O charakterze związków języka litewskiego z gwarami rosyjskimi i polskimi

LIETUVIY_KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXX (1993) PERIFERINES LIETUVIY KALBOS TARMES I yda_GREK-PABISOWA, I ena MARYNIAKOVA OQ CHARAKTERZE ZWIAZKOW JEZYKA LITEWSKIEGO Z GWARAMI ROSYJSKIMI I POLSKIMI P zedmio em ozwaza h beda zagadnienia wplywow li ewskich na gwa y s owia iskie na pods awie kilku zespo 6w gwa owych. Obejmujemy naszym zain e esowaniem — po pie wsze: a) gwa y osyjskie z e enéw lezacych blisko li ewskiego obsza u e nicznego, konk e nie gwa y pskowskie i b) gwa e osyjskich s a oob zedowcéw w Polsce, p zesiedlencéw z e endw Pskowszczyzny, osiad ych u w zasiegu wplyw6w_lokalnych li ewskich gwa pujiskich i sejne iskich; — po d ugie: pé nocno-wschodnie gwa y polskie a) okolic Sejn i Suwalek o az b) na e enie Li wy i pog anicza li ewsko-bia o uskiego. Obsza gwa pskowskich obejmuje e eny wspd czesnego wojewédz wa pskowskiego w az z p zyleg ymi do niego powia ami cho mskim wojew6dz wa nowog odzkiego i o opieckim wojew6dz wa kalini iskiego na wschodzie i powia em s anieckim wojewddz wa lening adzkiego na pd nocy. Na zachodzie Pskowszczyzna g aniczy od pd nocy ku po udniowi z Es onia i Lo wa, od poludniowego zachodu az do wojew6dz wa smole skiego z Bia o usia. Jes o najba dziej na zachéd wysunie a czesé e nicznego obsza u osyjskiego. Z Li wa e niczna obsza en nie g aniczy. Na omias his o ycznie p zylega do e enéw bedacych pod wplywem li ewskim w czasach Wielkiego Ksies wa Li ewskiego i poéZniej. i S a oob zedowcy, k o zy P zesiedlili sie do Polski, pochodzili z po udniowo-zachodniej czessci ok egu Wielkie Luki, Ziemie e, chociaz nigdy nie wchodzi y w sk ad Wielkiego Ksies wa Li ewskiego znajdowa y sie w bezpos ednim jego sasiedz wie, w k egu oddzia ywan kul u y zachodniej idacej z Polski i Li wy. Dowody odnajdujemy w jezyku. Za 6wno w zaby kach jak i gwa ach wspélezesnych _ is nieja elemen y zachodnios owia iskie i li ewskie. Odpowiedni ma e ia za iksowany jes w S owniku gwa pskowskich!, Podano am polonizmy nie ylko z zaby kéw pskowskich ale i akie, k é e p ze wa y w zywych gwa ach do dzig. W pie wszych pieciu do ychezas wydanych omach ego s ownika na li e y A, B, W I. G ek-Pabisowa odnalaz a 40 polonizméw lub wy azow p zeje ych p zez medium polskie2., se 1 Texoncxui obsiacTHOH CnoBapb C MCTOpHYeCKMMH AaUUUMA, Bunyac 1-5. JI., 1967-1983, 2 G ek-Pabisowa I. Polonizmy w gwa ach pskowskich i Jezyk i Jego odmiany w aspekcie R6éwniez ilosé li uanizméw mimo szczelnej ba ie y jezykowej jes znaczna. Zeb a a je J.Laucziu ie w p acy "Leksigeskije bal izmy w pskowskich gowo ach"S i pow 6 zy a z uzupelnieniami w s owniku bal yzméw w jezykach s owia iskich4. Lacznie szacuje ona ilosé bal yzméw leksikalnych w gwa ach pskowskich na 60 jednos ek. Sadzié nalezy, ze wiekszo$é z nich o li uanizmy. Wplywy li ewskie na gwa y pskowskie zos aly op acowanie p zede wszys kim na poziomie s ownic wa. Gwa y pskowskie cha ak e yzujq wp awdzie pewne zjawiska jezykowe — one yczne, skladniowe — k é e moznaby ok eslié jako wynik wplywéw li ewskich ale au o zy opisujacy je p zewaznie nie wnikajqa w geneze ych zjawisk lub szukajq ich in e p e