ização ou no os bk cen os de o ma imosi p ocessos (K is iansen, Coupland 2011). Fo nece p essupos os de que em alguns países no asiais bk no mas o ma imosi cen ais o nam as g andes cidades, po an o e no mas da linguagem média já algum empo se en a incula com as no mas da linguagem da cidade ( hoege sen, K is iansen, Ös man 2012; mais plg. Coupland 2012). Ac edi a-se que ais mudanças da linguagem mídia podem yškė i uge com mudanças da sociedade começais nyk i das on ei as da p i ada e da pública linguagem, em odas as á eas de ida pública cada ez mais įsigalin ne o maliam comunic a imui. se esses p ocessos oco em em nosso país, pesquisado es li uãos só começam ago a a in es iga mais in ensamen e (ž . amaše ičius 2012). No minhos de ala já há algum empo apon am pa a que na saky inėje mídia obse ado sis ema de a ia das band inhas li uanas žeidjian is enškinys an o neki čiuo uose, quan o e ki čiuo uose skiemenyse mažėja kiekybinė umpųjų i ilgųjų balsių opozicija, em ou a pala a, incls ama a umpin i ilguosius e ilgin i umpuosius balsius (Pupkis .I.Čalia 1999,I . Ki sičius in o ma ių umpųjų balsių ilginimo polinkiai 1960 […] 2011 m. 179 2007; Kaciė K uškienė, Čopienė, 2008; Ka i as, 2010). alegações que a longa das ozias ab e iação é plin anças no a ilniečių a ies sinal (Pupkis 1999), e cu o das ozias alginização (especi galūnėje) ilniečių a ies peculia idade (plačiau sob e isso e . Čiči kai ė, Vaicekauskienė 2012), pe mi e le an a p essupos oa, que e nos nossos meios de comunicação kin a. bk samp a a, o d uge e seu con eúdo a igo e ospec i amen e examina-se, quan o du an e os úl imos cinco décadas (19602011 m.) ansliuo as in o macinesses laidos papli o ki čiuo as cu os osios alginamen o e como ele can a. 2. IaI MoJI MEDŽIaGa in es igá elis obje o des e a igo 19602011 m. ansliuo as aio e ele isão in o macões de p og amas ala, po que jus amen e ela de ido ao seu monologino ca ác e , al a p on i ude e g ande g au de o malidade mais do que dialogicas (polinas) spon anichas aidos pode ap oxima -se à bk no mas e e ela , quan o especialmen e p epa adas alado as, capazes de concen a em a a enção na bkilo, ealiza em bkilo, e como ela i a. as ansmissões o am selecionadas a pa i de 62 al. ep esen a i us saky inės žiniasklaidos eks yno1, condicionalmen e subdi idi o em ês di e en es e apas de desen ol imen o média so ie me į (19601987 m.), pe einamąjį (1991992 m.) e a ual (198832011 m.) pe íodos2. a igo in es igada 80 p oc. a pa i ex yno o dem alea ó ia a i o in o macinių laidos, . i. Li uu os adijo epo ažai, l V aka o žinios, l V laidos labas y as, Pano ama e seus agmen os, bal ijas ele isões, lNK e V3 žinios. De o al 37 p og amas in o ma i os, cuja o al du ação ap oximadamen e 10 h. in es igada só dos p og amas o ganizado es dik o ios, ededo es de conhecimen os, ko esponden os e e c. p o issionais alado es língua, de o al 122 alado es (dos quais 76 homens e 46 mulhe es) língua. Vá ios p og amas jo nalis as são as mesmas pessoas, po ém em p og amas de di e en es pe íodos eles con am como sepa ados alan es (no mesmo pe íodo p og amas jo nalis a conside ado um alan e) (ž . 1 abelę). 1 ex ynas compilado e a igo ap esen ado es udo ealizado em execução p oje o lie u ių kalba: ideais, ideologias e apa ybės lūžiai, 20102013. O p oje o é execu ado pelo Ins i u o da língua li uana ( ado ė lo e a Vaicekauskienė), apoiado pelo Conselho de ciência li uano, No. Va 14/2010. 