BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
JOLANTA VASKELIENĖ
Šiaulių uni e si e as
DL DARINI SU FAIGMENIU -EIVIS, -
ESMINIAI VOZŽI: a ibo mé odo; ca ego ia de azinha; ipo de ainda p odução; baigmen o;
apêndice; sinonimiškumas.
ANOTACIA
Falboje Li u ians há pessoas nomeinanças da inhos, con endo semelhan es baigmenis -ei a e -ei is,
-ė. Pala as de da ybos lojas esc e e sob e p eesagas -ei a da ybos ipou, e sob e -ei is, -ė da inius
só ienu ki u zazsimenama. Nes e a igo aplicando da ybinės, seman ines análises e subs i ução
mé odos analisados em Li uânia da língua, Daba inės lie u ių kalbos žodyne, Bend inės lie u ių
kalbos žodyn an aš yne, Skai menės lie u ių kalbos žodyn papildymų ka o ekoje, Lie u ių kalbos
naujažodžių duomenyne e Daba inės lie u ių kalbos eks yne da iniai, u in ys baigmenį -ei is,
ėsliksė Mokslinės li e a ū os i empi inės medžiagos analizė a skleidė, kad baigmenė -ei is, - da ija
y a mišybos (kompozicijos), be be be be kai kai (sinch oniškai) -ei is, - am am am galima laikos.
Assim, em lojas de da ybos de pala as, dos i ula es de ca ac e ís icas a dažodines, dos
ac o es e dos i ula es de ca ac e ís icas eiksmažodines, nas ca ego iões de da ybos, g e a
esamo -ei a ipo de da ybos, se ia ap op iinga indica e besi o mando -ei is, -ė ipo de da ybos.
ĮVADAS
na língua li a ians exis em qua o p incipais modos de da ybos pala as: su iksação, duodan i
p eesagų edinių, p e iksacija, duodan i p iešdėlių edinių, pa adigm(iz)acija, duodan i galūnių
edinių, e kompozicija, duodan i dū inių. Às ezes exp essiká-se dois modos de da ybos ge almen e
p e iksacija e su iksacija, kompozicija e su iksacija, aigi ala-se e sob e mis ų da ybosinįjį būdą
(U bu is 2009: 107, 333342; da z . LKG 1965: 591; Ke 1999: 2223). Diga-se que nos li uãos há casos em que
1
po causa de conc e os da inhos da ibo modo não há uma opinião.
1
A ipsnyje emiamasi pala as de da yba, desc i a Li u ians language g ama ikoje (LKG 1965: 1971), Daba inės
lie u ių kalbos g ama ikoje (DLKG 20059), Vinco U bučio Ve odžių da ybos eo ijoje (200 S asio Keinio Bend inės
lie u ių kalbos žodžių da yboje (1999). No os insigh s sob e as manei as de açanha eja Sme ona 2005. Po aliosos
comen á ios e conselhos ag adeço aos seg edoá ios(-os) e iso es(-esas).
JOLANTA VASKELIEN. De ido da inhos com baigmeniu -ei is,
-ė | 2 doi.o g/10.35321/bkalba.2019.92.02
BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
Po exemplo, núme os e džius de onze a dezeno e uns empo dū iniais, ku ių an asis sandas
emiasi eiksmažodžiu liko (Keinys 1999: 84; plg. LKG 1965: 619620, 636), Aldona Paulauskienė (1994: 237) os
chama são an Aug Aug - suoj dėmeniu - queis do pon o de is a de o igem se liga com daik a a džiu
liekas ai, o que es a, ne eikalinga. An ano Pake io Akcen ologias segunda pa e ojoje (Pake ys
2002: 22) ais nume wa dzi são abo ados pe dū inių, mas esc e e-se que [D]aba inėje kalboje
an as dėmuo já di icilmen e besusseia com eiksmažodžiu ica , icou, po an o pode-se
conside a que -lika adqui e unções su iksoido.
2
Na língua Li uânica daik a a džiai azem-se em odos os modos de acção de
pala as, pa icula men e mui os deles a a y a (i da oma) com p e ei os
3
(Amb azas 1993, 2000; Keinys 1999: 36; DLKG 2005: 86).
De aco do com o da ybos signi icado p eesagų e galūnių ediniai adicionalmen e se di idem em
4
da ybos ca ego ias (da ybos klases) ge almen e mencion 13 daik a a džių da ybos ka ego ijų
(LKG dis ingue 12. A cada ca ego ia de da ybos pe ence um ce o núme o de ipos de da ybos. Na
1965: 253–423; DLKG 2005: 87–145; U bu is 2009: 330), S asys Keinys (1999: 37–39) jų
mesma ca ego ia de da ybos mui as ezes há di e en es ipos de da ybos de da inių, que
5
( o malmen e) em aquela mesma p iesagą, mas di e en es galūnes. gana mui as ezes da mesma
6
pala a base cons i uídos a di e en es ipos de aibas pe encen es a aibas são sinônimos
aibá ios eles êm a mesma aibina signi icação, apa mesma ou semelhan e lexicina signi icação;
ais com ashaknios da iniai diccioná ios nem da e exškinam um ou o. Po exemplo, apenas
7
galūnemas di e em das ca ego ias de de en o es de peculia idades a dažodíneas - -ėžis e -ėžius,
-ė ipos (LKG 1965: 361) pe encendo doybiniais sinonimais laiky ini ediniai, например., juodėžis, -ė
8
(kas neg ažiai juodas, neg ažus; juočkis LKŽe) e juodėžius, -ė (ž . juodėžis LKŽe), ambém -lys, -ėė
i -la ipų da , например. d oklys, -ė.