acji w wewne znym ozwoju gwa y. Z e enéw pskowskich z ok egu Wielkie Luki pod koniec XVIII s ulecia p zesiedli a sig na zachéd g upa Rosjan-s a oob zedowcow i osiadia w Rzeczypospoli ej w powiecie suwalskim i sejne iskim. P zynios a ona ze soba gwa e ze wszys kimi cechami jezykowymi, éwniez z li uanizmami. Na nowym miejscu s a oob zedowcy a ili w o oczenie jezykowe polskie, ale ez polszezyna okolicznej ludnogci nie byla wolna od wpl ywoéw li ewskich, zwlaszeza_w_ Sejne iskiem). S a oob zedowcy s anowili g upe spo eczng zamknie a, nieche nie kon ak ujacq sie z o oczeniem. Niemniej by y u wsie z ludnoscia_ mieszana, gdzie s a oob zedowcy mieszkali obok Li winéw. Po P awie pd wieku egzys ensji w Suwalsko-Sejneniskiem — czesé s a oob zedowcéw podjela dalszq wed éwke i w la ach 1830-1832 osiedli a sie na Mazu ach w dawnym wojewédz wie olsz y iskim. Nieco pdZniej pows a a zecia g upa osad s a oob zedowcéw w Augus owskiem, zlozona g ownie z mieszka céw z éznych wezeSniejszych osiedli. W en sposdb u wo zyly sie zy skupiska ludnosci osyjskiej obecnie nieco ézniace sie pewnymi cechami jezykowymi. Rozdzielenie sie s a oob zedowcéw pozwala poczynié obse wacje co do zachowania sie w ich gwa ze li uanizméw. Wa unki, w jakich znaledli sie s a oob zedowcy na Mazu ach, a zw aszcza Scis a izolacja jezykowa sp awi y, ze ich gwa a w s osunku do pozos a ych jes najba dziej a chaiczna. Tu e zachowalo sie najwiecej li uanizméw dawnych, p zeniesionych jeszcze z obsza u pskowskiego, m.in. akich, k é e wyszly z uzycia w innych os odkach s a oob zedowcéw w Polsce, jak np. al’ iga, g’i sd, k’iz’ ik, kl’ompy, na ‘és (i pochodne na ‘és a a ’, na ’és a an’ié), sk‘i dé, Suga ’®, Su ba yj. We po éwnawezym. P ace Slawis yczne. N .53. Wa szawa, 1986. S, 183-194. ; Jlaywome JO. Jlexcuseax e Gan wa as B ncKoacKux Fopopax // Kalbo y a, 1971. T. 22(2). C.77-92, . JTayaome FO. A. Cnozap 6an aMos B CnapaucKxnx asuxax. JI., 1982. Zob, Zdancewicz T., Li ewskie elemen y s ownikowe w gwa ach polskich okolic Sejn // Lingua Posnaniensis, 1960. T. 8. S, 333-352; enze: Gwa y_powia u sejne skiego na le p oces6w osadnicznych i Ma e ia y do dziejcow ziemi s e akig. Bia ys ok, 1965. S. 231-266; enze: Li ewskie i uskie zasiegi s ownikowe na Bia os ocezyénie /! Z polskich s udi6w slawis cznych. Wa szawa, 1967. Se ia 2. S. 287-310; enze: ISEDIWy, li ewskie i wschodnios owia iskie w polakich gwa ach pod Sejnami Ac a Bal ico-Sla ica, I, 1964. S. 227-246: Go abek A., Wp ywy li ewskie w polskich gwa ach sejne iskich // Ac a Bal ico-Sla ica, XVIII, 1987. S, 181-191, Wy az Suga ’w gwa ze s a owie céw znaczy ‘sz: bkim uchem zuci¢’, np. o my s 6 k’i ’eS o a u Sugal’i. .Pochodzi p awdopodobnie z he aldego: Za ba yzm ied W.WMa ynow 55 wszys kich zech o$ odkach zachowala sie pewna liczba li uanizméw leksykalnych znanych nie ylko w gwa ach pskowskich, lecz i na sze szym e y o ium na wschdd i zachéd od Pskowszezyzny, np. ba kdn, bué, k‘in’d’ ik, onkil’, ‘én /é i inne. JednoczeSnie w skupisku suwalsko-sejne iskim s wie dzamy obecnoésé li uanizméw nowych, k é e musia y sie pojawié dzieki lokalnym kon ak om z gwa ami li ewskimi juz w ok esie po p zesiedleniu sie na ziemie polskie, ale