LIETUVIY_KALBOTYROS
KLAUSIMAI,
XXX
(1993)
PERIFERINES
LIETUVIY
KALBOS
TARMES
I yda_GREK-PABISOWA,
I ena
MARYNIAKOVA
OQ
CHARAKTERZE
ZWIAZKOW
JEZYKA
LITEWSKIEGO
Z
GWARAMI
ROSYJSKIMI
I
POLSKIMI
P zedmio em
ozwaza h
beda
zagadnienia
wplywow
li ewskich
na
gwa y
s owia iskie
na
pods awie
kilku
zespo 6w
gwa owych.
Obejmujemy
naszym
zain e esowaniem
—
po
pie wsze:
a)
gwa y
osyjskie
z
e enéw
lezacych
blisko
li ewskiego
obsza u
e nicznego,
konk e nie
gwa y
pskowskie
i
b)
gwa e
osyjskich
s a oob zedowcéw
w
Polsce,
p zesiedlencéw
z
e endw
Pskowszczyzny,
osiad ych
u
w
zasiegu
wplyw6w_lokalnych
li ewskich
gwa
pujiskich
i
sejne iskich;
—
po
d ugie:
pé nocno-wschodnie
gwa y
polskie
a)
okolic
Sejn
i
Suwalek
o az
b)
na
e enie
Li wy
i
pog anicza
li ewsko-bia o uskiego.
Obsza
gwa
pskowskich
obejmuje
e eny
wspd czesnego
wojewédz wa
pskowskiego
w az
z
p zyleg ymi
do
niego
powia ami
cho mskim
wojew6dz wa
nowog odzkiego
i
o opieckim
wojew6dz wa
kalini iskiego
na
wschodzie
i
powia em
s anieckim
wojewddz wa
lening adzkiego
na
pd nocy.
Na
zachodzie
Pskowszczyzna
g aniczy
od
pd nocy
ku
po udniowi
z
Es onia
i
Lo wa,
od
poludniowego
zachodu
az
do
wojew6dz wa
smole skiego
z
Bia o usia.
Jes
o
najba dziej
na
zachéd
wysunie a
czesé
e nicznego
obsza u
osyjskiego.
Z
Li wa
e niczna
obsza
en
nie
g aniczy.
Na omias
his o ycznie
p zylega
do
e enéw
bedacych
pod
wplywem
li ewskim
w
czasach
Wielkiego
Ksies wa
Li ewskiego
i
poéZniej.
i
S a oob zedowcy,
k o zy
P zesiedlili
sie
do
Polski,
pochodzili
z
po udniowo-zachodniej
czessci
ok egu
Wielkie
Luki,
Ziemie
e,
chociaz
nigdy
nie
wchodzi y
w
sk ad
Wielkiego
Ksies wa
Li ewskiego
znajdowa y
sie
w
bezpos ednim
jego
sasiedz wie,
w
k egu
oddzia ywan
kul u y
zachodniej
idacej
z
Polski
i
Li wy.
Dowody
odnajdujemy
w
jezyku.
Za 6wno
w
zaby kach
jak
i
gwa ach
wspélezesnych
_
is nieja
elemen y
zachodnios owia iskie
i
li ewskie.
Odpowiedni
ma e ia
za iksowany
jes
w
S owniku
gwa
pskowskich!,
Podano
am
polonizmy
nie
ylko
z
zaby kéw
pskowskich
ale
i
akie,
k é e
p ze wa y
w
zywych
gwa ach
do
dzig.
W
pie wszych
pieciu
do ychezas
wydanych
omach
ego
s ownika
na
li e y
A,
B,
W
I.
G ek-Pabisowa
odnalaz a
40
polonizméw
lub
wy azow
p zeje ych
p zez
medium
polskie2.,
se
1
Texoncxui
obsiacTHOH
CnoBapb
C
MCTOpHYeCKMMH
AaUUUMA,
Bunyac
1-5.
JI.,
1967-1983,
2
G ek-Pabisowa
I.
Polonizmy
w
gwa ach
pskowskich
i
Jezyk
i
Jego
odmiany
w
aspekcie
R6éwniez
ilosé
li uanizméw
mimo
szczelnej
ba ie y
jezykowej
jes
znaczna.
Zeb a a
je
J.Laucziu ie
w
p acy
"Leksigeskije
bal izmy
w
pskowskich
gowo ach"S
i
pow 6 zy a
z
uzupelnieniami
w
s owniku
bal yzméw
w
jezykach
s owia iskich4.
Lacznie
szacuje
ona
ilosé
bal yzméw
leksikalnych
w
gwa ach
pskowskich
na
60
jednos ek.
Sadzié
nalezy,
ze
wiekszo$é
z
nich
o
li uanizmy.
Wplywy
li ewskie
na
gwa y
pskowskie
zos aly
op acowanie
p zede
wszys kim
na
poziomie
s ownic wa.
