scieee Science in your language
[lt] (orig) [de] [fr] [it] [es] [pt]

Probleminiai tarties klausimai „Latvių kalbos gramatikoje“

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Probleminiai tarties klausimai „Latvių kalbos gramatikoje“

Author: Dzintra Šulce
Year: 2014
Source: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/download/204/267
BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
DZINTRA ŠULCE
Uni e sidade de Liepojos, La
PROBLEMINIAI TARTIES QUASIMAI
LATVI LABORO GRAMATICANTE
ESMINIAI VOODŽIAI: o oepijos concei o e no ma, pala a de ki čio no minamen o, balsių e
p iebalsių a ies no mos, a ies p oblemos.
Impo an e qualque língua cons i uedamoi pa e o oepija, ab angendo odos a ies
sis emas. O oepija, ou ai sy kl in g a a i s, é sis ema de eg as s s ícies;
con o midade p á ica dessas eg as (VPSV 2007: 284). De o ma semelhan e es e e mo
de ine-se e La ians language g ama ikoje (LVG 2013: 123).
Ta ia no mas homodinidade ajuda alan e e ou in e a en ende um ou o, es a mais impo an e
condição do p ocesso de comunica i os. Ta ia não- espe a a no ma, e oneamen e p onunciadas
pala as não enslamen e apon a a a enção do ou in e e po isso mais di ícil pe cebe o con eúdo
do alamen o. Obje i o do a igo discu i p oblemas mode naikinės a ies em 2013 m. i alei La ių
kalbos g ama ikoje ( oliau LVG) e nou os mais ecen es abalhos linguo y os. LVG au o es mais
uma ez en a iza am que o con eúdo da no a g amá ica baseio p incipalmen e ac os da língua
bend inesa. A i ma-se que, ao conside a o con eúdo da g amá ica, os au o es de em conco da
sob e o modelo de a anjo eó ico da g amá ica, me odís icos e écnicos seus p incípios de
p epa ação, [...] sem pe de a indi idualidade de di e en es pe spec i as, em busca de
comp omissos e aco dos o na em comum abalho de in es igação da g amá ica da língua la ia
pa icipan es (Koncepcija 2008 10). No en an o esnag inėjus g ama ica pode-se no a , que os
au o es não consegui am comple amen e implemen a o sumanymo inicial, po an o nãošsp ęs ų
ques ões eikale es ou, aigi e con inua á a se discu ida, o que conside ay ina no ma de linguagem bend inês.
Nojojoje g ama icane exama de á ias escolas linguo y as, pe spec i as e concepções di e sidade,
ap esen ada de di e en es idiomas enomínio in e p e ações. Ainda não encon a-se espos as
conc e as a mui as das essenciais não só o oepia, mas e de ou os galo y os saakų ques ões
(di ícul a alia , se isso é an agem, ou de iciência). Mui os p oblemas p á icos a osenos ainda
pe manecem não esol idos. Na No a g ama ikoje ques ões de a ia egula inga são abo dadas no
capí ulo Pag indinas la ias de língua egula ingas, ou o oepijos, p oblemos (la. Gal enās la iešu
alodas pa eiz unas jeb o oepijas p oblēmas) (LVG 2013: 1237). A igo a a nes e as ques ões imai
elacionadas com a imi: (1) da pala a ki čio no minamen o; 2) no mas de a ia o sias; 3)
p iebalsias a ie no mas. Em p imei o luga gos a ia-se de esumi p oblemá icos skiemens
in onação (p iegaidės) casos de alimo. Essas ques ões são examinadas no capí ulo Kalbos
sup asegmen iniai, ou p ozodiniai, iene ai (la Valodas sup asegmen ālās jeb p osodiskās ienības)
(LVG 2013: 104106), Va ian es de Pala as, que di e enciam di e en es qualidade de ozes, ge almen e
BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
DZINTRA ŠULCE. P obleminiai a ies ques ões La ių kalbos g ama ikoje | 2 po ém aqui não é
ap esen ada nada no o, elacionado com a imi. Ap a ian skiemens in onação (p iegaidę)
discu iu-se sob e ês ( esp. ęs inė, k in ančioji ou lauž inė) e dois ( esp. ęs inė e ne ęs inė)
p iegaidžių sis emas consumo la ių kalboje. Tem que admi i que, desg aça, os au o es não
consegui am chega a aco do sob e ž o d ž i o k i č i o luga na g ama ica, e a mesma eo ia bem
como os mesmos exemplos epe idos nos capí ulos Vá dio ki is (la. Vā da uzs a s) (LVG 2013:LV
120122) e Vā dio ki ius no minimas (Vā da uzs a a no mēšana) (G 2013: 123125):
1. // De ido ao uso de a ian es g e u íneas, po exemplo: // semp e um·mē 1 isada, al ez a ·bū
galbū , diemžēl diem·žēl deja, paš·laik pašlaik šiuo me u, pal·dies paldies ačiū (plg. LVG 2013: 120; 123). 2.