9
d okla LKŽe) e d okla (apyk ailis žmogus, žiopla LKŽe), ėklys, -ė (ž . ėksnys LKŽe) e
2
Su iksoidu chama-se [A]n asis dú inio sandas, con endo p ésago b uožų, acima de udo adqui ijęs
bend esnę, a ijusią da pala a base do signi icado (Keinys 1999: 114; mais e Gai enis, Keinys 1990: 197).
3
Lei e an o a ou o de que nos a amá ios linguo y os lojas o necem a comp eensão das manei as de aisas daik a a dzes
A. Paulauskienė (1994: 6497).
4
A igonyje usado o e mo da ybinė eikšmė (apie da ybos eikšmė e da ybinė eikšmė mais s .
Kniūkš a 1998).
5
S. Keinys (1999: 4647) das mesmas classes de da ybos da iniais do empo a dažodinės
ca ac e ís icas i ula es e nomes p o issionais de pessoas.
6
O ipo de doi os de pala as pode se en endido d ejopai ou como alboje exis en e a abs ac a es u u ação a
schem, segundo a qual cons i uem semp e as mesmas (ou quan o a ijuojanças) signi ica i as de doi os e o mas de
da iniai, ou como alėjame p esen es os mesmos ais de inos, sua o alidade (U bu is 2009: 290; plg. Keinys: 2427).
7
Uma ez que galúnias ealizadas á ias signi icâncias g ama icais, di e en es galūnių daik a o zii mui as
ezes êm e di e en es signi ica i os g ama icais.
8
Reco de-se que da ybiniai sinónimos são apaças ou p óximos signi ica i os di e en es o man us de da yba
comend ašakniai da iniai, e da ybiniai a ian es o mesmo undamen o pala a (pama inius žodžius) e in ys com o
mesmo o man u de da ybos o ma da iniai, que di e em de algum dosi inais meios de da yba: šaknies balsiu ou
p iebalsiu, jungiamuoju balsiu, p iešdėlio a ian u e k . (mais e Vaskelienė 2013).
9
Į ai ias p eesagas (-la, -ėla, -ša e k .) e galūnę -a u in ys da iniai são as chamadas daquik a a džiai da giminės
(subs an i a communia) (sob eles ž . Gudzine ičiū ė 2008), e seus sinónimos com ou os galūnėmis (-lys, -ė, -ėlis, -ė,
-šis, -ė, -šas, -a e k .) em masculinškąją e eme iškąją gimines.
JOLANTA VASKELIEN. De ido da inhos com baigmeniu -ei is,
-ė | 3 doi.o g/10.35321/bkalba.2019.92.02
BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ėkla (que cons an emen e cho ia, ėkia, ėksnys LKŽe), įslys, -ė (cas is įsęs, įsla LKŽe) e įsla
(iš įsėlis, ilgšis LKŽe), ėplys, -ė ( ėpla, žioplys LKŽe) e ėpla (menkos nuo okos, žiiblaškėlis, žižėlis,
išsioplys LKŽe). Agen es e accionmažodinės ca ac e ís icas de en o es da classi icação
di e em galūnėmis de uma das da es p ecei as -ėlis, -ė e menko da umo p ecei as -ėla ipų (ž .
LKG 1965: 318319, 335) igual ou mui o semelhan e signi icância u in ys, aigi DS laiky ini da iniai
nemokėlis, -ė (nemokša LKŽe) e nemokėla (ž . nemokša LKŽe); conside am-se di e en es - is,
-ė ys, -ė) e - a ipos, aigi DS eiles o mam da ybiniai a ian es a ei is, -ė a ei ys, -ė (a ęs,
a ykęs из ki u ėjęs, a ėjūnas LKŽe) e a ei a (a ei is LKŽe), pe ei is, -ė (pe ėjūnas LKŽe) e
pe ei a (pe ėjūnas LKŽe). DS laiky ini e a di e en es ipos de da yba pe encendo galūnėmis
besisi ian es p e ea u as -š- (-šas, -ė; -šis, -ė; -ša) ediniai, например.: paikšas, -ė (paikas žmogus,
klaikšis, -ė („kas paklaikęs, k ailas žmogus, klaika“ LKŽe) i klaikšas, -ė („ž . klaikšis“ LKŽe),
k aiša, klaikšas LKŽe), paikšis, -ė (ž paikšas LKŽe) e paikša.
(ž .
10
paikšas LKŽe).
na língua li a ia são pessoas in i ulando da inhos, endo semelhan es baigmenis -ei a e -ei is, -ė.