Gwa y
pskowskie
cha ak e yzujq
wp awdzie
pewne
zjawiska
jezykowe
—
one yczne,
skladniowe
—
k é e
moznaby
ok eslié
jako
wynik
wplywéw
li ewskich
ale
au o zy
opisujacy
je
p zewaznie
nie
wnikajqa
w
geneze
ych
zjawisk
lub
szukajq
ich
in e p e acji
w
wewne znym
ozwoju
gwa y.
Z
e enéw
pskowskich
z
ok egu
Wielkie
Luki
pod
koniec
XVIII
s ulecia
p zesiedli a
sig
na
zachéd
g upa
Rosjan-s a oob zedowcow
i
osiadia
w
Rzeczypospoli ej
w
powiecie
suwalskim
i
sejne iskim.
P zynios a
ona
ze
soba
gwa e
ze
wszys kimi
cechami
jezykowymi,
éwniez
z
li uanizmami.
Na
nowym
miejscu
s a oob zedowcy
a ili
w
o oczenie
jezykowe
polskie,
ale
ez
polszezyna
okolicznej
ludnogci
nie
byla
wolna
od
wpl ywoéw
li ewskich,
zwlaszeza_w_
Sejne iskiem).
S a oob zedowcy
s anowili
g upe
spo eczng
zamknie a,
nieche nie
kon ak ujacq
sie
z
o oczeniem.
Niemniej
by y
u
wsie
z
ludnoscia_
mieszana,
gdzie
s a oob zedowcy
mieszkali
obok
Li winéw.
Po
P awie
pd
wieku
egzys ensji
w
Suwalsko-Sejneniskiem
—
czesé
s a oob zedowcéw
podjela
dalszq
wed éwke
i
w
la ach
1830-1832
osiedli a
sie
na
Mazu ach
w
dawnym
wojewédz wie
olsz y iskim.
Nieco
pdZniej
pows a a
zecia
g upa
osad
s a oob zedowcéw
w
Augus owskiem,
zlozona
g ownie
z
mieszka céw
z
éznych
wezeSniejszych
osiedli.
W
en
sposdb
u wo zyly
sie
zy
skupiska
ludnosci
osyjskiej
obecnie
nieco
ézniace
sie
pewnymi
cechami
jezykowymi.
Rozdzielenie
sie
s a oob zedowcéw
pozwala
poczynié
obse wacje
co
do
zachowania
sie
w
ich
gwa ze
li uanizméw.
Wa unki,
w
jakich
znaledli
sie
s a oob zedowcy
na
Mazu ach,
a
zw aszcza
Scis a
izolacja
jezykowa
sp awi y,
ze
ich
gwa a
w
s osunku
do
pozos a ych
jes
najba dziej
a chaiczna.
Tu
e
zachowalo
sie
najwiecej
li uanizméw
dawnych,
p zeniesionych
jeszcze
z
obsza u
pskowskiego,
m.in.
akich,
k é e
wyszly
z
uzycia
w
innych
os odkach
s a oob zedowcéw
w
Polsce,
jak
np.
al’ iga,
g’i sd,
k’iz’ ik,
kl’ompy,
na ‘és
(i
pochodne
na ‘és a a ’,
na ’és a an’ié),
sk‘i dé,
Suga ’®,
Su ba yj.
We
po éwnawezym.
P ace
Slawis yczne.
N .53.
Wa szawa,
1986.
S,
183-194.
;
Jlaywome
JO.
Jlexcuseax e
Gan wa as
B
ncKoacKux
Fopopax
//
Kalbo y a,
1971.
T.
22(2).
C.77-92,
.
JTayaome
FO.
A.
Cnozap
6an aMos
B
CnapaucKxnx
asuxax.
JI.,
1982.
Zob,
Zdancewicz
T.,
Li ewskie
elemen y
s ownikowe
w
gwa ach
polskich
okolic
Sejn
//
Lingua
Posnaniensis,
1960.
T.
8.
S,
333-352;
enze:
Gwa y_powia u
sejne skiego
na
le
p oces6w
osadnicznych
i
Ma e ia y
do
dziejcow
ziemi
s e akig.
Bia ys ok,
1965.
S.
231-266;
enze:
Li ewskie
i
uskie
zasiegi
s ownikowe
na
Bia os ocezyénie
/!
Z
polskich
s udi6w
slawis
cznych.
Wa szawa,
1967.
Se ia
2.
S.
287-310;
enze:
ISEDIWy,
li ewskie
i
wschodnios owia iskie
w
polakich
gwa ach
pod
Sejnami
Ac a
Bal ico-Sla ica,
I,
1964.
S.
227-246:
Go abek
A.,
Wp ywy
li ewskie
w
polskich
gwa ach
sejne iskich
//
Ac a
Bal ico-Sla ica,
XVIII,
1987.
