LIETUVIY_KALBOTYROS
KLAUSIMAI,
XXX
(1993)
Pe i e ie
Li uania
KALBOS
TARMES
I yda_GREK-PABISOWA,
I ena
MARYNIAKOVA
OQ
Ca a e e
ZWIAZKOW
JYEZKA
LITEWSKIEGO
Z
GWARAMI
ROSYJSKIMI
I
POLSKIMI
P zedmio em
ozwaza h beda
zagadnienia
wplywow
li ewskich gwa y
s owia iskie
na
pods awie kilku
zespo 6w
na
gwa owych.
Obediamo al nos o
in e esse in p imo
luogo: gwa y
osyjskie
e enéw lezacych
blisko li ewskiego
—
po
obsza u
a)
e nicznego,
konk e nie gwa y
z
pskowskie
i
b)
gwa e osyjskich
s a oob zedowcéw
w
Polonia,
p esiedlencéw
z
e endw
Pskowszczyzny,
osiad ych zasiegu
u
w
wplyw6w_lokalnych
li ewskich gwa
pujiskich
sejne iskich;
i
—
po
d ugie:
pé nocno-wschodnie
gwa y polskie okolic
a)
Sejn
i
Suwalek
e
b)
na
e enie
Li wy pog anicza
i
li ewsko-bia o uskiego.
Obsza gwa
pskowskich
obejmuje
e eny
wspd czesnego
wojewédz wa
pskowskiego
w az
p zyleg ymi
z
niego powia ami
do
cho mskim
wojew6dz wa
nowog odzkiego
o opieckim
wojew6dz wa
i
kalini iskiego
wschodzie
powia em
na
s anieckim
i
wojewddz wa
lening adzkiego
pnocyd .
na
Na
zachodzie
Pskowszczyzna
g aniczy
od
pd nocy
ku
po udniowi
z
Es onia
i
Lo wa,
od
poludniowego
zachodu
az
do
wojew6dz wa
smole skiego
z
La Bia o usia.
Jes
o
najba dziej
na
zachéd
wysunie a
czesé
e nicznego
obsza u
osyjskiego.
Z
Li wa
e niczna
obsza en
nie g aniczy.
Li wa
e niczna
obsza en
nie g aniczy.
Li wa
do
e niczna
obsza en
nie g aniczy.
Na omias
his o ycznie
w
p zylega e enéw bedacych pod wplywem li ewskim czasach
Il Wielkiego
Ksies wa
Poesie
i
li uane.
i
S a oob zedowcy,
k o zy
P eseedlili
sie
do
Polski, pochodzili
po udniowo-zachodniej
z
czessci ok egu
G andi
Luki,
Ziemie e,
chociaz
mai nie
wchodzi y
sk ad
w
Wielkiego
Ksies wa
Li ewskiego
znajdowa y
sie
w
bezpos ednim
jego
sasiedz wie,
w
k egu
oddzia ywan
kul u y
zachodniej
idacej
z
Polski
i
La Li uania.
Dowody
odnajdujemy
w
jezyku.
Za 6wno zaby kach
w
jak gwa ach
wspélezesnych
i
is nieja elemen a y
zachodnios owia iskie
_
li ewskie. Rispondi al
ma e iale za iksowany
jes
i
w
S owniku
gwa
pskowski!,
Podano am
polonizmy
nie ylko
zaby kéw
pskowski ale
z
akie, k é e
p ze wa y
zywych
i
gwa ach
dzig.
w
do
W
p imi pieciu
do ychezas
wydanych
omach
ego
s ownika
le e y
na
A,
B,
W
I.
G ek-Pabisowa
odnalaz a
40
polonizméw lub
wy azow
p zeje ych
p zez medium
polskie2.,
se
1
Texoncxui
obsiacTHOH
CnoBapb
C
MCTOpHYeCKMMH
AaUUUMA,
Bunyac
1-5.
JI,
1967-1983,
2
G eco-Pabisowa
I.
Polonismo
w
gwa ach
pskowski
i
Il Jezyk
i
Il suo
aspe o
w
odmiany
R6éwniez
ilosé
li uanizméw
mimo
szczelnej
ba ie y
jezykowej
jes
znaczna.
Zeb a a
je
J.
w
Laucziu ie di la o o
"Leksigeskije
bal izmy
w
pskows
gowo ach"S
i
pow 6 zy a
z
uzupelnieniami
w
s owniku
bal yzméw
w
jezykach
s owia iskich4.
Lacznie
szacuje ona
ilosé
bal yzméw
leksikalnych
gwa ach
w
pskowskich
jednos ek.
na
60
Sadzié
nalezy,
ze
wiekszo$é
z
nich
o
li uanizmy.