11
P iesagos -ei a daik a a džiais (ne e ai menkinamai) nomeados pessoas de algum a o
execu ado es ou pessoas, pasizin ys alguma peculia idade, exemplo: gud ei a ugudolis LKŽe,
ka š ei a ka olis nak LKŽe, aik ei a kasša nak imis, nak iš u LKŽe, ašei a menk. p as o
esc i o , g a omán DŽ, ka ei a i on. ne ykėlis ka ys LKŽe, š en ei a menk. que dedasi sh en uoliu,
eligioso ou mo alinho eidmainys LKŽe. Daik a o džiais com -ei is, -ė ambém nomeados homens de
uma ou mo e iškosios giminés pessoas, exemplo.: da bei is, -ė ababo execu dy ojas,
con a o as LKŽe, gi ei is cas é gi iai a sida ęs, que gos a gi ią, que p žiū i gi ią LKŽe. As lojas de
da ybos de pala as esc e em sob e p eesagos -ei a da ybos ipou, e sob e -ei is, -ė da inius só
ienu ou ou zazminenama. Assim, obje o e escolha de es udo das coisas da língua li uânica,
u in ys baigmenį -ei is, -ė. Siekian s aipsnio ikslo išanalizuo i baigmenį -ei is, -ė u inčius
da inius le an am-se ais a e as: ecolhe e o nece dados sob e -ei a e -ei is, -ė da li e a u a
cien í ica; de li u ians linguagem ocodyno (LKŽe), Daba inės lie u ių kalbos okodyno (DŽ),
Bend inės lie u ių kalbos okodyno an aš yno (BŽa), Skai meninės Lie u ių
10
Diga-i ino que LKG (1965) não exis e -šius da ybos ipo, e LKŽe desses da inių esama, например., paikšius, -ė ž .
paikšis.
11
KTŽ não o necido e mo baigmuo DŽ é in e p e ado como žodžio a skiemens galas; es e e mo a (g e a p admens)
usa A. Pake ys seu Akcen ologijoje baigmeniu é conside ada o malmen e com o apêndice coincidan i pa e da
pala a (neda inio) (ž . Pake ys 1994: 6). A igosnyje ala-se apenas sob e da inos com -ei is, -ė, conside a-se, que
unção a unção daik a a dzes do p ocesso de da ybos execu a es e baigmuo. A aia-se a a enção que o a dos
limi es do es udo deixados daik a o dzii, baigmenį -ei is, -ė ga ę de pala as undamen ais (ge almen e eles são de
ou os idiomas exemplos de pala as) (p.j.: puska ei is (: pusiau, ka ei is), d augi is (jis conside ado uma pala a
compos a, suda y u exemplo de línguas es anhas (ska džius 1996: 401), bem como p ies - is, -ė ys, -ė ys, -ė ė) de
edybos (ei is, - p aei is, -ė ė i ė), cujos ainda passam an es do e b e b e b e bodė i (ežė, k , k , e al.) (KapiDKG
1965: 1101).
JOLANTA VASKELIEN. De ido da inhos com baigmeniu -ei is,
-ė | 4 doi.o g/10.35321/bkalba.2019.92.02
BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
dos a qui os de ocodyno suplemen á ios (LKŽPK) de selec i baigmenį -ei is, -ė con endo da inos,
ma e ialá papildy i Li u ians kalbos naujažodžių duomenyno (ND) e Daba inės lie u ių eks yno
(DLKT) dados do idioma, ap a i da inių su -ei is, -ė da ybą i seman iką. In es imen o aplicado ao
mé odo de análise doybine, u ilizando-se de g e imen o, análise seman ine e subs i ução. 1. DARINIAI
SU PRIESAGOMIS -EIVA IR -EIVIS, - KALBOTYROS VEIKALUOSE Sob e subs an i a communia
daik a a džius, u inčius p iesagą -ei a, esc e e LKG (1965: 330, 353, DLKG (2005: 110, 119120), abiejose
Sauliaus Amb azo no li o Daik a a džių da ybos aida (1993: 153; 2000: 181), p ies ediniai minimi
An ano Ska džiozi's Li huanian wo ds da y (1996: 38), An ano Pakasio's Akcen ologijos (1994: 77), S .