S,
181-191,
Wy az
Suga ’w
gwa ze
s a owie céw
znaczy
‘sz:
bkim
uchem
zuci¢’,
np.
o
my
s
6 k’i
’eS
o
a
u
Sugal’i.
.Pochodzi
p awdopodobnie
z
he aldego:
Za
ba yzm
ied
W.WMa ynow
55
wszys kich
zech
o$ odkach
zachowala
sie
pewna
liczba
li uanizméw
leksykalnych
znanych
nie
ylko
w
gwa ach
pskowskich,
lecz
i
na
sze szym
e y o ium
na
wschdd
i
zachéd
od
Pskowszezyzny,
np.
ba kdn,
bué,
k‘in’d’ ik,
onkil’,
‘én /é
i
inne.
JednoczeSnie
w
skupisku
suwalsko-sejne iskim
s wie dzamy
obecnoésé
li uanizméw
nowych,
k é e
musia y
sie
pojawié
dzieki
lokalnym
kon ak om
z
gwa ami
li ewskimi
juz
w
ok esie
po
p zesiedleniu
sie
na
ziemie
polskie,
ale
p awdopodobnie
po
oddzieleniu
sie
g upy
mazu skiej.
Nie
ma
bowiem
ych
wy az6w
ani
w
a chaicznym
skupisku
mazu skim
ani
w
nowszym
augus owskim.
Sa
o:
g umnoj
‘g upi’
<
li .
glimas
‘g upo a,
og upienie’,
b uka a ’
‘g uchaé
—
o
go ebiach’
<
li .
b ukwio i,
ink‘i
‘o wo y
w
lodzie
do
wp owadzania
sieci
ybackie
—
po .
li .
li inas
‘ zesawisko’,
ampa yj
‘ospowa y’
<
li .
aupai,
auplé as
‘ospa,
Ospowa y’,
s ’ep il’icsa
‘upasé
z
hukiem,
zwalié
sie’
—
po .
li .
e ip i
‘mocno
upnaé
noga’,
sp‘iluga ’
‘s lamsié,
sponiewie aé’
<
li .
spilg i
‘byé
zag uszonym,
byé
w
cieniu’,
Sk ‘y “iicsa
“ki6cié
sie,
spie aé
sie’
<
li ewska
gwa a
punska
ki i cy is,
ki i cas
‘ s’
i
kilka
innych.
W
p acy
o
bal yzmach
w
gwa ach
pskowskich
J.Laucziu ie
s wie dza,
ze
w
ok egu
Wielkie
Luki
ba yzméw
jes
mniej,
niz
w
egionach
po ozonych
ba dziej
na
zachéd.
Najliczniejsze
sq
ko o
Siebie za
—
19
lekseméw,
najmniej
liczne
ko o
Wielkich
Luk6w
—
9
lekseméw.
Na omias
w
gwa ze
s a oob zedowcéw,
a
p zyszli
oni
do
Polski
jak
wiemy
wlasnie
z
ok egu
wielko uckiego,
jes
ich
w az
z
pochodnymi
ponad
50.
Po
odliczeniu
ych,
k é e
mogly
pojawié
sie
juz
na
ziemi
sejne iskiej,
liczba
li uanizméw
leksykalnych
w
zasobie
s ownic wa
p zyniesionego
z
Pskowszezyzny
jes
znaczna’.
Tak
wiec,
z
jednej
s ony
izolacja
gwa y
s a oob zedowcéw
na
Mazu ach
sp zyja a
zachowaniu
sig
a chaizméw,
miedzy
innymi
zapozyczen
li ewskich,
z
d ugiej
—
kon ak
z
lokalnymi
gwa ami
li ewskimi
w
Suwalsko-Sejne iskiem
oddzia ywa
za éwno
na
zachowanie
sie
i
u walenie
pozyczek
dawnych
jak
i
Na
pojawienie
sie
nowych.
Poza
pozyczkami
leksykalnymi
znajdujemy
w
gwa ze
s a oob zedowcéw
wplywy
li ewskie
na
innych
poziomach
jezyka.
Byé
moze
jako
wplyw
li ewski
naleza oby
po ak owaé
u a e
w
wielu
wy azach
nag osowego
y,
np.
ac
el’,
a ka,
a a,
ek a
i
in.
Z
aka
wymowa
spo ykamy
sie
gl6wnie
u
s a oob zedowc6w
na
Mazu ach,
a
wiec
am,
gdzie
mamy
najwiecej
a chaizméw.
Do
najba dziej
pewnych
nalezy
wys epowanie
imies owu
p zys 6wkowego
czasu
p zesz ego
jako
uzupelnienie
sys emu
empo alnego
czasownika,
np.
y
nai
es is’
nas
i
aga ,
Va ga u
P i
ed’i ’é
bud’é ’é
nai
e Sy;
Zonku
mdii
gd’é
o
am
as é Sa;
and
s’éi s
yiéxacy
Ras’éiu,
m’éla
i
bia o uski
wy az
<
li ,
S4u i,
S4unu
‘biec
szybko’
i
o ewski
Sau ,
Saunu
‘z obié
szybki
uch.’
as
Map uuios
B.B.