Wplywy
li ewskie
na
gwa y
pskowskie
zos aly
op acowanie
sop a u o
a li ello
na
s ownic wa.
Gwa y
pskowskie
cha ak e yzujq
wp awdzie
pewne zjawiska
jezykowe
one yczne,
—
skladniowe
k é e moznaby
—
ok eslié jako
wynik wplywéw
li ewskich ale
au o zy
opisujacy
p zewaznie nie
wnikajqa geneze
ych zjawisk lub
szukajq ich
in e p e acji
je
wewne z
gwa nym
ozwoju.
w
w
Z
e enéw
pskowski
z
ok egu
G andi
Luki pod
ine
XVIII
s ulecia
p zesiedli a
sig zachéd
na
g upa
Rosjan-s a oob zedowcow-
i
adia osi
w
Rzeczypospoli ej
w
powiecie
suwalskim
i
sejne iskim.
P zynios a
ona soba
ze
gwa e
wszys kimi
ze
cechami
jezykowymi,
éwniez
li uanizmami.
z
Na
nowym miejscu
s a oob zedowcy
a ili o oczenie
jezykowe polskie,
w
ale ez polszezyna
okolicznej
ludnogci nie byla
wolna wpl ywoéw
li ewskich,
zwlaszeza_w_
Sejne iskiem).
S a oob zedowcy
s anowili g upa
spo eczng
zamknie a,
od
nieche nie
kon ak ujacq sie
o oczeniem.
z
Niemniej by y
wsie ludnoscia_
u
mieszana, gdzie
z
s a oob zedowcy
mieszkali obok
Li winéw, pe a o e.
Po
P awie pd
wieku
egzys ensji
w
Suwalsko-Sejneniskiem
—
czesé
s a oob zedowcéw
podjela dalszq
wed éwke la ach
osiedli a sie
i
w
1830-1832
na
Mazu ach
w
dawnym
wojewédz wie
olsz y iskim.
Nieco pdZniej
pows a a zecia
g upa osad
s a oob zedowcéw
w
Augus owskiem,
zlozona g ownie
mieszka céw
z
éznych
z
wezeSniejszych
osiedli.
W
en sposdb
u wo zyly
sie zy
skupiska
ludnosci
osyjskiej
obecnie
nieco
ézniace sie
pewnymi
cechami
jezykowymi.
Rozdzielenie sie
s a oob zedowcéw
consen e poczynié
osse azioni
zachowania sie ich
gwa ze
co
do
li uanizméw.
w
Wa unki, jakich
w
znaledli sie
s a oob zedowcy
na
Mazu ach,
a
zw aszcza
Scis a
izolacja
jezykowa
sp awi y, ich
ze
gwa a
s osunku
w
pozos a ych
do
jes
najba dziej
a chaiczna.
Tu
e
zachowalo sie
najwiecej
li uanizméw
dawnych,
p zeniesionych
jeszcze
obsza u
z
pskowskiego,
m.in.
ali, k é e wyszly
uzycia innych
os odkach
z
s a oob zedowcéw
w
w
Polonia,
jak np.
al iga, gi sd,
kiz ik, klompy,
na ‘és
pochodne
na ‘és a a ,
(i
na és a anié),
sk‘i dé,
Suga ®,
Su ba yj.
We
po éwnawezym.
P a o
Sla is ico.
Nume o 53.
Va sa ia,
1986.
S,
183-194.
;
Jlaywome
Io.
Jlexcuseax e
Gan wa as
B
ncKoacKux
Fopopax
//
Kalbo y a,
1971.
T.
22(2).
C.77-92,
.
JTayaome
Il FO.
A.
Cappnoz
6an aMos
B
CnapaucKxnx
asuxax.
J.I., Zob,
1982.
Zdancewicz
T.,
Li ewskie
elemen y
s ownikowe
w
gwa ach
polskich
okolic
Sejn
//
Lingua
Posnaniensis,
1960.
T.
8.
S,
333-352;
Dieci:
Gwa y_powia u
sejne skiego
na
le p oces6w
osadnicznych
i
Ma e ia y
do
dziejcow
ziemi
s e akig.
Bia ys ok,
1965.
S.
231-266;
Dieci:
Li uanie
i
uskie
zasiegi
s ownikowe
na
Bia os ocezyénie
/!
Z
polacchi s udi6w
slawis cznych.
Va sa ia,
1967.
Se ia
2.
S.
287-310;
Dieci:
ISEDIWy, li ewskie
wschodnios owia iskie
i
polakich gwa ach pod
w
Sejnami
Ac a
Bal ico-Sla ica,
I,
1964.
S.
227-246:
Go abek
A., Wp ywy
li ewskie
polskich
w
gwa ach
sejne iskich
//
Ac a
Bal ico-Sla ica,
XVIII,
1987.
