scieee Open visual document viewer

Probleminiai tarties klausimai „Latvių kalbos gramatikoje“

Dzintra Šulce

Full text

BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 DZINTRA ŠULCE Uni e sidade de Liepojos, La PROBLEMINIAI TARTIES QUASIMAI LATVI LABORO GRAMATICANTE ESMINIAI VOODŽIAI: o oepijos concei o e no ma, pala a de ki čio no minamen o, balsių e p iebalsių a ies no mos, a ies p oblemos. Impo an e qualque língua cons i uedamoi pa e o oepija, ab angendo odos a ies sis emas. O oepija, ou ai sy kl in g a a i s, é sis ema de eg as s s ícies; con o midade p á ica dessas eg as (VPSV 2007: 284). De o ma semelhan e es e e mo de ine-se e La ians language g ama ikoje (LVG 2013: 123). Ta ia no mas homodinidade ajuda alan e e ou in e a en ende um ou o, es a mais impo an e condição do p ocesso de comunica i os. Ta ia não- espe a a no ma, e oneamen e p onunciadas pala as não enslamen e apon a a a enção do ou in e e po isso mais di ícil pe cebe o con eúdo do alamen o. Obje i o do a igo discu i p oblemas mode naikinės a ies em 2013 m. i alei La ių kalbos g ama ikoje ( oliau LVG) e nou os mais ecen es abalhos linguo y os. LVG au o es mais uma ez en a iza am que o con eúdo da no a g amá ica baseio p incipalmen e ac os da língua bend inesa. A i ma-se que, ao conside a o con eúdo da g amá ica, os au o es de em conco da sob e o modelo de a anjo eó ico da g amá ica, me odís icos e écnicos seus p incípios de p epa ação, [...] sem pe de a indi idualidade de di e en es pe spec i as, em busca de comp omissos e aco dos o na em comum abalho de in es igação da g amá ica da língua la ia pa icipan es (Koncepcija 2008 10). No en an o esnag inėjus g ama ica pode-se no a , que os au o es não consegui am comple amen e implemen a o sumanymo inicial, po an o nãošsp ęs ų ques ões eikale es ou, aigi e con inua á a se discu ida, o que conside ay ina no ma de linguagem bend inês. Nojojoje g ama icane exama de á ias escolas linguo y as, pe spec i as e concepções di e sidade, ap esen ada de di e en es idiomas enomínio in e p e ações. Ainda não encon a-se espos as conc e as a mui as das essenciais não só o oepia, mas e de ou os galo y os saakų ques ões (di ícul a alia , se isso é an agem, ou de iciência). Mui os p oblemas p á icos a osenos ainda pe manecem não esol idos. Na No a g ama ikoje ques ões de a ia egula inga são abo dadas no capí ulo Pag indinas la ias de língua egula ingas, ou o oepijos, p oblemos (la. Gal enās la iešu alodas pa eiz unas jeb o oepijas p oblēmas) (LVG 2013: 1237). A igo a a nes e as ques ões imai elacionadas com a imi: (1) da pala a ki čio no minamen o; 2) no mas de a ia o sias; 3) p iebalsias a ie no mas. Em p imei o luga gos a ia-se de esumi p oblemá icos skiemens in onação (p iegaidės) casos de alimo. Essas ques ões são examinadas no capí ulo Kalbos sup asegmen iniai, ou p ozodiniai, iene ai (la Valodas sup asegmen ālās jeb p osodiskās ienības) (LVG 2013: 104106), Va ian es de Pala as, que di e enciam di e en es qualidade de ozes, ge almen e BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 DZINTRA ŠULCE. P obleminiai a ies ques ões La ių kalbos g ama ikoje | 2 po ém aqui não é ap esen ada nada no o, elacionado com a imi. Ap a ian skiemens in onação (p iegaidę) discu iu-se sob e ês ( esp. ęs inė, k in ančioji ou lauž inė) e dois ( esp. ęs inė e ne ęs inė) p iegaidžių sis emas consumo la ių kalboje. Tem