Po causa de ou a signi icação da pala a, que é de e minada ki is, po exemplo: nebū (paixbinis
pala a) ne·bū (dalely ė), pa iesi eisingai pa· iesi iš ik ųjų, ienādi ienodai ie·nādi isuome (plg.
LVG 2013: 120; 123). 3. Po causa ki cio kai os em a inėje kalboje (plg. LVG 2013: 121; 124). LVG, como e
an e io es nas publicações de língua la ias, lis am-se odas as exceções, a i e-se a a enção em
pala as in e nacionais e apolin os ik inių pala as a į, po ém pasiges a de mais no o pon o de
is a. Palygin i mui a a enção é dada ao ki chi la e al (LVG 2013: 121122), embo a dia iamen e na
a oseno ele não enha signi icados esmines. In es igando b a ls ių e d ib a l s ių consumo (LVG
2013: 126133), dis inguem-se dois ipos de des iações das no mas de comun inês linguagem a ia: 1)
quan i a i os ( umpųjų e långųjų alsių a pa ilha); 2) kokybiniai (ski ingų balsių i d ibalsių
con undojão). Qualybinais des iações da no mas obse imi an o em pala as de o igem la ias,
quan o em skoliniuose. Bend ininha la ias alboje s e imžodžių adap a imo, o og a ia e a ia
no mas mais ez ou o, po an o su giu quan i a i os consumo nenuoseklumų. Tokių s y a imų
pe du a á e no u u o (LVG nada especial nes e caso nepasiūloma).
elacionadas com o consumo de balsio es ei o e amplo e e ē e umpo e ilgo o con iniogim com d ibalsiu
[uo]. As ezes, com o obje i o de acili a a a ima, muda-se a composição sono a da pala a: qualque
oz é omi ida, inse ida ou ans e ida, ex: comandan e komendan as (pos o a e oneamen e
p onunciada oz e), azeologia azeologija (pos o e e oneamen e p onunciada oz i), álcool
alkoholis (pos o o e oneamen e p onunciado balsis a), enažie is eni uoklis (pos o a
e oneamen e p onunciado balsis e), o ginal o ginal (plaça o ginal). Šių žodžių a į i ašybą galima
pasi ik in i La ių kalbos ašybos i a ies žodyne (la. La iešu alodas pa eiz aks ības un
pa eiz unas ā dnīca) (LVPPV 1995) e mais ecen e dicioná io in e nacionalinių žodžių S eš ā du
ā dnīcā (2008).
Tal ez p epa ando LVG necessi ou ap o unda mais conside a e ecomenda je u inos de ais
pala as an o com o es eu uio, quan o com o amploio e ou ē a ies a ian es, nos quais já há mui o
empo nebesobolikoma no mas es abelecidas, exemplo. : Ven spils Ven spilis, bebgale Žiemgala, beb s
beb as, medūza medūza, mopēds mopedas, bem como as p imei as e bas de ação do empo p esen e e
do empo p esen e em kamien pada y ose o mas de ação, quando seu conjuga i o baigge i - , ex:
dze u ge iu, be u be iu, g ibiu, ss e sbe , jādze e ge i, jā e u ebe , jās e e s e i, dze o
an , splo , sbe be be be be (G 2013 LV: 126128).