S,
181-191,
Wy az
Suga w
gwa ze
s a owie céw
signi ica
[…]sz:
bkim
uchem
zuci[…],
ad esempio.
o
my
s
6 k[…]i
eS
o
iaggio
u
Sugal […]i.
.Pochodzi
p obabilmen e
z
he aldego:
Za
ba yzm ied
W.Ma ynow
55
u i i e
o$ odkach
zachowala sie
pewna liczba
li uanizméw
leksykalnych
znanych nie
ylko gwa ach
pskich, lecz
w
i
na
e i o io
di
na
sze szym
i
wschdd zachéd
od
Pskowszezyzny,
pe esempio.
ba kdn,
bué,
k‘ind ik,
onkil,
‘én /é
i
inne.
JednoczeSnie
w
skupisku
suwalsko-sejne iskim
s wie dzamy
obecnoésé
li uanizméw nowych,
k é e musia y sie
pojawié dzieki
lokalnym kon ak om
gwa ami li ewskimi
juz ok esie
p zesiedleniu sie
ziemie polskie, ale
p awdopodobnie
z
oddzieleniu sie g upy
mazu skiej.
w
po
na
po
Nie ych
ma
bowiem
wy az6w ani
a chaicznym
skupisku
w
mazu skim ani
nowszym
augus owskim.
w
Sa
pe :
g umnoj
[…]g upi[-
<
…] acceso.
glimas
[…]g upo a,
og upienie[-
…],
b uka a [-
—
o
…]
<
[…]g uchaé go ebiach[…] illumina o.
b ukwio i,
ink‘i
[…]o wo y
w
lodzie
do
wp owadzania
sieci ybackie
po .
—
Illumina o.
li ine
[…] zesawisk-
o[…], ampa yj
[…]ospowa y[…]
<
illumina o.
Raupai,
auplé as
[…]ospa,
Ospowa y[…],
s […]ep il[…]icsa
‘éupas
z
hukiem,
zwalié sie
po .
—
Illumina o.
T e ip i
[…]mocno
upnaé
noga[…],
sp[…]iluga […]
[…]s lamsié,
sponiewie aé-
<
[…] li .
Spilg i
[…]byé
zag uszonym,
byé cieniu[…],
w
Sk ‘y […]iicsa
[…]ki6cié
sie,
spie aé
sie[…]
<
li ewska
gwa a
punska
ki i cy is,
ki i cas
[…] s i
di e si
al i.
W
J.
o
Laucziu ie
w
ha
dichia a o:
ze
w
ok egu
G andi
Luki
ba yzméw
jes mniej,
niz
egionach
w
po ozonych
ba dziej
zachéd.
na
Najliczniejsze
sq
ko o
Siebie za
—
19
lekseméw,
najmniej
liczne
ko o
Wielkich
Luk6w
—
9
Lekseméw.
Na omias gwa ze
w
s a oob zedowcéw,
p zyszli oni
a
do
Polski jak
wiemy wlasnie
ok egu
wielko uckiego,
z
jes ich w az
pochodnymi
ponad
z
50.
Po
odliczeniu ych,
k é e mogly
pojawié sie juz
ziemi
sejne iskiej,
liczba
li uanizméw
na
leksykalnych
zasobie
s ownic wa
p zyniesionego
w
z
Pskowszezyzny
è un segno.
Tak wiec, jednej
s ony izolacja
z
gwa y
s a oob zedowcéw
na
Mazu ach
sp zyja a
zachowaniu
sig
a chaizméw,
miedzy
innymi
zapozyczen
li ewskich,
z
d ugiej
—
kon ak
z
lokalnymi
gwa ami
li ewskimi
w
Suwalsko-Sejne iskiem
oddzia ywa za éwno
zachowanie sie
na
u walenie pozyczek
dawnych jak
i
i
Na
pojawienie
nowych.
Poza pozyczkami
leksykalnymi
znajdujemy gwa ze
s a oob zedowcéw
w
wplywy li ewskie
innych poziomach
jezyka.
na
Byé moze
jako wplyw
li ewski
naleza oby
po ak owaé
u a e wielu
wy azach
nag osowego
w
np.
y,
ac
el, a ka,
a a,
ek a in.
i
Z
aka wymowa
spo ykamy sie
gl6wnie
s a oob zedowc6w
u
na
Mazu ach,
a
wiec am,
do e mamy
najwiecej
a chaizméw.
Do
più pewnych
nalezy
wys epowanie
imies owu
p zys 6wkowego
czasu
p zesz ego jako
uzupelnienie
sys emu
empo alnego
czasownika, np.
y
nai es is
[…] nas
aga ,
i
Va ga u
P i edi é
budé é
nai e Sy;
Zonku
mdii gdé
am
o
as é Sa;
e séi s
yiéxacy
Raséiu,
méla
i
bia o uski
wy az li ,
<
S4u i,
S4unu
[…]biec
szybko[…]
i
o ewski
Sau ,
Saunu
[…]z obié
szybki
uch.[…]
as
Map uuios
Il B.B.