Tuna
nexcusecxux
6an Hamog
B
Genopyccxux
amanex ax
Ac a
Bal ico
Sla ic
IX.
7
Te
ozbieznogci
j
je
i
j i
.
:
sq
zas anawiajace.
Mozna
je
in e p e owaé
dwo
‘0:
albo
nasycenie
gw:
li uanizmami
w
ok egu
Wielkie
Luki
by o
wieksze,
abe
e en
see
Peedi
ie
pie wszym
ok esie
p zebywania
na
ziemiach
polskich
w
sasiedz wie
wsi
li ewskich.
56
éxa ’
akze
wys epowanie
bezp zyimkowych
kons ukcji
dope niaczowych
ypu
—
my
p y yksy
pa ’d ku.
Mozna
by
u
dodaé
no owane,
wp awdzie
dosé
zadko
i
w
mowie
najs a szego
pokolenia,
liczebniki
zlozone
ypu:
polp‘é a,
po ’é ’a,
po cé ’é ds a.
Zjawiska
e
u zymujq
sie
w
gwa ze
wszys kich
skupisk,
co
Swiadczy
o
ich
dawnosci.
P zejdZmy
e az
do
uwag
na
ema
wp ywéw
li ewskich
na
gwa y
polskie.
Jak
juz
wspomniano
we
ws epie,
w
k egu
naszych
zain e esowa h
znajduja
sie
gwa y
polskie
na
Li wie
i
pog aniczu
li ewsko-bialo uskim
o az
gwa y
sejne iskie
i
suwalskie.
Aby
pozos aé
p zy
jezyku
méwionym,
czyli
dialek ach,
z
ozwaza i
niniejszych
wylaczamy
boga o
op acowana
ema yke
onomas yczna
opie ajac
sie
na
innych
p acach,
do
k é ych
musimy
sie
odwo aé
w
sposéb
ba dziej
szczegd owy.
Wplywy
li ewskie
w
polskich
gwa ach
sejne iskich
i
suwalskich
zos a y
opisane
w
kilku
p acach
T.Zdancewicza8
i
A.Go abek?.
Najsilniejsze
oddzia ywanie
li ewszezyzny
obse wujemy
w
leksyce.
Zdancewicz
wymienia
p zeszio
200
lekseméw
z
éznych
dzia sw
s ownic wa.
S opie i
nasycenia
li uanizmami
w
opisywanych
gwa ach
nie
jes
owny.
Najwiecej
lekseméw
pochodzenia
li ewskiego
jes
wed ug
wymienionych
au o 6w
w
_polszczyZnie
Li winéw,
mniej
w
gwa ach
niemazu zacych
w
poblizu
Sejn.
W
mazu zacych
gwa ach
suwalskich,
mimo
niewielkiej
odleg osci,
ilosé
li uanizméw
maleje.
Sys emowe
pozyczki
li ewskie
sq
niewielkie.
Oboje
au o zy
z
dziedziny
one yki
wymieniajg
zas epowanie
x
p zez
k,
a
akze
g
zamias
d,
z
zas zezeniem,
ze
moga
o
byé
zbieznosci
p zypadkowe.
Za
wspélne
w
jezykach
bal yckich
i
s owia iskich
uznajq
su iksy
-ué<
li .
-d is,
-un
< li .
- inasi
-uk
<
li .
- ikas
ypu
agué,
xamué
k ySun,
gaduk
‘gadula’,
skap uk
‘d u o’,
k 6 e
p zynajmniej
w
li ewskich
zapozyczeniach
s ownikowych
sq
egoz
pochodzenia!9,
w
gwa ach
sejne iskich
odno owano
p zypadki
zmiany
odzaju
g ama ycznego
zeczownikéw
nijakich
na
meskie
lub
ze iskie.
W
dziedzinie
sk adni
wywolane
oddzia ywaniem
li ewskim
sq
sze oko
uzywane
o my
imies owowie
na
-( )3y
o az
kons ukcja
dzia acza
bez
p zyimka
p zy
imies owie
bie nym
ypu
ob as
opasku3ony
muxo .
Nieco
inaczej
na
ym
le
p zeds awiaja
sie
polskie
gwa y
poocnok esowe
(gwa y
wile skie).
Wage
elemen u
“o
w
polskich
gwa ach
wile iskich
jako
pie wsza
doceni a
i
opisa a
H.Tu ska
11,
Jej
opis
jes
ba dzo
wnikliwy
i
szczegd owy.
Obok
cech
sze oko
wys epujacych
omawia
ez
cechy
d obniejsze,
lub
majace
zasieg
lokalny.