1 Tškas an es skiemenį ma ca que es e é c uciado.
BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
DZINTRA ŠULCE. P oblemá icos a ies ques ões la ias de linguagem g ama icale | 3 Com base em
pesquisas an e io men e ei as, e LVG en a iza-se que onemų [o], [ō] e [uo] di iculdanças de uso
su gem, po que menėdas ozes e bibólis g a icamen e ma cimiuna idóide, ej.: ola [] kiaušinis;
[ōpe a] ope a ope a; op ika [op ika] op ika; ou ub o [ok ōb is] spalis, além disso, esama polinkio
nela iškos kilmės balsį [o] esp. [ō] keis i la ių kalbos d ibalsiu [uo], например.: spo as [spō as]
is e iamas ne aisyklingai [spuo as] spo os, po as [pō as] [puo as] po os, no emb is [no emb is]
[nuo emb is] lapk i is Pa icula a enção a ibuída aos nomes pessoais e aos nomes de luga , no
u u o eles de e iam se adicionalmen e in es igados. Ap a ian p i eb al si ų a ies no mas
(LVG 2013: 133135) a a enção p incipalmen e é a ibuída ao p incipal p iebalsio a ies a ian e,
cujo essenciais sonsiniai a ibu os melho são e elados em isoliuo o posição. Sem p incipal
a ian e p iebalsas podem e secundá ias a ian es, que oco em em ce a posição e
gene ininha alboje são ob iga ó ias como e secundá ias a ian es a ies. P incipalmen e
p iebalsias e suas a ian es, de ou osokias do que gene ininha alboje, p onuncia sepa os
a minos ep esen an es. Às ezes de ou a o ma p onunciam-se e usam-se p ibalsias
explicin ini e ou as línguas in luência (especialmen e nos úl imos empos).
Po causa pozicinais p iebalsias mudas p oblemas essenciais a ia não su ge, e his ó icas balsias
mudim mui as ezes lemb a des iamen os da no ma, po exemplo, eiksmažodžių liepiamosios
nuosakos plu ali os em o mas do segundo pessoa: nāk a ei i nācie ! (nākie !) a eiki e,
comp as ies nuspu ch i iepē cie ies! (iepē kie ies!) nusup imi e, c es aug i audzie ! (augie !)
auki e, mas sēdē sėdė i sēdie ! (sēžie !) sedei em, cel le i celie ! (ceļie !) le an e, pacies ies
paken ė i pacie ie ies! (paciešie ies!) paken ėki e. Rendendo LVG, mais a enção de e ia se
dedicada à segunda aleg niuo ės d iskiemeniam nomes pessoais masculinos, cuja aiz e mina-se
p iebalsias - a ba -d-, exemplo. : Uldis, Valdis, Rūdis, Ga is, A is, Rai is. Uma ez, os au o es da
g amá ica econhecem que pas a aisiais anos aumen ou o uso de [kilmininko] o mas de A ša
(A is), Gasha (Ga is), Raiša (Rai is), Rūža (Rūdis), Ulža (Uldis), Valža (Valdis) [...] g e u inas o mas
leis inos (LVG 2013: 137), ou ous, ab icando uma segunda e são mais esque da daik a a džius, a
au o a do depa amen o de g amá ica o nece sua isão nega i a de 35 o mas de balsiões e
menciona que nebalsiões nem cau inhos an es de dúnus, quando, al ez - ai a é a Valdis, Valdis, Rūda,
Rū a, Ga a (A . LVG 2013: 359). Tokie em um g ama ikoje apaziguan es nenuoseklumai nãoajudam
adequadamen e ap ende em gene inês no mas da língua.
Nada de no o que seja elacionado com a imi não ap esen a e a segunda mais ecen e
publicação la ių kalba (LV 2013). O oepijai designado a seção aqui em ge al não. sepa i as
ques ões a ie só é suges i a em discussão com pozicine e his o ine balsių kai a elacionadas ques ões oné icas Sob e (LV
2013: 22–32).