Tonno
nexcusecxux
6Hamog an
B
Genopyccxux
amanex ax
Ac a
Bal ico
Sla o
IX. Il egolamen o (CE) n.
7
Te
ozbieznogci
j
je
i
j i
.
:
sq
zas anawiajace.
Mozna
je
in e p e e o-
waé dwo albo
‘0:
nasycenie gw:
li uanizmami
ok egu
w
G andi
Luki by o
wieksze,
abe
anche
eggen e
Peedi p imo
ie
pe iodo
p zebywania
ziemiach
na
polskich
sasiedz wie
w
wsi
li ewskich.
56
éxa akze
wys epowan-
ie
bezp zyimko-
wych
kons ukcji
dope niaczo-
wych ypu my
p y yksy
pa d ku.
Mozna by u
dodaé
no owane,
wp awdzie
dosé zadko i
w mowie
najs a szego
pokolenia,
liczebniki
zlozone ipo:
polp‘é a,
po é a,
po cé é d-
s a. Zjawiska
e u zymujq
sie w gwa ze
wszys kich
skupisk, co
Swiadczy o ich
dawnosci.
P zejdZmy
e az do uwag
na ema
wp ywéw
li ewskich na
gwa y polskie.
Jak juz
wspomniano
we ws epie, w
k egu
naszych
zain e esow-
a h znajduja
sie gwa y
polskie na
Li wie i
pog aniczu
li ewsko-bial-
o uskim o az
gwa y
sejne iskie i
suwalskie.
Abyé pozos a
p zy jezyku
méwionym,
czyli
dialek ach, z
ozwaza i
niniejszych
wylaczamy
boga o
op acowana
ema yke
onomas ycz-
na opie ajac
sie na innych
p acach, do
k é ych
musimy sie
odwo aé w
sposéb
ba dziej
szczegd owy.
Wplywy
li ewskie w
polskich
gwa ach
sejne iskich i
suwalskich
zos a y
opisane w
kilku p acach
T.
Zdancewicza8
i A.Go abek?.
Najsilniejsze
oddzia ywan-
ie
li ewszezyz-
ny
osse iamo w
leksyce.
Zdancewicz
wymienia
p zeszio 200
lekseméw z
éznych
dzia sw
s ownic wa.
S opie i
nasycenia
li uanizmami
w
opisywanych
gwa ach nie
jes owny.
Najwiecej
lekseméw
pochodzenia
li ewskiego
jes wed ug
wymienionych
au o 6w w
_polszczyZnie
Li winéw,
mniej w
gwa ach
niemazu zac-
ych w poblizu
Sejn. W
mazu zacych
gwa ach
suwalskich,
mimo
niewielkiej
odleg osci,
ilosé
li uanizméw
maleje.
Sys emowe
pozyczki
li ewskie sq
niewielkie.
Oboje
au o zy z
dziedziny
one yki
wymieniajg
zas epowanie
x p zez k, a
akze g
zamias d, z
zas zezenie-
m, ze moga o
byé zbieznosci
p zypadkowe.
Za wspélne w
jezykach
bal yckich i
s owia iskich
uznajq
su iksy -ué<
li . -d is, -un <
li . - Finasi
- inglese.
<
-
ipo ikas
agué,
ca icoé
k ySun,
gaduk
[…]gadula[…],
skap uk
[…]d u o[…],
k 6 e almeno w
li ewskich
zapozyczeniach
s ownikowych
sq egoz
pochodzenia!9, w
gwa ach
sejne iskich
odno owano
p zypadki
zmiany odzaju
g ama ycznego
zeczownikéw
nijakich na
meskie lub
ze iskie. W
dziedzinie
sk adni
wywolane
oddzia ywaniem
li ewskim
sze oko
uzywane o my
imies owowie
sq
na
-( )3y e
cos uzione
dzia acza
bez p zyimka
p zy
imies owie
bie nym ipo
ob as
opasku3ony
muxo .
Nieco inaczej
ym le
na
p zeds awiaja
sie polskie
gwa y
poocnok esowe
(gwa y
wile skie).
Elemen i
sala iali
[…]o
w
polskich
gwa ach
wile iskich
jako
pie wsza
doceni a
i
opisa a
H. Tu ska
11,
Jej opis
jes
ba dzo
wnikliwy
szczegd-
i
owy.
Obok
cech
sze oko
wys epu-
jacych
omawia
ez
cechy
d obniej-
sze, lub
majace
zasieg lokalny.