que admi i que, desg aça, os au o es não consegui am chega a aco do sob e ž o d ž i o k i č i o luga na g ama ica, e a mesma eo ia bem como os mesmos exemplos epe idos nos capí ulos Vá dio ki is (la. Vā da uzs a s) (LVG 2013:LV 120122) e Vā dio ki ius no minimas (Vā da uzs a a no mēšana) (G 2013: 123125): 1. // De ido ao uso de a ian es g e u íneas, po exemplo: // semp e um·mē 1 isada, al ez a ·bū galbū , diemžēl diem·žēl deja, paš·laik pašlaik šiuo me u, pal·dies paldies ačiū (plg. LVG 2013: 120; 123). 2. Po causa de ou a signi icação da pala a, que é de e minada ki is, po exemplo: nebū (paixbinis pala a) ne·bū (dalely ė), pa iesi eisingai pa· iesi iš ik ųjų, ienādi ienodai ie·nādi isuome (plg. LVG 2013: 120; 123). 3. Po causa ki cio kai os em a inėje kalboje (plg. LVG 2013: 121; 124). LVG, como e an e io es nas publicações de língua la ias, lis am-se odas as exceções, a i e-se a a enção em pala as in e nacionais e apolin os ik inių pala as a į, po ém pasiges a de mais no o pon o de is a. Palygin i mui a a enção é dada ao ki chi la e al (LVG 2013: 121122), embo a dia iamen e na a oseno ele não enha signi icados esmines. In es igando b a ls ių e d ib a l s ių consumo (LVG 2013: 126133), dis inguem-se dois ipos de des iações das no mas de comun inês linguagem a ia: 1) quan i a i os ( umpųjų e långųjų alsių a pa ilha); 2) kokybiniai (ski ingų balsių i d ibalsių con undojão). Qualybinais des iações da no mas obse imi an o em pala as de o igem la ias, quan o em skoliniuose. Bend ininha la ias alboje s e imžodžių adap a imo, o og a ia e a ia no mas mais ez ou o, po an o su giu quan i a i os consumo nenuoseklumų. Tokių s y a imų pe du a á e no u u o (LVG nada especial nes e caso nepasiūloma). elacionadas com o consumo de balsio es ei o e amplo e e ē e umpo e ilgo o con iniogim com d ibalsiu [uo]. As ezes, com o obje i o de acili a a a ima, muda-se a composição sono a da pala a: qualque oz é omi ida, inse ida ou ans e ida, ex: comandan e komendan as (pos o a e oneamen e p onunciada oz e), azeologia azeologija (pos o e e oneamen e p onunciada oz i), álcool alkoholis (pos o o e oneamen e p onunciado balsis a), enažie is eni uoklis (pos o a e oneamen e p onunciado balsis e), o ginal o ginal (plaça o ginal). Šių žodžių a į i ašybą galima pasi ik in i La ių kalbos ašybos i a ies žodyne (la. La iešu alodas pa eiz aks ības un pa eiz unas ā dnīca) (LVPPV 1995) e mais ecen e dicioná io in e nacionalinių žodžių S eš ā du ā dnīcā (2008). Tal ez p epa ando LVG necessi ou ap o unda mais conside a e ecomenda je u inos de ais pala as an o com o es eu uio, quan o com o amploio e ou ē a ies a ian es, nos quais já há mui o empo nebesobolikoma no mas es abelecidas, exemplo. : Ven spils Ven spilis, bebgale Žiemgala, beb s beb as, medūza medūza, mopēds mopedas, bem como as p imei as e bas de ação do empo p esen e e do empo p esen e em kamien pada y ose o mas de ação, quando seu conjuga i o baigge i - , ex: dze u ge iu, be u be iu, g ibiu, ss e sbe , jādze e ge i, jā e u ebe , jās e e s e i, dze o an , splo , sbe be be be be (G 2013 LV: 126128). 1 Tškas an es skiemenį ma ca que es e é c uciado. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 DZINTRA ŠULCE. P oblemá icos a ies ques ões la ias de linguagem g ama icale | 3 Com base em pesquisas an e io men e ei as, e LVG en a iza-se que onemų [o], [ō] e [uo] di iculdanças de uso su gem, po que menėdas ozes e bibólis g a icamen e ma cimiuna idóide, ej.: ola [] kiaušinis; [ōpe a] ope a ope a; op ika [op ika] op ika; ou ub o [ok ōb is] spalis, além disso, esama polinkio nela iškos kilmės balsį [o] esp. [ō] keis i la ių kalbos d ibalsiu [uo], например.: spo as [spō as] is e iamas ne aisyklingai [spuo as] spo os, po as [pō as] [puo as] po os, no emb is [no emb is] [nuo emb is] lapk i is Pa icula a enção a ibuída aos nomes pessoais e aos nomes de luga , no u u o eles de e iam se adicionalmen e in es igados. Ap a ian p i eb al si ų a ies no mas (LVG 2013: 133135) a a enção p incipalmen e é a ibuída ao p incipal p iebalsio a ies a ian e, cujo essenciais sonsiniai a ibu os melho são e elados em isoliuo o posição. Sem p incipal a ian e p iebalsas podem e secundá ias a ian es, que oco em em ce a posição e gene ininha alboje são ob iga ó ias como e secundá ias a ian es a ies. P incipalmen e p iebalsias e suas a ian es, de ou osokias do que gene ininha alboje, p onuncia sepa os a minos ep esen an es. Às ezes de ou a o ma p onunciam-se e usam-se p ibalsias explicin ini e ou as línguas in luência (especialmen e nos úl imos empos). Po causa pozicinais p iebalsias mudas p oblemas essenciais a ia não su ge, e his ó icas balsias mudim mui as ezes lemb a des iamen os da no ma, po exemplo, eiksmažodžių liepiamosios nuosakos plu ali os em o mas do segundo pessoa: nāk a ei i nācie ! (nākie !) a eiki e, comp as ies nuspu ch i iepē cie ies! (iepē kie ies!) nusup imi e, c es aug i audzie ! (augie !) auki e, mas sēdē sėdė i sēdie ! (sēžie !) sedei em, cel le i celie ! (ceļie !) le an e, pacies ies paken ė i pacie ie ies! (paciešie ies!) paken ėki e. Rendendo LVG, mais a enção de e ia se dedicada à segunda aleg niuo ės d iskiemeniam nomes pessoais masculinos, cuja aiz e mina-se p iebalsias - a ba -d-, exemplo. : Uldis, Valdis, Rūdis, Ga is, A is, Rai is. Uma ez, os au o es da g amá ica econhecem que pas a aisiais anos aumen ou o uso de [kilmininko] o mas de A ša (A is), Gasha (Ga is), Raiša (Rai is), Rūža (Rūdis), Ulža (Uldis), Valža (Valdis) [...] g e u inas o mas leis inos (LVG 2013: 137), ou ous, ab icando uma segunda e são mais esque da daik a a džius, a au o a do depa amen o de g amá ica o nece sua isão nega i a de 35 o mas de balsiões e menciona que nebalsiões nem cau inhos an es de dúnus, quando, al ez - ai a é a Valdis, Valdis, Rūda, Rū a, Ga a (A . LVG 2013: 359). Tokie em um g ama ikoje apaziguan es nenuoseklumai nãoajudam adequadamen e ap ende em gene inês no mas da língua. Nada de no o que seja elacionado com a imi não ap esen a e a segunda mais ecen e publicação la ių kalba (LV 2013). O oepijai designado a seção aqui em ge al não. sepa i as ques ões a ie só é suges i a em discussão com pozicine e his o ine balsių kai a elacionadas ques ões oné icas Sob e (LV 2013: 22–32). Conside ando, como quan o mais bem sucedido ap ende no mas a ia, á ias ezes exp essada opinião de que eg as de esc i a de e ia e sykiais e examina , pa a explica , se esc i a nep adeda de di e i essencialmen e do a imo. Pa a es e obje i o implemen a é p eciso pesquisas e enques as me iculosamen e ealizadas. Isso aplica-se e p oblemá ico de á ios sons de ma cação uma aide (e, ē e o). Kol na sociedade ainda é discu ida e e i ada anuncia esminada e o ma de esc i a, po causa de ce os casos p oblemá icos a ies se ia possí el a