Conside ando, como quan o mais bem sucedido ap ende no mas a ia, á ias ezes exp essada
opinião de que eg as de esc i a de e ia e sykiais e examina , pa a explica , se esc i a nep adeda
de di e i essencialmen e do a imo. Pa a es e obje i o implemen a é p eciso pesquisas e
enques as me iculosamen e ealizadas. Isso aplica-se e p oblemá ico de á ios sons de ma cação uma
aide (e, ē e o). Kol na sociedade ainda é discu ida e e i ada anuncia esminada e o ma de esc i a, po
causa de ce os casos p oblemá icos a ies se ia possí el a is em sessões da comissão de
especialis as da língua Le ians, po exemplo, o alecendo g e u inius a ian es, se ais ealiojoje
a oseneja já exis ia. An e io men e, ais ques ões e am conside adas na Rašybos comissão e
publicadas em núme os de ques ões cul u ais da língua la ia (la. La iešu alodas kul ū as
jau ājumi), po exemplo, Rašybos komisijos a zinumi pa aidės o skai ymo (la. Pa eiz aks ības
komisijas a zinumi pa bu a o lasījumu) (19.1604) ou Rašybos komisijos a zinumi pa a ia (la.
Pa eiz aks ības komisijas a zinumi pa pa eiz unu) (19670:17).
BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
DZINTRA ŠULCE. P obleminiai a ies klausimai la ių kalbos g ama ikoje | 4 Ansakymų į
p obleminius, com a imi elacionadas ques ões iškoma i La ių kalbos agen ū oje apibend in i
jie pa eik i inkinyje Kalbos p ak ika: pas ebėjimai i ekomendacijos (la. Valodas p akse:
ē ojumi un ie eikumi) sky iuje Kalbos konsul acijos (la. odas konsul ācijas) (20092013).
P a e gos a ia e quan o possí el mais de alhe a pesquisa de usuá ios da língua, elacionada com
p oblemá icos a ies e o og a ia ques ões, po que a úl ima ez al oi ealizada só 1960 m. (Laua
1997: 127), po an o ela obje i amen e nãoa le a con empo aniesa linguagem a osens.
Ilanaliza endo as mencionadas ques ões p oblemá icas, pode aze -se conclusão de que o
a amen o da o oepía LVG não di e e de pesquisas an e io es a ia, em que conspec i amen e
epe e in o mações já conhecidas (plg. Laua 1997; S ašanu iņa, Šulce 2004; S au iņa, Šulce 2009;
Šulce 2005; Guļe ska, Miķelsone, Po ī e 2002). A p incipal on e no ma i a do a e da língua la ia
ainda pe manece o diccioná io de o og a ia e a e da língua la ia (LVPPV 1995). In es igação
His ó icas LVG é ap esen ada minimamen e, na qual só em poucos casos sinc onis a abo dagem
complemen ada diach onicas in uj algas (LVG 2013: 19), po ém p ecisamen e his o iniai dados,
in es igando isoladas ques ões, ajuda iam melho a pe cebe p ocessos da con empo ânea
la ians língua. No u u o de e ia pensa -se, como LVG abo dadas ques ões ha moniza com em
escolas supe io es p og amas de es udos de bacha elado incluídos a ies assun os de
ap endizagem, pa a não su gia em di e en e de in e p e amen o casos. Pa engus LVG e o ça-se
e mode na linguo y os e minologia. Didelės apim ies y imas é lyg a spi ies aškas, do qual
a spi iama, quando mąs oma sob e a língua e ainda in es iga a la ių kalbos sis ema.
LITERATŪRA
G u ļ e s k a D., M i ķ e l s o n e A., P o ī e T. 2002: Pa eiz aks ības un pa eiz unas okasg ā-
ma a. La iešu aloda, Rīga: A o s.
Koncepcija 2008: La iešu alodas g ama ika: koncepcija, p ospek s, a se išķu nodaļu pi m a ian i, disku-
sijas ma e iāli, Rīga: LU La iešu alodas ins i ū s.
LV 2013: La iešu aloda, And eja Veisbe ga edakcijā. Rīga: LU Akadēmiskais apgāds.
LVG 2013: La iešu alodas g ama ika, Rīga: LU La iešu alodas ins i ū s.
LVPPV 1995: La iešu alodas pa eiz aks ības un pa eiz unas ā dnīca, Rīga: A o s.
L a u a A. 1997: La iešu li e ā ās alodas onē ika, Rīga: Z aigzne ABC.
Pa eiz aks ības komisijas a zinumi pa bu a o lasījumu 1985: – La iešu alodas kul ū as jau ājumi 21,
116–120.