By
nie wchodzié
szczegé y,
w
ogélnie
nalezy
powiedzie¢,
ze w
zak esie
one yki
wp yw
li ewski
Tu ska
widzia a w
8Zdancewicz
T.
Li uania
elemen a -
e...; Dieci:
W
wy
Li uani...;
Dieci:
Gwa y powia u
sejne iskiego...;
Dieci:
Mazu zace
gwa y
suwalskie.
Il Cz.
1.
Va sa ia-Pozna i,
1980.
9
Golabek
A.
Il Op.
ci .
10
Po ,
Go gbek
A.
Il Op.
ci .
S,
185.
11 Ty ska H. O
pows aniu
polskich
obsza éw
jezykowych na
Wile szczyénie I
S udi.
Polszczyznq eon
EL (Ganiicomn,
1982). S. Be a e s
moe sk onnosci
dy ongicznej
wymowy
samog osek
zmiekczenia
spdig osek
(zwiaszcza
wys epowania
miekkich , d, )
dispala alizacji
spé g osek
ok eSlonych
57
pozycjach o az
do
niewielkiej
edukcji
samogiosek
i
jako
w
w
w
Sladu li ewskich
s osunkéw
iloczasowo-in onacyjnych.
Inol e
kwali ikowa a
jako wplyw
li ewski sposéb
in onazione
wypowiedze ,
wsku ek czego
uzyskujq one
swois a melodie.
W zak esie
s owo wé s wa
s wie dza,
o mowanie
nowych wy az6w
pomoca
mo eméw
li ewskich jes
ze
zjawiskiem
zadkim.
za
Na omias
mamy
u
do
czynienie
ze
zmody ikowanymi
p zy os kami
li ewskimi, az
zblizonymi
polskich, az
do
bia o uskich.
do
Dopie o
po
zmodi ikowaniu
p zy os ki ali
nabie aja
p oduk ywnosci.
W
Tenéb
spos è
na o in
o ma di
miscuglio.
Tu ska podaje
dokumen acje
uzywania
éznego ypu
z oze
wo zonych
wz6 li ewski
na
lub
kalkowanych.
Méwi ez
czes ych
o
deminu ywach
eksp esywach.
i
Obecnosé
licznych
—
o macji
eksp esywnych,
bodZca
do
wo zenia
k é ych nalezy
szukaé eeyku
li ewskim
w
bia o uskim,
ma e iale
i
wspé czesnym
na
po wie dza B.
Dubicka!2
oddzia ywaniu
czynnika
O
li ewskiego
mo ologia
sk adnie
na
moze hy méwié
i
juz pods awie
ylko
ogélniejszej
podanej p zez
in o macji
na
H. Tu skal3 e
pods awie
na
wzmianek
p acach
w
dialek ologéw
wspé czesnych.
Zapewne
a chaizmem
wywodzacym sie
jezyka
z
li ewskiego jes
zmiekczenie
ko icéwki
pie wszej osoby
liczby mnogiej
czasownikéw
czasu
e aZniejszcego
-
mi
14,
N.p.
xcem‘i,
em‘i,
mam/‘i e
così ia.
Du an e la
nos a
esplo azione
owniez
no owa ysmy
ali o me, np.
z
p os amacym […]i
[len]
o
na
onka,
onzem
snopki
i
s a am‘i
po
Sono un
po' snopky.
Ko icéwka
a
man iene
sie mowie
w
Tepa ian ow,
bylych
mieszka icéw
ok egu
wile iskiego.
Méwi ym
o
K
Tekielskil9,
Ze
sk adni nalezy
wymienié czes e
uzycie imies owu
p zys éwkowego
czynnego czasu
p zes ego
na
-( )sy
w
unzione
p edyka u
e o ma
bie nych
na
- No, no.
Imieslowy
e
w
simili
unkzioni
sq
éwnie
sze oko
jak
na
Wile iszczyZnie
uzywane
w
gwa ach
sejne iskich.
P zyk ady
uzycia obu
o m
no owalysmy
os a nim
w
ok esie
gwa ach
w
polskich
ok egu
na
wile iskiego.
Jak wiece
widzimy,
sy uacja
omawianym
na
e enie jeszcze
az po wie dza
znanq egule,
p zede
wszys kim
kon ak ujacych
jezykach
ze
pojawiaja sie
najliszniej
w
wzajemne
wplywy nie
sys emowe.
Znacznie
mniej
poda na
na
wplywy
jes
one yka
i
skladnia.
Najba dziej
odpo ny
na
zmiany pod
dzia aniem
czynnikéw
zewna z
z
okazuje sie
sys em
mo ologiczny,
chociaz
w
12
Dubicka
B.