p awdopodobnie po oddzieleniu sie g upy mazu skiej. Nie ma bowiem ych wy az6w ani w a chaicznym skupisku mazu skim ani w nowszym augus owskim. Sa o: g umnoj ‘g upi’ < li . glimas ‘g upo a, og upienie’, b uka a ’ ‘g uchaé — o go ebiach’ < li . b ukwio i, ink‘i ‘o wo y w lodzie do wp owadzania sieci ybackie — po . li . li inas ‘ zesawisko’, ampa yj ‘ospowa y’ < li . aupai, auplé as ‘ospa, Ospowa y’, s ’ep il’icsa ‘upasé z hukiem, zwalié sie’ — po . li . e ip i ‘mocno upnaé noga’, sp‘iluga ’ ‘s lamsié, sponiewie aé’ < li . spilg i ‘byé zag uszonym, byé w cieniu’, Sk ‘y “iicsa “ki6cié sie, spie aé sie’ < li ewska gwa a punska ki i cy is, ki i cas ‘ s’ i kilka innych. W p acy o bal yzmach w gwa ach pskowskich J.Laucziu ie s wie dza, ze w ok egu Wielkie Luki ba yzméw jes mniej, niz w egionach po ozonych ba dziej na zachéd. Najliczniejsze sq ko o Siebie za — 19 lekseméw, najmniej liczne ko o Wielkich Luk6w — 9 lekseméw. Na omias w gwa ze s a oob zedowcéw, a p zyszli oni do Polski jak wiemy wlasnie z ok egu wielko uckiego, jes ich w az z pochodnymi ponad 50. Po odliczeniu ych, k é e mogly pojawié sie juz na ziemi sejne iskiej, liczba li uanizméw leksykalnych w zasobie s ownic wa p zyniesionego z Pskowszezyzny jes znaczna’. Tak wiec, z jednej s ony izolacja gwa y s a oob zedowcéw na Mazu ach sp zyja a zachowaniu sig a chaizméw, miedzy innymi zapozyczen li ewskich, z d ugiej — kon ak z lokalnymi gwa ami li ewskimi w Suwalsko-Sejne iskiem oddzia ywa za éwno na zachowanie sie i u walenie pozyczek dawnych jak i Na pojawienie sie nowych. Poza pozyczkami leksykalnymi znajdujemy w gwa ze s a oob zedowcéw wplywy li ewskie na innych poziomach jezyka. Byé moze jako wplyw li ewski naleza oby po ak owaé u a e w wielu wy azach nag osowego y, np. ac el’, a ka, a a, ek a i in. Z aka wymowa spo ykamy sie gl6wnie u s a oob zedowc6w na Mazu ach, a wiec am, gdzie mamy najwiecej a chaizméw. Do najba dziej pewnych nalezy wys epowanie imies owu p zys 6wkowego czasu p zesz ego jako uzupelnienie sys emu empo alnego czasownika, np. y nai es is’ nas i aga , Va ga u P i ed’i ’é bud’é ’é nai e Sy; Zonku mdii gd’é o am as é Sa; and s’éi s yiéxacy Ras’éiu, m’éla i bia o uski wy az < li , S4u i, S4unu ‘biec szybko’ i o ewski Sau , Saunu ‘z obié szybki uch.’ as Map uuios B.B. Tuna nexcusecxux 6an Hamog B Genopyccxux amanex ax Ac a Bal ico Sla ic IX. 7 Te ozbieznogci j je i j i . : sq zas anawiajace. Mozna je in e p e owaé dwo ‘0: albo nasycenie gw: li uanizmami w ok egu Wielkie Luki by o wieksze, abe e en see Peedi ie pie wszym ok esie p zebywania na ziemiach polskich w sasiedz wie wsi li ewskich. 56 éxa ’ akze wys epowanie bezp zyimkowych kons ukcji dope niaczowych ypu — my p y yksy pa ’d ku. Mozna by u dodaé no owane, wp awdzie dosé zadko i w mowie najs a szego pokolenia, liczebniki zlozone ypu: polp‘é a, po ’é ’a, po cé ’é ds a. Zjawiska e u zymujq sie w gwa ze wszys kich skupisk, co Swiadczy o ich dawnosci. P zejdZmy e az do uwag na ema wp ywéw li ewskich na gwa y polskie. Jak juz wspomniano we ws epie, w k egu naszych zain e esowa h znajduja sie gwa y polskie na Li wie i pog aniczu li ewsko-bialo uskim o az gwa y sejne iskie i suwalskie. Aby