is em sessões da comissão de especialis as da língua Le ians, po exemplo, o alecendo g e u inius a ian es, se ais ealiojoje a oseneja já exis ia. An e io men e, ais ques ões e am conside adas na Rašybos comissão e publicadas em núme os de ques ões cul u ais da língua la ia (la. La iešu alodas kul ū as jau ājumi), po exemplo, Rašybos komisijos a zinumi pa aidės o skai ymo (la. Pa eiz aks ības komisijas a zinumi pa bu a o lasījumu) (19.1604) ou Rašybos komisijos a zinumi pa a ia (la. Pa eiz aks ības komisijas a zinumi pa pa eiz unu) (19670:17). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 DZINTRA ŠULCE. P obleminiai a ies klausimai la ių kalbos g ama ikoje | 4 Ansakymų į p obleminius, com a imi elacionadas ques ões iškoma i La ių kalbos agen ū oje apibend in i jie pa eik i inkinyje Kalbos p ak ika: pas ebėjimai i ekomendacijos (la. Valodas p akse: ē ojumi un ie eikumi) sky iuje Kalbos konsul acijos (la. odas konsul ācijas) (20092013). P a e gos a ia e quan o possí el mais de alhe a pesquisa de usuá ios da língua, elacionada com p oblemá icos a ies e o og a ia ques ões, po que a úl ima ez al oi ealizada só 1960 m. (Laua 1997: 127), po an o ela obje i amen e nãoa le a con empo aniesa linguagem a osens. Ilanaliza endo as mencionadas ques ões p oblemá icas, pode aze -se conclusão de que o a amen o da o oepía LVG não di e e de pesquisas an e io es a ia, em que conspec i amen e epe e in o mações já conhecidas (plg. Laua 1997; S ašanu iņa, Šulce 2004; S au iņa, Šulce 2009; Šulce 2005; Guļe ska, Miķelsone, Po ī e 2002). A p incipal on e no ma i a do a e da língua la ia ainda pe manece o diccioná io de o og a ia e a e da língua la ia (LVPPV 1995). In es igação His ó icas LVG é ap esen ada minimamen e, na qual só em poucos casos sinc onis a abo dagem complemen ada diach onicas in uj algas (LVG 2013: 19), po ém p ecisamen e his o iniai dados, in es igando isoladas ques ões, ajuda iam melho a pe cebe p ocessos da con empo ânea la ians língua. No u u o de e ia pensa -se, como LVG abo dadas ques ões ha moniza com em escolas supe io es p og amas de es udos de bacha elado incluídos a ies assun os de ap endizagem, pa a não su gia em di e en e de in e p e amen o casos. Pa engus LVG e o ça-se e mode na linguo y os e minologia. Didelės apim ies y imas é lyg a spi ies aškas, do qual a spi iama, quando mąs oma sob e a língua e ainda in es iga a la ių kalbos sis ema. LITERATŪRA G u ļ e s k a D., M i ķ e l s o n e A., P o ī e T. 2002: Pa eiz aks ības un pa eiz unas okasg ā- ma a. La iešu aloda, Rīga: A o s. Koncepcija 2008: La iešu alodas g ama ika: koncepcija, p ospek s, a se išķu nodaļu pi m a ian i, disku- sijas ma e iāli, Rīga: LU La iešu alodas ins i ū s. LV 2013: La iešu aloda, And eja Veisbe ga edakcijā. Rīga: LU Akadēmiskais apgāds. LVG 2013: La iešu alodas g ama ika, Rīga: LU La iešu alodas ins i ū s. LVPPV 1995: La iešu alodas pa eiz aks ības un pa eiz unas ā dnīca, Rīga: A o s. L a u a A. 1997: La iešu li e ā ās alodas onē ika, Rīga: Z aigzne ABC. Pa eiz aks ības komisijas a zinumi pa bu a o lasījumu 1985: – La iešu alodas kul ū as jau ājumi 21, 116–120. Pa eiz aks ības komisijas a zinumi pa pa eiz unu 1970: – La iešu alodas kul ū as jau ājumi 6, 169– 174. S a u i ņ a V., Š u l c e Dz. 2009: La iešu alodas pa eiz una un pa eiz aks ība, Rīga: RaKa. S a u i ņ a V., Š u l c e Dz. 2004: La iešu li e ā ās alodas onē