Niek é e
od ebnosci
s owo wé cze
polszczyzny
wile iskiej
/
S udi nad
polszczyzna
k esowa.
T.
4.
Ossolineum,
1986.
S,
71-79.
Tu ska
H. Jezyk
polski
na
Wile iszczyénie
i
S udi
nad_polszc
Zma
K esowa. (Tu o il mondo)
T.: Sì.
2.
Ossolineum,
1983,
s […]
a
Rea, Po .
4
O ebski
J.
G ama ica
jezyka
li ewskiego.
T.
3.
Va sa ia,
1956.
S.
185.
O
wys epowaniu
ej ko ic6wki
gwa ach
w
polskich
na
Lo wie
zob, il
h
gioca o e.
M.
Vna on
8
nonscKoa
banco
xu enei
ec
men i e
ee
Masoucxo o
pa ioua
JIa suiicxoa
CCP
i!
Tanscxue
opopy
p
CCCP.
4,
2.
Muucx,
15
Tekielski
K,
Gwa owa
polszezyzna
okolic
Podb zezia
i
Niemenczyna
na
Wile iszezyZnie
Il Jezyk
Polski,
LXIL.
Z.
4-5.
S,
282-293,
58

omawian-
ych
gwa ach
wy aZnie
wydziela
sie
s owo -
wo s w-
o. Jesli
chodzi 2
gwa y
osyjski-
e, o na
e y o i-
um
Pskowsz-
czyzny
leksem-
éw
pochodz-
enia
li ewski-
ego jes
mniej, niz
w
gwa ze
s a owi-
e céw w
Polsce,
gdzie
doszed
ezynnik
doda ko-
wy
blizszego
kon ak u
jezykow-
ego. Nie
podwaza o jednak zasady og6lnej.
Zilus uj-
emy nasze
wywody
p os ym
schema -
em,
ob azuja-
cym
s e y
wplywu
li ewszcz-
yzny na
omawiane
gwa y.
Kon ak
jezyka
li ewskie-
go i jego
gwa z
gwa ami
polskimi i
osyjski-
mi
podzieli y-
smy na
zy
s e y.
Us
m
|
1
q ewszcz zna
|}
|
Bohan
POLED
:
POLSYZCZYZI
eo
RUSZCZYZ
pa s eee
an
PSI
AWSKIE
q)
AROOBRZEDOWCY
°S
AROOBRZEDOWOQ)
SEJNEI I
SUWALSCY
POLSZCZYZNA
WILENSKA
PRZENIESIONA
°
W
s e ie p imi
lokujemy
gwa y, k é e
e
znajdujq sie
bezpos ednim
kon akcie
jezykiem
w
gwa ami
li ewskimi.
z
i
Nalezy
u
polszczyzna
wile iska
na
Li wie pog aniczu
i
li ewsko-bia o uskim
o az polskie gwa y
sejne skie.
Z
p zeds awionego
wczesniej
ma e ia u
widzimy, wplywy
ze
li ewskie ob ebie
ej s e y
w
dzia ajq wielu
poziomach jezyka
ale sop a u o
najsze zej
na
leksyce.
i
w
esis jace
op acowania
pozwalaja
wysnué
pewne
wnidski.
Doc adne
dane
T. Zdancewicza
i
A.
Go abek méwiq
0
200
do
230
li ewskich
pozyczkach
leksykalnych
w
gwa ach
sejne iskich.
Liczba jes
a
znacznie
zawyzona
ego powodu,
z
policzono
acznie
Ze
li uanizmy
u
wys epujace
mowie
polskiej
w
Li winéw
z
li uanizmami
w
mowie
Polacco
sejne iskich.
Niemniej,
nawe
po
uwzglednieniu
ego ak u,
nalezy uznaé
wys epujace
pozyczki
liczne.
u
za
Tak
dok adnych
danych nie
na omias dla
ma
li uanizméw
s ownikowych
e enu
z
59
Li wy pog anicza
i
li ewsko-bia o uskiego.
W
ma e iale
K. Ni scha
i
H. Tu skie
b ak
konk e nych
liczb, ylko
sq
p zyk ady.
pe il
gwa y
wsi
Lopa owszczyzna
z
okolic
Tu giel
A. Zdaniukiewicz
w_
leksykalnej
czesci swej
ksiqzkil6
li uanizméw nie
wydziela.
Wed ug
naszych
p zyblizonych
oblicze i jes
ich oko o
50.
W
empo w asnej
eksplo acji
e enowej
no owa ysmy
s ownikowe
pozyczki
li ewskie
spo adycznie
éwniez akie,
k é ych nie
wymieniaja
do ychezasowe
op acowania!7.