Pa eiz aks ības komisijas a zinumi pa pa eiz unu 1970: – La iešu alodas kul ū as jau ājumi 6, 169–
174.
S a u i ņ a V., Š u l c e Dz. 2009: La iešu alodas pa eiz una un pa eiz aks ība, Rīga: RaKa.
S a u i ņ a V., Š u l c e Dz. 2004: La iešu li e ā ās alodas onē ika, o oepija un o og ā ija, Liepāja:
LiePA.
Š u l c e Dz. 2005: Daži ak uāli pa eiz unas jau ājumi. – Valodas p akse: ē ojumi un ie eikumi 1,
101–106.
VPSV 2007: Valodniecības pama e minu skaid ojošā ā dnīca, Rīga: La iešu alodas ins i ū s.
S eš ā du ā dnīca, 2008, Rīga: A o s.
Valodas konsul ācijas 2009–2013: – Valodas p akse: ē ojumi un ie eikumi, Rīga: La iešu alodas ins i-
ū s.
Gau a 2014 11 04
BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
DZINTRA ŠULCE. P obleminiai a ies klausimai La ių kalbos g ama ikoje | 5
ORTHOEPY AND ITS PROBLEMATIC ISSUES IN THE LATVIAN
GRAMMAR
Summa y
A signi ican componen o any language is o hoepy, which deno es a co ec p onuncia ion sys-
em as a whole. I is a sys em o con en ional p onuncia ion no ms and compliance wi h hem in
p ac ice. The explana ion o his e m wi hin his meaning can be ound in he Dic iona y o Key Te ms
in Linguis ics (2007) and in he ecen ly published La ian G amma (2013). Uni o mi y o p onunci-
a ion no ms p omo es he speake ’s and he lis ene ’s mu ual unde s anding, which is a desi able con-
di ion in he communica ion p ocess.
The au ho s o he g amma book ha e epea edly s essed ha he new g amma con en is mainly
based on li e a y language ac s; howe e , language is no en i ely li e al (and he e o e no ma i e). Thus,
he p oblema ic issues emain and discussions he eo a e likely o con inue. In he new g amma book,
se e al schools o linguis ics a e in oduced; hus, a di e si y o iews and concep s, di e en
in e p e a ions o language phenomena can be obse ed. Howe e , he e a e s ill no de ini e answe s o
se e al essen ial language issues no only in o hoepy bu also in o he ields o linguis ics. The p oblema ic
issues in p ac ical language use la gely emain unsol ed. In he new g amma book, co ec p onuncia ion
issues a e discussed in he chap e O hoepy: he Main P oblems o Co ec P onuncia ion in he La ian
Language; i includes he ollowing opics on co ec p onuncia ion: 1. Wo d accen s anda disa ion. 2.
P onuncia ion no ms in ocalisa ion (in owel and diph hong use). 3. P onuncia ion no ms in consonan ism (in
consonan use). The con en o he chap e on o hoepy in he La ian G amma does no di e om he
p e ious s udies on co ec p onuncia ion, bu i gi es only a sho summa y o he al eady known
in o ma ion. The e o e, he p oblem pe sis s when hinking abou po en ial solu ions o success ul
lea ning o co ec p onuncia ion ules. É possí el admi i a iew que co ec p onuncia ion and he
ela ed ules should be e iewed om ime o ime o see whe he any signi ican di e ences be ween
spelling and p onuncia ion ha e appea ed. This equi es ca e ul esea ches and su eys. While he socie y
is s ill discussing and a oids making adical e o ms in spelling, ce ain p oblema ic p onuncia ion cases
could be discussed a he mee ings o he La ian Language Expe Commission, o example, accep ing
pa allel e sions in case hey al eady exis in he language p ac ice. A c ea ion o he La ian g amma has
conside ably s eng hened he e minology o mode n linguis ics as he s a ing poin o hinking abou
he language and u he explo a ion o he La ian language sys em.
KEYWORDS: he concep o o hoepy and no ms he eo , wo d accen s anda disa ion,
p onuncia ion no ms in ocalisa ion and consonan ism, p oblema ic issues in co ec
p onuncia ion.
DZINTRA ŠULCE
Uni e sidade Liepājas
Kū mājas p ospek s 13, LV-3401 Liepāja
[email p o ec ed]