2 Mais sob e a seleção de p og amas e p incípios de composição exyno eja. Ne inskai ė 2012. 180 Logos Cul u a | 85 1 lEN El. In o macões de p og amas e seus pa icipan es apa u amen o po dos aidos e apais di e en es žiniasklaiŽinios aidos In o macões In o macões de p og amas ase de desen ol imen o p og amação du ação de p og amas núme o de pa icipan es pe íodo so ié ico (19601987 m.) 334 min. 47 (36 homens e 11 mulhe es) Pe íodo T anscidido (19881992 m.) 138 min. 25 (15 homens e 10 mulhe es) Pe íodo a ual (19932011 m.) 158 min. 50 (25 homens e 25 mulhe es) e ec uando a in es igação, não se conside a à alan e amžių e a mę ou kilmę, po que em mui os casos (especialmen e adijo laidos jo nalis as) dados pessoais não são conhecidos e isso de e mina impossí el. além disso, baseia-se p essupos o, que p o issionais jo nalis as língua desses ações de p incípio não de e ia se exe ciada, eles de e iam segui bk no mas. Nag inėjando, quan o em di e en es e apas de desen ol imen o mídia di undíssimo ki čiuo as cu os osios alginamen o, con abilízamo-se cada alado paolgin ados osios eqüência ela i ais. Es e indicado é usado pa a calcula a equência ela i a o al de homens e mulhe es ou de pe íodos sepa ados pai aongin ados o os. i iamąja im į cons i ui 5994 pala as de, como mencionada, 37 in o macinių laidos e seus agmen os. Į im į inclui : 1) d iskiemeniai (a) e plu iaskiemeniai (b) lie u iški pala as, cujos skiemens baseą o ma ki čiuo as umpasis ozis a, e, i ou u, p z. : a) bù ais, did, djiugià, mès i, me ù, às i; b) à neša, no yn, k s da o, ne ùkus, pabaigojè, p anèšime, šilumnę, ùž i ė; 2) nelie u iški pala as, em que ki chiuojamo o lie u iškas baigmuo p eesaga ou galūnė, exemplo: cen nio, ekspona ùs, onè, p og amà, epubliknis, ezul a ù, specialybè3. Nekai omi nelie u iški pala as (p z.: in e iu, aksi, žiu i e k .) em i iamąja im į nepa eko, pois nelas ki čiuo ų cu ųjų balsių alginamen o pode se nulem o de ou osokių eiksnių do que nas lie u išku pala as, p incipalmen e es animas do p óp io pala a de o igem. além disso, em i iamąja im į inclui só explíci iamen e de3 Fo necendo exemplos, man ém-se au en iškas pala as ki čiação. . ČIČI KaI . Ki čiuo ų cu os balsios alginimo polinkiai 19602011 m. in o macinėse laidose 181 eikš o dialogiškumo i spon aniškumo ne u inčiose in o macinėse laidose e seus agmen os pa a o i pala as. Dialogo as eizu ou espon aniço alamen o co espose c učiuo as cu os balsios a osena nãoi a, po que ais co espos e de p é-p epa ado monologinis in o macinês laidoms habi ual alamen o di e en e de lingbinês si uações, que podem de e mini i di e en e lingbinę egseną /. in es igando, se na ki čiuo a posição usado o umpasis oz é man ido umpas ou paulginado (a é pusilgio ou ilgojo som), aplicado audicinis, ou klausa baseado, mé odo. o mais impo an e aço em dis ingui umpucios e paulgin uosos balsius balsio quan idade ( ukmė), complemen ado sua qualidade (į emp umas). Uma ez que pa a es e es udo em essência não impo a, se ki čiuo a umpasse oz enla ga-se a é semilgio ou longgoho som4, a análise dis ingue duas g upos de osios man enikomų umpųjų e pailgin ųjų. nomeadamen e sua elação mú ua (pailgin ųjų balsių san ykinis ek ennums, exp ess eikš as p ocen ais) nes e es udo e calculado com o obje i o de e mina ilginimo enómeno mudanças em di e en es e apas de desen ol imen o mídia. 