Kei inės Bendy 1999: 47). Po causa edín, con endo p eessagão -ei a, albinhos opiniões não di e em
eles, dependendo da pala a-base e do e ibina signi icado, são conside ados de duas ca ego ias de
doibina: de açõesmajodzes de i am-se pe sonagens e nomes de de en o es de ca ac e ís icas
doi ina, po exemplo, mainei a (DL: mainė) e puošei a (DL: puošė), e de a dažodží de i a em-se
12
e ibinas -ei a DLKG esc e e: [V]isias p iesesmajodinas de a dažodinas de i ula es de
pe sonalidades […] são ma cado es e con en os mencinam ge almen e a menção de g aal i a, po
exemplo, g a ai a, g a ai a, pic e (K: 2005: 119120). Veikado es e açõesmažodinės ca ac e ís icas
ypa ybės u ė ojų pa adinimai, p z., d ū ei a (: d ū as) i g ažei a (: g ažus). Apie a dažodinės
de en o es de denominações da ca ego ia de da ybos ediniai, u in ys p iesagą -ei a, é pada y i
de eiksmažodžių (no malmen e nep iešdėlinių), zini pessoas, em menkinamąja signi icado e é de
giminés comuns, например.: mušei a, puošei a, ašei a, skolei a, e ei a. Da pa e aqui šliejai e
da iniai ka ei a, adei a (DLKG 2005: 110). S. Amb azas (1993: 153) ambém ala sob e duas da ybos
ca ego iias -ei a edinius: pe sonagens nomes (iši ei a, mainei a, mušei a, nede ei a) e
ca ac e ís icas de edo es nomes (g ažei a, na sei a). Ele obse a que [Š]ių edinių exempli iu em
comum ininha ala ei o um ou o no oada , ex.: pik ei a
12
A. Pake io Akcen ologijoje (1994: 77) p eessagens -ei a da iniai ( is es i de eiksmažodžių e de a dažodžių) abo dam
jun o isso en endema, po que se ala sob e ki čia imą, e não sob e da inių, o malmen e con endo ais mesmas
p eessagybes, ski . Reco da-se que a mesma ca ego ia de a e a os ediniai são chamados a dažodinės
ca ac e ís icas de en o es nomes (LKG 1965: 340; U bu is 2009: 330) ou ca ac e ís icas de en o es nomes (Amb azas
2000). S. Keinys -ėla ipo edinių pa yzdžių (gud ei a, sma kei a) o nece apenas alando sob e a dažodinės
ca ac e ís icas de en o es e nomes p o issionais de pessoas, e discu indo pe sonagens e açõesmažodinės
ca ac e ís icas de en o es nomes o apêndice -ėla não menciona (Keinys 1999: 47).
JOLANTA VASKELIEN. De ido da inhos com baigmeniu -ei is,
-ė | 5 doi.o g/10.35321/bkalba.2019.92.02
BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
pikčiu na, sé ei a cas dedasi sé io, š en ei a š en uolis, eidmainys (Amb azas 2000:
181).
De ido da inių, con endo baigmení -ei is, -ė, de uma opinião não há. P. Ska džiaus Li u ias pala as de pala as do
da yboje (1996: 436) daik a a dis kelei is, -ė ap esen ados dū inių sky iuje, ambém e A. Pake io Akcen ologijos
p imei ojoje pa e. Jus iça, nela esc e e que dėmuo -ei is, -ė (su p idė ine p e iesaga - is, -ė), pode-se dize , já es á
i ęs su iksoidu (ž . Pake ys 1994: 288). Daik a a dis pla ei ė do giminês eminino no mesmo li o é conside ado
p eessagos -ei ė ediniu (Pake ys 1994: 87, 288). S. Amb azas daik a a dį mokslei is (: mokslas) empos ediniu (1993: 89).
Ac edi a, que na cabeça em a p eessaga -ei is, -ė, mas al da ybas ipo, al p eessaga no li o mais não menciona da
da ybos a iksų odyklėje indicada só p eessaga -ei a (ž . Amb azas 1993: 278). A i a-se a a enção, que baigmenį -ei is,
-ė p ecega empos S. Keinys (2005: 63) apon ando e miną o ei is a i mada: [N]o s la as de pala as da língua li uânica
em áb ica es e p eceaga e nenu odoma, po ém sinch oniamen e a dis ingui (2005: 63). Ki uas mencionadas em
abalhos de linguo y os g amá icas, V. U bučio Ve odžių da ybos eo ijoje (2009), S. Keinio Bend inės lie u ių kalbos
žodžių da yboje (1999) sob e da inius com -ei is, -ė ne ašoma. 2. LIETUVI KALBOS DARINIAI SU BAIGMENIU -EIVIS, - LKŽe,
LKŽPK, ND, DLKT de o al encon ado 41 baigmenį -ei is, -ė con endo da inys, deles 34 ap esen LKŽe (7 pala as êm
neologismo ma ymą). Diga-se que o bo anicos e mis pla ei ė (o chidíní amilia plan ae, blandis (Pla an he a)) LKŽe
indicado como endo apenas mo e iškąją giminę, 7 pala as ap esen adas só como y iškosios giminės daik a a džiai:
dienei is (ka ininko) pasiun inys, gi ei is (neol.) kas gi i gi iai a sida ęs, kas gi is a gi ią, kas p ižiū ią, k ižei is ž . 1
13
k yžiuo is, hib idai mečei is his o . kala ijuo is e miečei is kala ijuo is, andenei is (neol.) jū ininkas e žmogei is
(neol.) complemen as, nekilmingas žmogus. LKŽe é da inhos, baigmenį -ei is, -ė ga usių de undamen os pala as
kelei is, ka ei is, mokslei is ( oke, como mencionada, não inclui no es udo), ais como: d augi is, -ė, k yžka ei is, -ė,
puska ei is, -ė, sąka ei is, -ė, sanka ei is, -ė, bend akelei is, -ė, d augkelei is, -ė, sankelei is, -ė, -kelei is, -kelei is,
14
-kelei is, -kelei is, -k, sanks, e c. Diga-se que, em essência, pode ala sob e algumas dessas da inhas d ejopo
possibilidade pama ação. Po exemplo, daik a a dis bend akelei is (bend akelionis, bend akelis LKŽe) e e i amen e é
dū inys (: comum em ge al, kelei is), mas pode ia se ligado e com as pala as em ge al, peliau i (+ -ei is, - š en ė),
š en kelei is (š en ųjų jį lanky ojas, pilg imas, o dininkas LKŽe) e e i amen e é dū inys san os, kelei is, mas
da iniais gali bū i pa adinami i y iškosios, i mo e iškosios giminės asmenys: a bulei is, -ė,
13
seman i icamen e pode sie i e com as pala as san os, luga es (+ -ei is); a k eip ina a enção que no segundo
pama ação o caso de iniai em nu ūks amą o man ą, é o esul ado da compozição-su iksação, onde -ei is, -ė exegue
a p eessaga unção.