Mozna s wie dzié,
li uanizmy s ownikowe
ze
ym e enie wys epuja
wielu dziedzinach,
na
zapewne liczniej niz
gwa ach sejne iskich,
chociaz ba dzo ma ym
w
s opniu do ykaja
nowego s ownic wa
poli yczno-spo ecznego,
gdyz sze za sie aczej
usycyzmy.
w
w’
u
W
ambi o one ico
najwiekszymi
wp ywami obje e
polskie gwa y
sa
wile iskie.
Na
Pozioni di al i
jezyka, poza
s owo wé s wem,
wplywy znacznie
mniejsze.
sq
pe
ques i
gwa
H. Tu ska
wymieni a wiele
li ewskich cech
one ycznych
s owo wo czych,
k é ych czesé
i
ylko pow a za
z
sie gwa ach
sejne iskich.
w
W
s e ie d ugiej
znalaz y sie polskie
gwa y suwalskie
osyjska gwa a
s a oob zedowcéw
osiad ych oko o
dwus u la .
i
u
od
W
p opo zi-
do
oni s e y
Pie wszej
wplywy
li ewskie
na
gwa e
polska
sq
zawezone.
P zeniknely
pozyczki
leksykalne
w
mniejszym
nieco
zak esie,
o az
sk adniowe.
Jesli chodzi gwa e
s a oob zedowcéw,
©
mamy akze liczne
pozyczki leksykalne,
o
gdyz skomasowaly
sie dawne pozyczki
p zeniesione
e enéw
macie zys ych
nowymi, wynik ymi
kon ak éw
lokalnych,
u
aczkolwiek dosé
og aniczonych,
wzgledu zamknie y
z
cha ak e ej g upy
wyznanij.
z
z
ze
na
Do
s e y zeciej
naleza osyjskie
gwa y pskowskie,
k é e
macie zys ymi
gwa ami
s a oob zedowcéw
sq
polskich.
Jak juz
pisa ySmy, nie
mialy one
bezpos edniego
kon ak u
gwa ami
li ewskimi,
niemniej
z
wplywy,
szczegélnie
leksykalne
okaza y sie
ba dzo wale,
czym main.
o
Sczywiad ak ,
zachowala
ze
do ychczas
je
p zeniesiona
odizolowana p zez
i
d ugi czas gwa a
g upy
s a oob edowcéw
na
Il Mazu ach.
P ze wa a
za 6wno
w
gwa ze
osyjskiej
jak
i
w
gwa ach
suwalskich
sk adniowa
kons ukcja
imies owu
na
- ( ) 8y.
Do
S e y
zeciej
odnosimy
ponad o
p zeniesiong
w
g anice
naszego
pa s wa
polszczyzne
wsi
podwile iskich.
Jes ona
kilkudziesieciu
od
la
pozbawiona
kon ak
jezykiem
z
li ewskim
akze
a
jezykiem
z
bia o uskim
nosicielem
—
li uanizméw.
W
ej
p zeniesionej
polszczyZnie
6wniez
najliczniej
i
najdiuzej
u zymuja
sie li uanizmy
leksykalne. K.
Tekielski18
odnajduje
mowie bylych
w
mieszka icéw
okolic
Podb zezia
i
Niemenczyna
(z
dwu solo pél
16
Zdaniukiewicz
A.
Gwa a
Il Lopa owszczyzny.
Fone yka,
leksja,
s ownic wo.
Ossolineum,
1972.
Badania
gwa y
Lopa owszezyzny
au o e es la ach
juz e enie
w
1956-1959
na
Polski ws éd
by ych
mieszka icéw
ej wsi
na
W:
E' di lusso.
Mozna
p zyjaé,
ze
od
momen u
opuszczenia
y, mowie
jw
in o ma o éw
nie nas api y
is o ne
zmiany.
7
Poza
wymienionymi
powyzej
p acami
mowa
u
o
a icoli:
Jlayso e
10.
O
cnosax
AUMTOBCKOPO
MPOHCXO2%ACHHA
B
NOECKOM
aauKe
//
Kalbo y a,
1971.
T.
22(2).
V.
C.
93-104;
G ina eckiené
S
a
kilmés leksika
AS Okd a io
lenky
Snek oje
//
Li uiy
kalbo y os
klausimai,
1977.
T.
17.
Tekielski
K.
Li uanizmy
leksykalne
w
dialekcie
okolic
Podb zezia
i
Niemenczyna
iI
Ac a
Bal ico-Sla ica, XIII,
seman ichegospoda s wo
1980.
S.
67-72.
60
wiejskie cz owiek) az 45
li uanizméw.
i
Cechy
p zeje e
z
li ewszczyzny
na
innych
poziomach
jezyka
u zymuja sie
jeszcze
u
mowie
w
pokolenia
s a szego,
m odych
u
zanikaja.