3. YIMo EZul a aI conduzindo in es igação, de e minou-se que em odos os ês es ágios de desen ol imen o mídia ( an o so ie mečiu, an o pe eisumuio, an o e a ualino pe íodos) ealizados em in o macinēs laidose ki čiuo oje posição em ez de umpoyo balsio pode se usados di e en es quan idade de suas a ian es: umpasis (a) ou pailgin asis (pus longi udis (b) ou ilgasis (c)) ozis. Tan o quan o isso possí el de e mina audciamen e, a pala a kamiene é usada umpi, meia-longos e longieji ozes (a1, b1, c1). no ma e ial es udado não se e i icou casos de que in o macinês laidos ki čiuo ame da pala a no luga umpojo osse usado o oze longo: nes a posição, ao con á io de pala a kamiene, exis i a apenas cu ųjų e semilgių (a2, b2) balsių (pa yzdyje odas as a ian es de umpojo balsio são ap esen adas pas i ais ipog a ia), pl.:g a1. bù o, k as, pàdeda, nèk ies as, b1. n.da ė, p.neša, .žsienis, .skas, c1. di b · ė, ge ẽ·snis, į eik·mas, sã· o, a2. dienà, ka ù, neš è, p imei o, b2. elek in., nė ., nuoši d.s, is.. 4 impo an e só o p óp io a o de balsio paulginamen o, po an o adicionais medições de du ação, pe mi indo sepa a meilgão oį do ilgojo, não o am e ec uadas. 182 Lingbos Kul ū a | 85 Falan es, que na ki čiuo a posição mais equen emen e usa am não o cu o, mas o paolgin ó io oz, exa a em odas as e apas de desen ol imen o mídia, po ém polincis ilgin i ki čiuo us umpuosius balsius eqünmen e no ado so ie mečiu e en os em in o macinėse laidose. além disso, desde 2000 m. encon a-se mais jo nalis as, cujos alboje ilginimo enomini de odo deixauž iksujada. ais caso de c učiuo ame cu os osies do alongamen o in o macinês laidose g adualmen e diminuiu: so ie meciu endem a paela e e y e cei a, no pe íodo de ansição e e y i h, a ual […] e e y se en h c učiuo ame skiemenyje esan į o cu o osio (ž . ig. 1.). Como is o, ki čiuo o posição de u ojamų pailgin ųjų balsių in o macinių laidų kalboje no pe íodo a ual ap icama dupa čiau que so ie mečiu. do que pe mi e de e mina na medida em que a análise audicina dos balsiões cu os usados na posição de c ício, so ie meciu mais equen emen e em ez de umpo balsio e a end a a usa longó io (a), e no pe íodo a ual semilgho o som (b), po exemplo: a. sace do ink·jos, lie · iais, ela ·os ( adio epo o Kul ú icas comunicações comi é plenum ko esponden a, 1966) elec ėn·la, Panš en, pa ·nio, ·mo, esps s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s 1 PaV. Pailgin ųjų o osos ela i a equência (pe cen ais)is di e en es žiniasklai- dos aidos e apais . ČIČI KaI . Ki čiuo ų umpų balsių ilginimo polinkiai 19602011 m. in o macinėse laidose 183 b. į .kinamo, p idė .nės, .žsienio ( ededo de no ícias da ele isão bal ija, 1994) b o, d .dešim , is o išk.mo, n. a ė, pag ind. isuomenniai, nė (l .Vy as laidos labas. ko esponden ė, 1999) p i a mo, a p au inio (l.NK žinių ko esponden ė, 2011) Panašiai panašiai b e ioje pailsiu bal uoja i muži, i ženy: ki čio ie pailusius balčiu pailčiu a uja eminė, eminmin (k. Unia eicšmiamen e esponde à pe gun a, po que in o macinėse laidose diminuiu pailgin ųjų balsių, bas an e complexa. Pode se , que al mudança de a ia é nulem a de es o ços no mmin ojos da língua longameços: nossa no minamojoje adição polinkis ilgin i ki čiuo us umpuosius balsius nega i amen e a aliado desde mesmo p imei os adio (plg. alman as 1933: 6), e mais a de e desde p imei os ele isão (plg. Vai ke ičiū ė 1965: 59) laidos ansliações. além