14
LKŽe neologismos ma camen o con endoços daik a a džiais gi ei is, žmogei is essencialmen e pode chama -se e
mulhe ; dicodyne à pala a gi ei is não pai ada nenhum de a osenos exemplio, e žmogei is ilus uojamo ases de
Simono Daukan o aš ų (Žemes i alsčius seus amlis os e bajo ams a ida ė įsakęs ik ai žmogei ių nespaus i S.
Dauk. LKŽe) p o a elmen e seus ex os oi usada só o ma de i iškosios giminės.

JOLANTA VASKELIENĖ. Dėl da inių su baigmeniu -ei is, -ė | 6
doi.o g/10.35321/bkalba.2019.92.02
BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
a galei is, -ė,ækkaga ei is, -ė, da bei is, -ė, d augei is, -ė, jū ei is, -ė, ka ei is, -ė, kelei is, -ė,
kelei is, -ė, lygei is, -ė, ma ei is, -ė, miegei is, -ė, mokslei is, -ė, o ei is, -ė, ND, pakelei is, -ė,
pašalei is, -ė, pi ei is, -ė, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē,
-ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē,
-ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē,
-ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, -ē, - , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,
, , , , ,
15
Diga-se que não odos es es de i ados na a ual língua li uana são igualmen e equen emen e
usados DLKT encon ou mui os exemplos a osenos com daik a a džiais mokslei is, -ė 963 (193),
16
kelei is, -ė 957, ka ei is, -ė (8), p ekei is, -ė 106 (1 725), jū ei is, -ė (1 639), não poucos com
daik a a džiais (383), ši is o ei is (118), žygei is (5), žygei is (5), ži is (123, 48), upei is (17), po poi is,
ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is,
ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is,
ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is, ai is,
ai is, ai is, ai is, ai is, ai , ai is, ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai ,
17
ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai ,
ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai ,
ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai , ai
3. DARINI, TURINČI BAIGMENĮ -EIVIS, -, DARYBA IR SEMANTIKA Se a pala a é da inys e qual da inys,
lemia da ybos oposição. Conside ando, com qual pala a (ou com quais pala as) da ybos
oposições cons i uem baigmenį -ei is, -ė u in ys da iniai, obse a , que nemažos pa e dos
da inių leksinė signi icado indica bas an e aiškią sąsają su eiksmažodžiu ei i, . y.
18
da iniai semân icamen e e o malmen e elacionados com dois undamen os pala as, dos quais
o segundo se baseia eiksmažodžiu ei i, e ainda em p eesagą - is, -ė. Assim, nes e caso de e ia ala sob e miš ųjį
15
DLKT as a e ND o necido da inio es animei is a osenos exemplos de:...juk não deixeis
es animei iu s e imakišeniau i Seus kišenėse...
16
Scu iu-se odas as daik a a dzes a iškosios e mo e iškosios giminės ienaskai os e mul iskai os linksnių
o mas.
17
Jus iça, eks yne encon ame exemplodyje pa a o a não mo e iškosios giminės (caim indicada LKŽe, VLE), e
i iškosios giminės o ma: Aqui augo š elniai k epiančios zub ažolės, pelkiniai peli ėžniai, žalieji pla ei iai, pa aisai,
miškinės glažu ės DLKT.
18
Veiksmažodis ei i é plu ia eikšmis: LKŽe o necidas 42 açãožodžio signi icâncias, DŽ 23, BŽ 27. Assim ediniai pode
basea -se não só no signi icado p incipal (1) muda de luga pa a luga a pé, passo LKŽe, mas ambém po á ias
ou as signi icadas ixas dos diccioná ios, ex.: sma kiai mo ė i no s ku ia sua imi LKŽe, nesulaikomai slink i,
auk i, plūs i; iaja , nada (comunicacão meios) LKŽe, a likinė i (da bą, de e es) LKŽe, yk i LKŽe, eik i, di b i
LKŽe e k .
JOLANTA VASKELIEN. De ido da inhos com baigmeniu -ei is,
-ė | 7 doi.o g/10.35321/bkalba.2019.92.02
BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
composições-su iksações da ybos manei a e da inius com nu ūks amu o man . A maio ia
desses da inhos p imei o dėmen o baseia-se algum qual daik a a džiu: miegei is, -ė luna ikas , .