By
nie
wchodzié
w
szczegé y,
ogélnie
nalezy
powiedzie¢,
ze
w
zak esie one yki
wp yw
li ewski
Tu ska
widzia a
w
8Zdancewicz
T.
Li ewskie
elemen y...;
enze:
W
wy
li ewskie...;
enze:
Gwa y
powia u
sejne iskiego...;
enze:
Mazu zace
gwa y
suwalskie.
Cz.
1.
Wa szawa-Pozna i,
1980.
9
Golabek
A.
Op.
ci .
10
Po ,
Go gbek
A.
Op.
ci .
S,
185.
11
Ty ska
H.
O
pows aniu
polskich
obsza éw
jezykowych
na
Wile szczyénie
I
S udi.
polszczyznq
eon
EL
(Ganiicomn,
1982.
S.
Be
a
e s
moe
57
sk onnosci
do
dy ongicznej
wymowy
samog osek
i
zmiekczenia
spdig osek
(zwiaszcza
wys epowania
miekkich
’,
d’,
’)
w
dyspala alizacji
spé g osek
w
ok eSlonych
pozycjach
o az
w
niewielkiej
edukcji
samogiosek
jako
Sladu
li ewskich
s osunkéw
iloczasowo-in onacyjnych.
Ponad o
kwali ikowa a
jako
wplyw
li ewski
sposéb
in onowania
wypowiedze ,
wsku ek
czego
uzyskujq
one
swois a
melodie.W
zak esie
s owo wé s wa
s wie dza,
ze
o mowanie
nowych
wy az6w
za
pomoca
mo eméw
li ewskich
jes
zjawiskiem
zadkim.
Na omias
mamy
u
do
czynienia
ze
zmody ikowanymi
p zy os kami
li ewskimi,
az
zblizonymi
do
polskich,
az
do
bia o uskich.
Dopie o
po
zmody ikowaniu
p zy os ki
akie
nabie aja
p oduk ywnosci.
W
en
sposéb
pows aja
o macje
mieszane.
Tu ska podaje
dokumen acje
uzywania
éznego
ypu
z oze
wo zonych
na
wz6
li ewski
lub
kalkowanych.
Méwi
ez
o
czes ych
deminu ywach
i
eksp esywach.
Obecnosé
licznych
—
o macji
eksp esywnych,
bodZca
do
wo zenia
k é ych
nalezy
szukaé
w
eeyku
li ewskim
i
bia o uskim,
na
ma e iale
wspé czesnym
po wie dza
B.Dubicka!2
O
oddzia ywaniu
czynnika
li ewskiego
na
mo ologie
i
sk adnie
moze hy
méwié
juz
ylko
na
pods awie
ogélniejszej
in o macji
podanej
p zez
H.Tu skal3
o az
na
pods awie
wzmianek
w
p acach
dialek ologéw
wspé czesnych.
Zapewne
a chaizmem
wywodzacym
sie
z
jezyka
li ewskiego
jes
zmiekczenie
ko icéwki
pie wszej
osoby
liczby
mnogiej
czasownikéw
czasu
e aZniejszcego
-
mi
14,
np.
xcem‘i,
’em‘i,
mam/‘i
i p.
Podczas
naszej
eksplo acji
owniez
no owa ysmy
akie
o my,
np.
p os
zamacym’i
[len]
o
na
onka,
’onzem
snopk’i
i
s a ’am‘i
po
¢ e y
snopk’i.
Ko icéwka
a
u zymuje
sie
w
mowie
Tepa ian ow,
bylych
mieszka icéw
ok egu
wile iskiego.
Méwi
o
ym
K
Tekielskil9,
Ze
sk adni
nalezy
wymienié
czes e
uzycie
imies owu
p zys éwkowego
czynnego
czasu
p zes ego
na
-( )sy
w
unkcji
p edyka u
o az
o m
bie nych
na
~no,
- o.
Imieslowy
e
w
podobnej
unkcji
sq
éwnie
sze oko
jak
na
Wile iszczyZnie
uzywane
w
gwa ach
sejne iskich.
P zyk ady
uzycia
obu
o m
no owalysmy
w
os a nim
ok esie
w
gwa ach
polskich
na
ok egu
wile iskiego.
Jak
wiece
widzimy,
sy uacja
na
omawianym
e enie
jeszcze
az
po wie dza
znanq
egule,
ze
p zede
wszys kim
w
kon ak ujacych
jezykach
pojawiaja
sie
najliszniej
wzajemne
wplywy
nie
sys emowe.
Znacznie
mniej
poda na
na
wplywy
jes
one yka
i
skladnia.
Najba dziej
odpo ny
na
zmiany
pod
dzia aniem
czynnikéw
z
zewna z
okazuje
sie
sys em
mo ologiczny,
chociaz
w
12
Dubicka
B.