disso, já não um década a esse enômeno de alongamen o socialmen e es igma izado (mais sob e isso e Čiči kai ė, Vaicekauskienė 2012). In e essan e é que os clássicos socioling is á ios in e iu, ealizados com segundas e e ças ge ações ilniečiais li u os, e elou panašius ki čiuo ų cu ų balsių ilginimo polinkius (Čiči kai ė, Vaicekauskienė 2012): ilniečiai, mais concen ados a enção à linguagem, i. y. lendo um mesmo a ibu o, às ezes se dis inguem minimamen e po pa es, como e dik o iai, ko esponden ai ou edėjai do conhecimen o a é e in o ma i o em se e longos p og amas. ou paolgin ados o os de equência ela i a indicado es de equências in o macinėse laidose e ilniecich núme os2 PaV. Pailgin ųjų osių ela i a equência (pe cen ais) em di e en es e apas de desen ol imen o mediá ico de homens e mulhe es em língua 184 Kalbos Kul ū a | 85 omos minimaliosios pa os indicam média a ies ap oximação à bk, ou al ez ilniečių a ies pag indu besi o muojan į naują žiniasklaidos no mų cen ą, esponde demasiadoelyg cedo: de alios je inamų ilniečių i žiniasklaidos kalbos y imų lie u ių kalbo y oje is ainda ne u ime. Todosis ês i aisiais meios de comunicação aidosis alonginami ozes es idês o a mesma diminêjancio seqüência de equência: i, u, a, e. isso signi ica que an o so ie meciu, an o ansiamuio, quan o no ac ual pe íodo ge almen e in o macinês laidose po causa ki čio pailgin balsamasis i (p z.: k as5, is., d s. desim ies, lik.mas, s.siškai, ąžuol pe sonaliai, ebnis, hi le nis), esu (ins i as, g s umpė, le . , . i e,., , su .blika, .delika, b.p.), da ea.s. s., s.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p- .p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.- p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p.p Em ou as pala as, de ido ao ki cio mais eqüen emen e são ala gadas o ascenden e ascenden e i e u, e as a ian es ala gan es dos baixos im a e e são bem menos equen es6. se compa ássemos, como ali ési cada de ido ki čio paélginado balsio apa samen o em di e en es e apas de desen ol imen o mídia, ma y íamos que ki čiuo oje posição a ojamų cu ųjų baixu inio puzilimo balsių a e e ilginimo casos saky inėje ži5 Aqui e pos e io men e ap esen ados exemplos o sinal de semilgumo é usado condicionalmen e: ele ma ca não semilgį, e de ido ki čio a é semilgio ou ilgo balsio paélginado. 6 Tendinha mais equen emen e a alonga do ascenden e ascenden e balsius i, u, e não do descenden e ascenden e balsius a, e obse ado e an os e e ças ge ações ilniečių alas (Čiči kai ė, Vaicekauskienė 2012). 3 PaV. Pailgin ųjų balsių i, u, a, e ela i ais eqünumas (p ocen ais) di e en eis minia sclaidos daida e apas . ČIČI KaI . Ki čiuo ų cu os balsios alginimo polinkiai 19602011 m. in o macinėse laidose 185 niasklaidoje disminuėja: no a ual pe íodo ozis a de ido ki čio paulginamos iska , ozis e cincokis šešis čiau do que so ie iniais anos. po ém ge almen e de ido ki čio ilginado balsio i pailgin ųjų a ian es a equência ela i ais in a nežimiai e so ie mečiu, e pe einamuoju, e a ual pe íodo p ecisamen e pailgin asis, e não umpasis a ian e cons i ui sob e ês penc adalius de odos ki čiuo o na posição usado balsio i casos. o o u c učiuo a na posição umpas man ém-se cada ez : pailgin ojo balsio u ela i ois equências em odos os ês pe íodos g adualmen e aumen a: no pe íodo so ié ico a a ian e pailgina os cons i ui 27 po cen o, no pe íodo a ual quase 37 po cen o.7 (ž . 