pozos aé p zy jezyku méwionym, czyli dialek ach, z ozwaza i niniejszych wylaczamy boga o op acowana ema yke onomas yczna opie ajac sie na innych p acach, do k é ych musimy sie odwo aé w sposéb ba dziej szczegd owy. Wplywy li ewskie w polskich gwa ach sejne iskich i suwalskich zos a y opisane w kilku p acach T.Zdancewicza8 i A.Go abek?. Najsilniejsze oddzia ywanie li ewszezyzny obse wujemy w leksyce. Zdancewicz wymienia p zeszio 200 lekseméw z éznych dzia sw s ownic wa. S opie i nasycenia li uanizmami w opisywanych gwa ach nie jes owny. Najwiecej lekseméw pochodzenia li ewskiego jes wed ug wymienionych au o 6w w _polszczyZnie Li winéw, mniej w gwa ach niemazu zacych w poblizu Sejn. W mazu zacych gwa ach suwalskich, mimo niewielkiej odleg osci, ilosé li uanizméw maleje. Sys emowe pozyczki li ewskie sq niewielkie. Oboje au o zy z dziedziny one yki wymieniajg zas epowanie x p zez k, a akze g zamias d, z zas zezeniem, ze moga o byé zbieznosci p zypadkowe. Za wspélne w jezykach bal yckich i s owia iskich uznajq su iksy -ué< li . -d is, -un < li . - inasi -uk < li . - ikas ypu agué, xamué k ySun, gaduk ‘gadula’, skap uk ‘d u o’, k 6 e p zynajmniej w li ewskich zapozyczeniach s ownikowych sq egoz pochodzenia!9, w gwa ach sejne iskich odno owano p zypadki zmiany odzaju g ama ycznego zeczownikéw nijakich na meskie lub ze iskie. W dziedzinie sk adni wywolane oddzia ywaniem li ewskim sq sze oko uzywane o my imies owowie na -( )3y o az kons ukcja dzia acza bez p zyimka p zy imies owie bie nym ypu ob as opasku3ony muxo . Nieco inaczej na ym le p zeds awiaja sie polskie gwa y poocnok esowe (gwa y wile skie). Wage elemen u “o w polskich gwa ach wile iskich jako pie wsza doceni a i opisa a H.Tu ska 11, Jej opis jes ba dzo wnikliwy i szczegd owy. Obok cech sze oko wys epujacych omawia ez cechy d obniejsze, lub majace zasieg lokalny. By nie wchodzié w szczegé y, ogélnie nalezy powiedzie¢, ze w zak esie one yki wp yw li ewski Tu ska widzia a w 8Zdancewicz T. Li ewskie elemen y...; enze: W wy li ewskie...; enze: Gwa y powia u sejne iskiego...; enze: Mazu zace gwa y suwalskie. Cz. 1. Wa szawa-Pozna i, 1980. 9 Golabek A. Op. ci . 10 Po , Go gbek A. Op. ci . S, 185. 11 Ty ska H. O pows aniu polskich obsza éw jezykowych na Wile szczyénie I S udi. polszczyznq eon EL (Ganiicomn, 1982. S. Be a e s moe 57 sk onnosci do dy ongicznej wymowy samog osek i zmiekczenia spdig osek (zwiaszcza wys epowania miekkich ’, d’, ’) w dyspala alizacji spé g osek w ok eSlonych pozycjach o az w niewielkiej edukcji samogiosek jako Sladu li ewskich s osunkéw iloczasowo-in onacyjnych. Ponad o kwali ikowa a jako wplyw li ewski sposéb in onowania wypowiedze , wsku ek czego uzyskujq one swois a melodie.W zak esie s owo wé s wa s wie dza, ze o mowanie nowych wy az6w za pomoca mo eméw li ewskich jes zjawiskiem zadkim. Na omias mamy u do czynienia ze zmody ikowanymi p zy os kami li ewskimi, az zblizonymi do polskich, az do bia o uskich. Dopie o po zmody ikowaniu p zy os ki akie nabie aja p oduk ywnosci. W en sposéb pows aja o macje mieszane. Tu ska podaje dokumen acje uzywania éznego ypu z oze wo zonych na wz6 li ewski lub kalkowanych. Méwi ez o czes ych deminu