Niek é e
od ebnosci
s owo wé cze
polszczyzny
wile iskiej
/
S udia
nad
polszczyzna
k esowa.
T.
4.
Ossolineum,
1986.
S,
71-79.
Tu ska
H. Jezyk
polski
na
Wile iszczyénie
i
S udia
nad_polszc
'zma
k esowa.
T.:
2.
Ossolineum,
1983,
s ”
a
Rea
ae,
4
Po .
O ebski
J.
G ama yka
jezyka
li ewskiego.
T.
3.
Wa szawa,
1956.
S.
185.
O
wys epowaniu
ej
ko ic6wki
w
gwa ach
polskich
na
Lo wie
zob,
h
JO.
M.
Vna on
8
nonscKoa
pew
xu enei
ec
lie
ee
Masoucxo o
pa ioua
JIa suiicxoa
CCP
i!
Tanscxue
opopy
p
CCCP.
4,
2.
Muucx,
15
Tekielski
K,
Gwa owa
polszezyzna
okolic
Podb zezia
i
Niemenczyna
na
Wile iszezyZnie
Jezyk
Polski,
LXIL.
Z.
4-5.
S,
282-293,
58

omawianych
gwa ach
wy aZnie
wydziela
sie
s owo wo s wo.
Jesli
chodzi
2
gwa y
osyjskie,
o
na
e y o ium
Pskowszczyzny
lekseméw
pochodzenia
li ewskiego
jes
mniej,
niz
w
gwa ze
s a owie céw
w
Polsce,
gdzie
doszed
ezynnik
doda kowy
blizszego
kon ak u
jezykowego.
Nie
podwaza
o
jednak
zasady
og6lnej.
Zilus ujemy
nasze
wywody
p os ym
schema em,
ob azujacym
s e y
wplywu
li ewszczyzny
na
omawiane
gwa y.
Kon ak
jezyka
li ewskiego
i
jego
gwa
z
gwa ami
polskimi
i
osyjskimi
podzieli ysmy
na
zy
s e y.
Us
m
|
1
q ewszcz zna
|}
|
Bohan
POLED
:
POLSYZCZYZI
eo
RUSZCZYZ
pa s
an
eee
PSI
AWSKIE
q)
AROOBRZEDOWCY
°S
AROOBRZEDOWOQ)
SEJNEI
I
SUWALSCY
POLSZCZYZNA
WILENSKA
PRZENIESIONA
°
W
s e ie
pie wszej
lokujemy
e
gwa y,
k é e
znajdujq
sie
w
bezpos ednim
kon akcie
z
jezykiem
i
gwa ami
li ewskimi.
Nalezy
u
polszczyzna
wile iska
na
Li wie
i
pog aniczu
li ewsko-bia o uskim
o az
polskie
gwa y
sejne skie.
Z
p zeds awionego
wczesniej
ma e ia u
widzimy,
ze
wplywy
li ewskie
w
ob ebie
ej
s e y
dzia ajq
na
wielu
poziomach
jezyka
ale
p zede
wszys kim
i
najsze zej
w
leksyce.
Is niejace
op acowania
pozwalaja
wysnué
pewne
wnidski.
Dok adne
dane
T.Zdancewicza
i
A.Go abek
méwiq
0
200
do
230
li ewskich
pozyczkach
leksykalnych
w
gwa ach
sejne iskich.
Liczba
a
jes
znacznie’
zawyzona
z
ego
powodu,
Ze
policzono
u
acznie
li uanizmy
wys epujace
w
mowie
polskiej
Li winéw
z
li uanizmami
w
mowie
Polakéw
sejne iskich.
Niemniej,
nawe
po
uwzglednieniu
ego
ak u,
nalezy
uznaé
wys epujace
u
pozyczki
za
liczne.
Tak
dok adnych
danych
nie
ma
na omias
dla
li uanizméw
s ownikowych
z
e enu
59
Li wy
i
pog anicza
li ewsko-bia o uskiego.
W
ma e iale
K.Ni scha
i
H.Tu skiej
b ak
konk e nych
liczb,
sq
ylko
p zyk ady.
Dla
gwa y
wsi
Lopa owszczyzna
z
okolic
Tu giel
A.Zdaniukiewicz
w_
leksykalnej
czesci
swej
ksiqzkil6
li uanizméw
nie
wydziela.
Wed ug
naszych
p zyblizonych
oblicze i
jes
ich
oko o
50.
W
czasie
w asnej
eksplo acji
e enowej
no owa ysmy
s ownikowe
pozyczki
li ewskie
spo adycznie
éwniez
akie,
k é ych
nie
wymieniaja
do ychezasowe
op acowania!7.