3 g á ico). Ki čiuo ų paolgin ųjų alsių i, u, a, e apasci s ão homens e mulhe es em ala e ela e simili udes, e di e enças (ž . 2 abulelę). 2 lEN El. Pailgin ųjų osių i, u, a, e eqüência ela i ais (pe cen ais) em di e en es e apas de desen ol imen o mídia homens e mulhe es em língua ozes Vy ai Mo e ys 1960– m. 1992 m. 1988– 2011 m. 1993– 1987 m. 1960– 1992 m. 1988– 1987 m. 1993– 2011 m. P esiden e da Comissão e memb o da Comissão [i.] 60,5 61 51,2 50 62,5 64,1 [u.] 26,5 31,2 44,4 37,5 31,8 32,1 [a.] 10,5 6,9 3,8 6,25 5,7 3,4 [e.] 2,5 0,9 0,6 6,25 0 0,4 De ido ki cio pailginados cu os in e io do ascelimen o balsių a, e in o macinių laidos jo nalis as homens e mulhe es alboje diminuiu. po ém c učiuo age posição em pa ojamų paolgin os do al u inio pakilimo balsių i, u ela i ais eqüências homens e mulhe es alboje a pa i do p imei o is aco são di e en es di eções. Vy ų alboje diminuiu balsio i ilginimo enomínio, mas mais eqüen emen e ki čiuo oie posição no luga umpojo balsio u usado seu pailgin asis a ian e. Mulhe es alboje no pe íodo a ual, compa ado com anos so ié icos, 14 p oc. iuugou balsio i alginimo casos, po ém alguns pe cen os ečiau a 7 Na u almen e, in e essan e expe imen inė i, quan o pala a de kamiene e quan o galūnėje di undês ki čiuo ų cu os balsiões a, e, i, u alginimas, po ém, excep o es as duas posições, jose a ojamų balsiões de cada alado são demasiado pouco, que compa ando osse possí el aze conclusões desc i end inado as. 186 Kalbos Kul ū a | 85 ojama pailgin ojo balsio u a ian os. In es igação Vilniečių mos ou que o gêne o pode se um a o signi ica i o pa a a equência das a ian es da linguagem paolgin adas: ilniečiai homens e da pala a kamiene, e da pala a galūnėje mais do que duas ezes mais equen es do que mulhe es endem a ilgin i ki čiuo us umpuosius balsius (Čiči kai ė, Vaicekauskienė 2012). No en an o, nes e es udo obse adas jo nalis as a ies s y a imai é pa a menki a i ma , que ly is de e mina e públicos alado es de linguagem a ian iškumą. Reikiau ao con á io eles con i mam p essupos oa sob e maio homogeniškumo da língua pública, menkesnį socialinio sussaidão. di e en es e apas de aido mediá ico ansliuo adas em in o macinês laidose da pala a kamiene e da pala a a de paulginam ki čiuo i os cu os oias ambém se pasisci s em desolagiai: so ie iniais anos ki čiuo ame kamieno skiemenyje paulginamo cada penc as, galūnėje kas sep yniolik as umpasis ois. No a ual pe íodo ki čiuo as pailgin adas balsiões a osena e esnė: kamiene pailginado cada eš un as, galūnėje só cada cinquasdešim as umpasis ozis. aigi galūne a ki čiuo as cu os alsias do alongamen o enómenos semp e hou ou bem menos do que kamiene8, po ém no pe íodo a ual seu núme o é ainda meno (ž . Fig. 4.). na linguís ica li uânica ge almen e a i ma-se que o alongamen o dos balsiões cu os da pala a kamiene é de o igem a minesa, e esses balsiões alongamen o galūnėje é in e p e ado como ja gão u bano, ac os da língua de ua, su gidos de ido a ou as línguas in luência ou a e ados po seu exemplo (G umadienė 1983: 87; Pupkis 2007; 8 2006, Žūnėje ge okai ečiau (cinco ezes) do que kamiene ki pučiuo us um balsius linkę ilginę i i ieji an os i ečios gene acijos ilniečiai (Čiči kai ė, 2012 Vaicekauskienė). 4 PaV. Pailgin ųjų pala a kamieno e da pala a galo balsių eqüência ela i ais (pe cen ais) em di e en es e apas de desen ol imen o mídia