19
y.
que anda caminhando po miegos (: miegas, i ), namei is, -ê p ekybininkas, ca egando p ekes po
namus, i. i. que ai com me cado ias po casas (: namai, ei i), p ekei is, -ê keliaujan is
come cian ojas, komi ojažie ius, . i. einan is caminhando com me cade ias (: keleje, ei i), žygei is,
-ė kas gos a de caminha ou pa icipa em caminhagens, u is as, . y. y. , que ai pa a os passeios (:
žygis, ei i), gi ei is ka ean a kas é gi osia a sida , que gos a de caminha , que ap ende, . y. y. y.
gi ias, . y. y. gi ias, que ai pa a o caminho, . y. y. y. gi ias, que ai pa a o caminho, . y. y. y. y. y. y. y.
y. y. y. y. y. y. y. y. y. y. y. y. y. y. y.
20
1. kelei is, iauninkas, 2. kelei io, que du an e iaja užeina onde pai sė i, pe noc o i, a sige i,
paulgy i, 3. žmogus, a quem pakelei com ou a pessoa, bend akelionis, i. y. quem užeina iajando ou a
quem pakelei com alguém ou o (: pakelė pakeliui, ei i), pašalei is /, -ė 2. de ou ou chegess,
21
não ie inis homem, i. i. quem a ėjęs de pašalės (: pašalė, ei i), p ašalei is, -ė (ž . p ašalai is 3,
p ašalai is, -ė 3. p aei is), i. i. a ėjęs de p ašalės, pašalės (: p ašalys, ei i), neologismo zindo
u in ys da bei is, -ė da bo ykdy ojas, ango as goes, i. y. quem e abalho p ižiū i (: ei i,
22
da bas). Homem, que ai com cala iju, é chamado da ybiniais a ian esis laiky inais da iniais
mečei is kala ijuo is (: mečius, ei i) e miečei is kala ijuo is (: miečius, ei i), e que ai com c uziumi
k yžei is ž . 1 k yžiuo is (: c uz, i ).
23
Alguns da ínio p imei o dėmen o baseia an e eiksmiu, būd a džiu ou skai a džiu. Po
24
exemplo, LKŽPK o necido daik a a dis leng aei is sie inas com p ie eiksmiu acilmen e e
eiksmažodžiu i . Šiokias ais conexões com i em nomes de pessoas nieku nei is, -ė ž .
nieku nei a (nieku nei a cas nemku neina, nieko nedi ba, inginys (: nieku , nei i), Luna ikas
25
cas se ga luna izmu, nak iša, miegei is DŽ.
19
20
LKŽe ação do e bo i 2a signi icação žinių ga imas, mokymasis ilus ada sen inhas com pa a o u aps aba ėjusiu
conjuniniu de pala as i mokslus: Quando sūnūs išaugo em anos, pai expleido eles mokslų ei i. Sabo, aikel, que u és
mui o educado, odos mokslus isėjęs, k eipėsi senis no amen e em mim. Reco da-se que S. Amb azas (1993: 89) da ínio
mokslei is conside a ediniu.
21
Da inio p imei o dėmen o em essência pode basea e daik a a džiu, e p ie eiksmiu.
22
P ašalys ž . pa ág a o 1, pa ág a o 1. pie a palei k aš ą, pak aš ys LKŽe.
23
Da inių dėmenys baseia-se comunine língua nãoik inais sla izmais mečius (ka das, kala ijas LKŽe) e
miečius („ka das, kala ijas“ LKŽe). Beje, iš okią pa eikšmę u inčių asmenų pa adinimų miečei is i mečei is ik
ul asis LKŽe em his o izmo zymą.
24
Às ezes uni eikšmiškai de e mina pa e da língua é complexa, pois em essência da inys pode se
pama uo e būd a džiu, e p ie eiksmiu, po an o LKG (1965: 468469) sykiu ala-se sob e de i inos de
būd a džio ou būd a dinio p é eiksmio e eiksmažodžio.
25
LKŽPK зафиксирован сам слово (с ссылкой на Симона Дауканта пищу), но значение неудато и
недачено a osenos примеров.
JOLANTA VASKELIEN. De ido da inhos com baigmeniu -ei is,
-ė | 8 doi.o g/10.35321/bkalba.2019.92.02
BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
p ošalei is, -ė ž . p ašalei is (: p ošal, ei i), a galei is, -ė (neol.) a silikėlis, iespaga ei is,
26
eakcionie ius, i. i. a si que ai pa a ás (: backwa d, ei i), a bulei is, -ė ž . a buleikis 2 (a buleikis
2. p k. quem semp e esis e, semp e con a iamen e az, con agyna, iespaga is, i. i. que az
a bulai, como ai a bulas (: a bulas a bulai, ei i), iespaga ei is, -ė / que udo az a e samen e,
con a iamen e; plg. suddaga ainis, suddaga is 2, 2. a silikusių pažiū ų žmogus, eakcionie ius, i. i.
que ai 接aga ias,做婿aga iai (: įpaga ias,婿aga iai, ei i). Da ybinių a ian ų po ą cons i uem aqueles
mesmos undamen os pala as pi mas e ei i u in ys jungiamuoju alsiu besiski ian ys da iniai
pi maei is, -ė ž . pi mei is 1 e pi mei is, -ė (1 p og esy ių pažiū ų žmogus), i. i. que a si ai p imei o
de odos.