ika, o oepija un o og ā ija, Liepāja: LiePA. Š u l c e Dz. 2005: Daži ak uāli pa eiz unas jau ājumi. – Valodas p akse: ē ojumi un ie eikumi 1, 101–106. VPSV 2007: Valodniecības pama e minu skaid ojošā ā dnīca, Rīga: La iešu alodas ins i ū s. S eš ā du ā dnīca, 2008, Rīga: A o s. Valodas konsul ācijas 2009–2013: – Valodas p akse: ē ojumi un ie eikumi, Rīga: La iešu alodas ins i- ū s. Gau a 2014 11 04 BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 DZINTRA ŠULCE. P obleminiai a ies klausimai La ių kalbos g ama ikoje | 5 ORTHOEPY AND ITS PROBLEMATIC ISSUES IN THE LATVIAN GRAMMAR Summa y A signi ican componen o any language is o hoepy, which deno es a co ec p onuncia ion sys- em as a whole. I is a sys em o con en ional p onuncia ion no ms and compliance wi h hem in p ac ice. The explana ion o his e m wi hin his meaning can be ound in he Dic iona y o Key Te ms in Linguis ics (2007) and in he ecen ly published La ian G amma (2013). Uni o mi y o p onunci- a ion no ms p omo es he speake ’s and he lis ene ’s mu ual unde s anding, which is a desi able con- di ion in he communica ion p ocess. The au ho s o he g amma book ha e epea edly s essed ha he new g amma con en is mainly based on li e a y language ac s; howe e , language is no en i ely li e al (and he e o e no ma i e). Thus, he p oblema ic issues emain and discussions he eo a e likely o con inue. In he new g amma book, se e al schools o linguis ics a e in oduced; hus, a di e si y o iews and concep s, di e en in e p e a ions o language phenomena can be obse ed. Howe e , he e a e s ill no de ini e answe s o se e al essen ial language issues no only in o hoepy bu also in o he ields o linguis ics. The p oblema ic issues in p ac ical language use la gely emain unsol ed. In he new g amma book, co ec p onuncia ion issues a e discussed in he chap e O hoepy: he Main P oblems o Co ec P onuncia ion in he La ian Language; i includes he ollowing opics on co ec p onuncia ion: 1. Wo d accen s anda disa ion. 2. P onuncia ion no ms in ocalisa ion (in owel and diph hong use). 3. P onuncia ion no ms in consonan ism (in consonan use). The con en o he chap e on o hoepy in he La ian G amma does no di e om he p e ious s udies on co ec p onuncia ion, bu i gi es only a sho summa y o he al eady known in o ma ion. The e o e, he p oblem pe sis s when hinking abou po en ial solu ions o success ul lea ning o co ec p onuncia ion ules. É possí el admi i a iew que co ec p onuncia ion and he ela ed ules should be e iewed om ime o ime o see whe he any signi ican di e ences be ween spelling and p onuncia ion ha e appea ed. This equi es ca e ul esea ches and su eys. While he socie y is s ill discussing and a oids making adical e o ms in spelling, ce ain p oblema ic p onuncia ion cases could be discussed a he mee ings o he La ian Language Expe Commission, o example, accep ing pa allel e sions in case hey al eady exis in he language p ac ice. A c ea ion o he La ian g amma has conside ably s eng hened he e minology o mode n linguis ics as he s a ing poin o hinking abou he language and u he explo a ion o he La ian language sys em. KEYWORDS: he concep o o hoepy and no ms he eo , wo d accen s anda disa ion, p onuncia ion no ms in ocalisa ion and consonan ism, p oblema ic issues in co ec p onuncia ion. DZINTRA ŠULCE Uni e sidade Liepājas Kū mājas p ospek s 13, LV-3401 Liepāja [email p o ec ed]