Mozna
s wie dzié,
ze
li uanizmy
s ownikowe
na
ym
e enie
wys epuja
w
wielu
dziedzinach,
zapewne
liczniej
niz
w
gwa ach
sejne iskich,
chociaz
w’
ba dzo
ma ym
s opniu
do ykaja
nowego
s ownic wa
poli yczno-spo ecznego,
gdyz
u
sze za
sie
aczej
usycyzmy.
W
zak esie one yki
najwiekszymi
wp ywami
obje e
sa
polskie
gwa y
wile iskie.
Na
innych
poziomach
jezyka,
poza
s owo wé s wem,
wplywy
sq
znacznie
mniejsze.
Dla
ych
gwa
H.Tu ska
wymieni a
wiele
li ewskich
cech
one ycznych
i
s owo wo czych,
z
k é ych
czesé ylko
pow a za
sie
w
gwa ach
sejne iskich.
W
s e ie
d ugiej
znalaz y
sie
polskie
gwa y
suwalskie
i
osyjska
gwa a
s a oob zedowcéw
osiad ych
u
od
oko o
dwus u
la .
W
s osunku
do
s e y
Pie wszej
wplywy
li ewskie
na
gwa e
polska
sq
zawezone.
P zeniknely
pozyczki
leksykalne
w
mniejszym
nieco
zak esie,
o az
sk adniowe.
Jesli
chodzi
©
gwa e
s a oob zedowcéw,
o
mamy
akze
liczne
pozyczki
leksykalne,
gdyz
skomasowaly
sie
u
dawne
pozyczki
p zeniesione
z
e enéw
macie zys ych
z
nowymi,
wynik ymi
z
kon ak éw
lokalnych,
aczkolwiek
dosé
og aniczonych,
ze
wzgledu
na
zamknie y
cha ak e
ej
g upy
wyznaniowéj.
Do
s e y
zeciej
naleza
osyjskie
gwa y
pskowskie,
k é e
sq
macie zys ymi
gwa ami
s a oob zedowcéw
polskich.
Jak
juz
pisa ySmy,
nie
mialy
one
bezpos edniego
kon ak u
z
gwa ami
li ewskimi,
niemniej
wplywy,
szczegélnie
leksykalne
okaza y
sie
ba dzo
wale,
o
czym
main.
Swiadczy
ak ,
ze
zachowala
je
do ychczas
p zeniesiona
i
odizolowana
p zez
d ugi
czas
gwa a
g upy
s a oob edowcéw
na
Mazu ach.
P ze wa a
za 6wno
w
gwa ze
osyjskiej
jak
i
w
gwa ach
suwalskich
sk adniowa
kons ukcja
imies owu
na
-( )8y.
Do
s e y
zeciej
odnosimy
ponad o
p zeniesiong
w
g anice
naszego
pa s wa
polszczyzne
wsi
podwile iskich.
Jes
ona
od
kilkudziesieciu
la
pozbawiona
kon ak u
z
jezykiem
li ewskim
a
akze
z
jezykiem
bia o uskim
—
nosicielem
li uanizméw.
W
ej
p zeniesionej
polszczyZnie
6wniez
najliczniej
i
najdiuzej
u zymuja
sie
li uanizmy
leksykalne.
K.Tekielski18
odnajduje
w
mowie
bylych
mieszka icéw
okolic
Podb zezia
i
Niemenczyna
(z
dwu
ylko
pél
16
Zdaniukiewicz
A.
Gwa a
Lopa owszczyzny.
Fone yka,
leksja,
s ownic wo.
Ossolineum,
1972.
Badania
gwa y
Lopa owszezyzny
au o
e es
w
la ach
1956-1959
juz
na
e enie
Polski
ws éd
by ych
mieszka icéw
ej
wsi
na
W:
e iszczyZnie.
Mozna
p zyjaé,
ze
od
momen u
opuszczenia
y,
jw
mowie
in o ma o éw
nie
nas api y
is o ne
zmiany.
7
Poza
wymienionymi
powyzej
p acami
mowa
u
o
a yku ach:
Jlayso e
10.
O
cnosax
AUMTOBCKOPO
MPOHCXO2%ACHHA
B
NOECKOM
aauKe
//
Kalbo y a,
1971.
T.
22(2).
V.
C.
93-104;
G ina eckiené
S
a
kilmés
leksika
AOkS d a io
lenky
Snek oje
//
Lie u iy
kalbo y os
klausimai,
1977.
T.
17.
Tekielski
K.
Li uanizmy
leksykalne
w
dialekcie
okolic
Podb zezia
i
Niemenczyna
iI
Ac a
Bal ico-Sla ica,
XIII,
1980.
S.
67-72.
60
seman ycznychgospoda s wo
wiejskie
i
cz owiek)
az 45
li uanizméw.
Cechy
p zeje e
z
li ewszczyzny
na
innych
poziomach
jezyka
u zymuja
sie
u
jeszcze
w
mowie
pokolenia
s a szego,
u
m odych
zanikaja.