Com o ad e bo de i do p incípio pode liga pessoas, que abalham, a ua andenyje, nomei
(p imei êê baseia-se daik a a diais nomeinan es de co pos de água): jū ei is, -ė cas po море
плавает..., em ou as pala as, que abalha ju a, que ai pa a jū a (: jū a, ei i), ma ei is, -ė
27
jū ei is (: ma ios, ei i), -i is, -ė upi upeu se iu ojas ou abalhado (: up, i i), andenei is, -ė (neol.)
jū ininkas (: anden, ei i). Com ação aodžiu i šiokias ais in e ações semân icas em no osada ai
s e imei is (a ei is de kosmoso (comumen e usada kuopinė daugiskai a s e imei iai) ND) e
š iesiaei is, e icazmen e usado no signi icado einan is à luz (Aš nunca nebu au š iesiaei is;
Moky ojas š iesiaei is DLKT). Es es da iniai baseiam-se būdwa džiu es animas e daik a a džiu
š iesa.
28
29
Dalies da inių com baigmeniu -ei is, -ė sąsaja com ei i išblukusi, ne iesioginė, ne(be)jaučiama ou ela
não. Tokių da inių da ybos p ocesso -ei is, -ė execu a p é-esaga unção. Em p imei o luga isso ale
dize sob e o e mo bo ânico pla ei ė (o chidinių šeimos augalas, blandis (Pla an he a) LKŽe, e as
geguž aibinių šeimos pie ų augalas (Coeloglossum) DŽ). Como mencionada (ž . Pake ys 1994: 78), des e
daik a a džio baigmuo -ei ė conside ado p eesaga. Da inio pla ei ė undamen o pala aio ai
būd a dis pla us, -i. Mui os di e sas ca ac e ís icas endo plan a nomeado segundo uma de seus
30
sinais (apie da da ybos mo y acijos pasi inkimą ž . U bu is 2009: 6972). Pla ei ė conside a-se edinho
da ca ego ia de denominações de de en o es de ca ac e ís icas su dazodínas, po que es a
ca ego ia de dações da iniai pode ma ca em não só uma pessoa, mas e ambém uma ida se idade ou
coisa po alguma qual ca ac e ís ica ca ac e ís ica (ž . LKG 1965: 340). Du eopai a aliado isso míssima da ybos
26
Veikiausiai da inys baseasi p ie eiksmiu, embo a LKŽe in o mado e daik a a dis p ošalis, -ė pašalinis,
es animas žmogus.
27
Veicamen e po causa da in luência da língua usas ( usiamen e di o išei i in o jū a) bu iuo ojai,
jū ei iai e k . a ojo ( a oja?) posakį i pa a jū a (ž . h ps://skippe l u.wo dp ess.com 053/06/eina-a -plaukia 2019-05-25).
28
ND signi icação e exemplos o necidos, e as ų DLKT de inių signi icação in e p e ada assim, como
comp eendida a pa i do con ex o.
29
Embo a no úl imo caso não ejei a e pama ação būd a džiu š iesus, -i possibilidade, anuma-se que
da inys š iesiaei is mais elacionado com daik a a džiu.
30
Ž . VLE (p ieiga in e ne : h p://www. le.l /S aipsnis/pla ei e-5342), plg. LRTB.
JOLANTA VASKELIEN. De ido da inhos com baigmeniu -ei is,
-ė | 9 doi.o g/10.35321/bkalba.2019.92.02
BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ca ego ia pe encen e nome de pessoa o ei is, -ė (lakūnas, a ia o ius LKŽe): S. Keinio (2005: 63)
eigim, sinch onijos pon o de is a o ei is, -ė (: o as) é p e ei os -ei is, -ė edinys, A. Pake ys
(1994: 288) ap esen a es e da ínio jun o d'dinių, cujo segundo elemen o é elacionado com
dėmažod ei i. Um mo baseio daik a a džiu baseia-se ambém es es nomes de pessoas: dienei is
31
(ka ininko) pasiun inys (: diena), d augei is, -ė d augas (?) (: d augas), aš ei is, -ė (neol.) aš ines
edėjas (: aš as), žmogei is (neol.) ap as as, nekilmingas žmogus (: žmogus). Jão no p ocesso de
da ybos -ei is, -ė ambém cump e o papel de p eceaga. LKŽe o necido daik a a dis p akelei is, -ė
(ž . pakelei is LKŽe) pode ia se ligado com daik a a džiu kelei is ou com eiksmažodžiu p akeliau i.
32
Uma ez que os p adaik a a dis an e io es em língua li uanas ge almen e ma cam luga (p.x.:
p adalgė, p adan ė, p alomė e e c., e LKG 1965: 434; DLKG 149; plg. Paulauskienė 1983: 94; Pake ys
1994: 257), conside a-se que o daik a a dis que signi ica pessoa seja p akelei is elacionado a da
um elacionamen o de abalho com a ação p a p a p a p aeliau i (p a aži, p aei i, p auk i LKŽe),
en ão -ei is em p eesagos. Esama e mais eiksmažodinių -ei is, -ė da inių. Po exemplo, ais são
LKŽPK зафиксировать даик a a džiai kūlei is и важеi is. Daik a a džio kūlei is signi icado pe mi e
ele g e ina com p eesagų -ėjas, -a e -ikas, -ė ediniais, suda y ais de eiksmažodžio kul i: kūlėjas,
-a kas kulia LKŽe kūlikas, -ė kas kulia, kūlėjas kūlei is kūlėjas LKŽPK
33
Alguém
p iemenėje: ai g įž a iš kluono
kūlėjai LKŽe
o emen e
Chegue o almoço
imedia amen e kūlikai pa eis! LKŽe
epsi LKŽe...kulia kūlei iai kluoni...