Gwa a g upy
s a oob ezdowc6w
mazu skich
umieszczona ejze
s e ie s anowi ez
w
gwa e p zeniesiona,
odcie a wplyw6w
li ewskich
pog edniszacych
wpl ywow gwa
bia o uskich.
od
i
Zachowuje ona
li uanizmy s ownikowe
a chaiczne, nawe
akie, k 6 ych nie
no ujemy juz
s a owie cé6w
suwalsko-sejne iskich.
P zechowa a eZ
cos uzioni
imies owem
u
z
na
-( )5y
i
-
- No, no,
no.
Oczywiscie,
jak wiemy
oddzia ywanie
jezyka
li ewskiego nie
ko iczy sig
gwa ach
wymienionych
p zez nas
na
s e .
Come
lon ano
na
zachéd
siega o
G andi
Ksies wo
Li ewskie,
am dzis
do
spo ykamy
wy azy
pochodzenia
li ewskiego.
Niek é e
li uanizmy
s ownikowe
maja
wezszy,
inne
sze szy
zasieg.
Na
p zykiad
wy azy
akie jak
kulSa,
kump‘ak,
ku pi in.
Wyk aczaja
poza (in inglese)
Lomze!9,
Czesé
z
nich,
o
sposa o
Il Cz.
Kudzinowskiego,
bal yzmy, elik y
jezyka
Jawing6w20.
Chociaz
liczyé sig
nalezy
éwniez
opinia
z
Z. Zinkiewicziusa,
k 6 y uwaza
wiekszosé
lekseméw
wymienionych
p zez
Kudzinowskiego za
li uanizmy21,
Mowiac
oddzia ywaniu
0
li ewszczyzny
gwa y polskie
na
osyjskie nalezy
uwzglednié docenié
i
ole jezyka
bia o uskiego
wspé is niejqcego
i
ych obsza ach.
na
Wiele spog éd
lekseméw
li ewskich
li ewskich
i
cech
jezykowych
zadomowi o
sie
polszczyénie
w
uszczyZne
i
dzieki
pos ednic wu
jezyka
bia o uskiego.
Wiecej cech
li ewskich
mamy polskich
gwa ach
w
wile iskich,
gdyz mia lo
miejsce
oddzia ywanie
li ewskie
u
bezpos ednie
jak
i
za
Il pos ednic
bialo uskiego.
Polszczyzna
po ozona dalej
e nicznej
od
Li wy jak éwniez
gwa y pskowskie
zachowaly
sop a u o
wpl ywy dawne,
gléwnie pozyczki
s ownikowe,
znajdujac opa cie
bliskiej
bia o uszczyZnie.
w
Jako jedng cech
cha ak e yzujacych
z
polszezyzne wile iska
wymieni a p o .
In onazio-
ni u che
powiedzen
i
zda i.
In onazio-
a
ne nadaje
mowie
Polakéw k es6w
z
pd nocnowschodnich
swois a
melodyjnosé.
Wymieniona
cecha
ma
sze oki
zasieg,
wk aczajac
na
e en
La Podlasia.
S anowi mily
elik
d ugo wa ych
kon ak 6w
sasiadujacych
na odéw.
19
Zdancew-
icz T.
Li ewsk-
ie i uskie
zasiegi...
0
Kudzino-
wski Cz,
Jaéwieg-
owie w
jezyku Il
Ac a
Bal ico-S-
la ica, I,
1964, S.
217-225.
z wig
zinke idi-
us Z, Dél
bal y
subs a-
o
Bals og-
és
ai adij-
ojeLenki-
joje//Bal-
is ica,
1975. T. 11
(2)
61
DEL
Li uania
KALBOS
RYSI
SU
LENKY
IR
RUSY
KALBU
TARMEMIS
YPATYBIU
Reziumé
S aipsnyje
ap a iama
lie u iy
kalbos jos
i
pe i e iniy
a miy
j aka 3ioms
sla y
a méms bei
g upéms:
Vilniaus
k ag o
jy
i
Seiny
apylinkiy
lenky
a méms,
usy
sen ikiy
a mei,
j
Lenkijos
e i o ija
pe kel ai
i§
Psko o
apylinkiy.
A siZ elgiama
i
j
lenky, kilusiy
i§
Vilniaus
k aS o,
a mes
daba inéje
Lenkijoje.
ISnag inéjus
iesioginius
i
Ne iesioginius
miné y a miy
ySius
lie u iy kalba
su
bei kon ak us
bal a usiy
kalba
jy
su
(li uanizmy
pe da éja),
nus a y as
lie u iy
kalbos
j akos
laipsnis
(Z .
schema).
S aipsnyje
emiamasi
paciy
au o iy
su ink a
medZiaga bei
ki y lenky
uZsienio
mokslininky
i
da bais.
62