Gwa a
g upy
s a oob ezdowc6w
mazu skich
umieszczona
w
ejze
s e ie
s anowi
ez
gwa e
p zeniesiona,
odcie a
od
wplyw6w
li ewskich
i
pog edniszacych
wpl ywow
gwa
bia o uskich.
Zachowuje
ona
li uanizmy
s ownikowe
a chaiczne,
nawe
akie,
k 6 ych
nie
no ujemy
juz
u
s a owie cé6w
suwalsko-sejne iskich.
P zechowa a
eZ
kons ukcje
z
imies owem
na
-( )5y
i
-
no,
- o.
Oczywiscie,
jak
wiemy
oddzia ywanie
jezyka
li ewskiego
nie
ko iczy
sig
na
gwa ach
wymienionych
p zez
nas
s e .
Jak
daleko
na
zachéd
siega o
Wielkie
Ksies wo
Li ewskie,
am
do
dzis
spo ykamy
wy azy
pochodzenia
li ewskiego.
Niek é e
li uanizmy
s ownikowe
maja
wezszy,
inne
sze szy
zasieg.
Na
p zykiad
wy azy
akie
jak
kulSa,
kump‘ak,
ku pi
in.
wyk aczaja
poza
Lomze!9,
Czesé
z
nich,
o
wedlug
Cz.Kudzinowskiego,
bal yzmy,
elik y
jezyka
Ja¢wing6w20.
Chociaz
liczyé
sig
nalezy
éwniez
z
opinia
Z.Zinkiewicziusa,
k 6 y
uwaza
wiekszosé
lekseméw
wymienionych
p zez
Kudzinowskiego
za
li uanizmy21,
Mowiac
0
oddzia ywaniu
li ewszczyzny
na
gwa y
polskie
i
osyjskie
nalezy
uwzglednié
i
docenié
ole
jezyka
bia o uskiego
wspé is niejqcego
na
ych
obsza ach.
Wiele
spog éd
lekseméw
li ewskich
i
li ewskich
cech
jezykowych
zadomowi o
sie
w
polszczyénie
i
uszczyZne
dzieki
pos ednic wu
jezyka
bia o uskiego.
Wiecej
cech
li ewskich
mamy
w
polskich
gwa ach
wile iskich,
gdyz
mia lo
u
miejsce
oddzia ywanie
li ewskie
bezpos ednie
jak
i
za
pos ednic wem
bialo uskiego.
Polszczyzna
po ozona
dalej
od
e nicznej
Li wy
jak
éwniez
gwa y
pskowskie
zachowaly
p zede
wszys kim
wpl ywy
dawne,
gléwnie
pozyczki
s ownikowe,
znajdujac
opa cie
w
bliskiej
bia o uszczyZnie.
Jako
jedng
z
cech
cha ak e yzujacych
polszezyzne
wile iska
wymieni a
p o .
Tu ska
in onacje
powiedzen
i
zda i.
In onacja
a
nadaje
mowie
Polakéw
z
k es6w
pd nocnowschodnich
swois a
melodyjnosé.
Wymieniona
cecha
ma
sze oki
zasieg,
wk aczajac
na
e en
Podlasia.
S anowi
mily
elik
d ugo wa ych
kon ak 6w
sasiadujacych
na odéw.
19
Zdancewicz
T.
Li ewskie
i
uskie
zasiegi...
0
Kudzinowski
Cz,
Jaéwiegowie
w
jezyku
Il
Ac a
Bal ico-Sla ica,
I,
1964,
S.
217-225.
z
wig
zinke idius
Z,
Dél
bal y
subs a o
Bals ogés
ai adijoje
/Lenkijoje/
//
Bal is ica,
1975.
T.
11(2).
61
DEL
LIETUVIY
KALBOS
RYSI
SU
LENKY
IR
RUSY
KALBU
TARMEMIS
YPATYBIU
Reziumé
S aipsnyje
ap a iama
lie u iy
kalbos
i
jos
pe i e iniy
a miy
j aka
3ioms
sla y
a méms
bei
jy
g upéms:
Vilniaus
k ag o
i
Seiny
apylinkiy
lenky
a méms,
usy
sen ikiy
a mei,
j
Lenkijos
e i o ija
pe kel ai
i§
Psko o
apylinkiy.
A siZ elgiama
i
j
lenky,
kilusiy
i§
Vilniaus
k aS o,
a mes
daba inéje
Lenkijoje.
ISnag inéjus
iesioginius
i
Ne iesioginius
miné y
a miy
ySius
su
lie u iy
kalba
bei
jy
kon ak us
su
bal a usiy
kalba
(li uanizmy
pe da éja),
nus a y as
lie u iy
kalbos
j akos
laipsnis
(Z .
schema).
S aipsnyje
emiamasi
paciy
au o iy
su ink a
medZiaga
bei
ki y
lenky
i
uZsienio
mokslininky
da bais.
62