LKŽPK
Bend ašakniai da iniai kūlėjas, kūlikas e kūlei is conside y ini da ybiniais sinonimais eles consis i
do mesmo undamenino ad e bação com di e en esis da ybos o man ais, em an a mesmo
da ybinę signi icão, mui o semelhan e leksinę signi icão e pode se colocis i de pala as conjun os
ou sukiniuose (plg. con ex os g įž a kūlėjai g įž a kūlikai kūlei iai, pa eis kūlikai pa eis kūlikai
kūlei iai, kulia kūlei iai kūliaikai kūlikai kūl) no sen ido de kūs o / essencialmen e sem muda .
Daik a a džio ažei is signi icação complemen ymų ka o ekoje não denudado, mas de a osens
34
exempzio
31
Embo a da ínio o ei is (4. ainda um pouco pode sie i com eiksmažodžiu i nesulaikomai slink i,
auk i, plūs i lėk i, k is i (bū iu): O lai ių ę kap ama as ai! LKŽe), é ób io que essa ligação blanks a.
32
Ele é discu ido da inio pakelei is sinônimo.
33
Diga-se que odos os da iniai baseiam-se ha e ia ca ino empo o ma kūlė, aigi da inys kūlei is nes e
pon o de is a pa ešus em eiksmažodinius p eesagos -ei a edinius (ž . LKG 1965: 330).
34
Veia elmen e isso Pe onėlės O in ai ės naujada as assim é indicado no a igo do jo nal Di a Pe onėlė
O in ai ė apyb aižininkė: Mes ais pala as como daigynas, mandaguolis, ažei is, jauniklynas, mesmo didžiajama
pala aine não neuž inkame. Isso, p esumi elmen e, a esc i o a mesma essas pala as, guiando-se ao espí i o
da linguagem, c iou. ( . p. 6, acesso na in e ne : h pwww.spauda.o g://di aŽ/a chi e/n1972/1972-01-19-DIRVA.pd )
JOLANTA VASKELIEN. De ido da inhos com baigmeniu -ei is,
-ė | 16 doi.o g/10.35321/bkalba.2019.92.02
BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
Li huanian Neologisms and he Co pus o he Con empo a y Li huanian Language, o discuss he
seman ics and de i a ion o de i a i es ending in -ei is, -ė. In o al 41 de i a i es wi h he ending
-ei is, -ė ha e been ound in he men ioned esou ces (34 o hem ha e been ixed in Dic iona y o
he Li huanian Language). A e he analysis o he o ma ion and seman ics o he de i a i es
ending in -ei is, -ė, he ollowing conclusions ha e been d awn:
1. One pa o he de i a i es wi h he ending -ei is, -ė a e based on wo unde lying wo ds, one o
which is a e b ei i wi h a su ix - is, -ė, he e o e, hey a e conside ed o be he esul o
composi ion-su ixa ion. Some o he de i a i es wi h he ending -ei is, -ė do no ha e he
cohe ence wi h a e b ei i and a e based on one unde lying wo d. Conside ing he o ali y o
de i a i es and neologisms wi h he ending -ei is, -ė p esen ed in he dic iona ies, i.e. dis ancing
om he indi idual de i a ional meanings o he de i a i es, and compa ing he de i a i es ending
in -ei is, -ė wi h cogna e synonymic de i a i es o he su ix -ei a as well as o he su ixes, i is
assumido ha in some cases -ei is, -ė has o be conside ed as a su ix. 2. A bigge pa o he
de i a i es ending in -ei is, -ė (92 pe cen ) a e used as he de i a i es o he de i a ional ca ego y
o he possesso s o nominal pa icula i ies, some o hem (8 pe cen ) a e used as he de i a i es
o he de i a ional ca ego y o he ac o s and he possesso s o e bal pa icula i ies.
The e o e, in he w i ings on wo d de i a ion, in hese de i a ional ca ego ies, alongside he
p esen ed -ei a de i a ional ype i is pu pose ul o indica e he eme ging -ei is, -ė de i a ional
ype. 3. The e is an analogy in wo d o ma ion, and new de i a ions a e cons an ly being c ea ed
acco ding o exis ing pa e ns o de i a ion. Acco ding o Da abase o Li huanian
Neologisms and he Co pus o he Con empo a y Li huanian Language ma e ial, in he Li huanian
language occu and likely will occu mo e neologisms wi h he ending -ei is, -ė, which supplemen he
ank o exis ing pe sonal names. KEYWORDS: de i a ional me hod; de i a ional ca ego y;
de i a ional ype; ending; su ix; synonymi y.
JOLANTA VASKELIENĖ
Šiaulių uni e si e as
P. Višinskio g. 38, LT-76352 Šiauliai
[email p o ec ed]