ywach i eksp esywach. Obecnosé licznych — o macji eksp esywnych, bodZca do wo zenia k é ych nalezy szukaé w eeyku li ewskim i bia o uskim, na ma e iale wspé czesnym po wie dza B.Dubicka!2 O oddzia ywaniu czynnika li ewskiego na mo ologie i sk adnie moze hy méwié juz ylko na pods awie ogélniejszej in o macji podanej p zez H.Tu skal3 o az na pods awie wzmianek w p acach dialek ologéw wspé czesnych. Zapewne a chaizmem wywodzacym sie z jezyka li ewskiego jes zmiekczenie ko icéwki pie wszej osoby liczby mnogiej czasownikéw czasu e aZniejszcego - mi 14, np. xcem‘i, ’em‘i, mam/‘i i p. Podczas naszej eksplo acji owniez no owa ysmy akie o my, np. p os zamacym’i [len] o na onka, ’onzem snopk’i i s a ’am‘i po ¢ e y snopk’i. Ko icéwka a u zymuje sie w mowie Tepa ian ow, bylych mieszka icéw ok egu wile iskiego. Méwi o ym K Tekielskil9, Ze sk adni nalezy wymienié czes e uzycie imies owu p zys éwkowego czynnego czasu p zes ego na -( )sy w unkcji p edyka u o az o m bie nych na ~no, - o. Imieslowy e w podobnej unkcji sq éwnie sze oko jak na Wile iszczyZnie uzywane w gwa ach sejne iskich. P zyk ady uzycia obu o m no owalysmy w os a nim ok esie w gwa ach polskich na ok egu wile iskiego. Jak wiece widzimy, sy uacja na omawianym e enie jeszcze az po wie dza znanq egule, ze p zede wszys kim w kon ak ujacych jezykach pojawiaja sie najliszniej wzajemne wplywy nie sys emowe. Znacznie mniej poda na na wplywy jes one yka i skladnia. Najba dziej odpo ny na zmiany pod dzia aniem czynnikéw z zewna z okazuje sie sys em mo ologiczny, chociaz w 12 Dubicka B. Niek é e od ebnosci s owo wé cze polszczyzny wile iskiej / S udia nad polszczyzna k esowa. T. 4. Ossolineum, 1986. S, 71-79. Tu ska H. Jezyk polski na Wile iszczyénie i S udia nad_polszc 'zma k esowa. T.: 2. Ossolineum, 1983, s ” a Rea ae, 4 Po . O ebski J. G ama yka jezyka li ewskiego. T. 3. Wa szawa, 1956. S. 185. O wys epowaniu ej ko ic6wki w gwa ach polskich na Lo wie zob, h JO. M. Vna on 8 nonscKoa pew xu enei ec lie ee Masoucxo o pa ioua JIa suiicxoa CCP i! Tanscxue opopy p CCCP. 4, 2. Muucx, 15 Tekielski K, Gwa owa polszezyzna okolic Podb zezia i Niemenczyna na Wile iszezyZnie Jezyk Polski, LXIL. Z. 4-5. S, 282-293, 58 omawianych gwa ach wy aZnie wydziela sie s owo wo s wo. Jesli chodzi 2 gwa y osyjskie, o na e y o ium Pskowszczyzny lekseméw pochodzenia li ewskiego jes mniej, niz w gwa ze s a owie céw w Polsce, gdzie doszed ezynnik doda kowy blizszego kon ak u jezykowego. Nie podwaza o jednak zasady og6lnej. Zilus ujemy nasze wywody p os ym schema em, ob azujacym s e y wplywu li ewszczyzny na omawiane gwa y. Kon ak jezyka li ewskiego i jego gwa z gwa ami polskimi i osyjskimi podzieli ysmy na zy s e y. Us m | 1 q ewszcz zna |} | Bohan POLED : POLSYZCZYZI eo RUSZCZYZ pa s an eee PSI AWSKIE q) AROOBRZEDOWCY °S AROOBRZEDOWOQ) SEJNEI I SUWALSCY POLSZCZYZNA WILENSKA PRZENIESIONA ° W s e ie pie wszej lokujemy e gwa y, k é e znajdujq sie w bezpos ednim kon akcie z jezykiem i gwa ami li ewskimi. Nalezy u polszczyzna wile iska na Li wie i pog aniczu li ewsko-bia o uskim o az polskie gwa y sejne skie. Z p zeds awionego wczesniej ma e ia u widzimy, ze wplywy li ewskie w ob ebie ej s e y dzia ajq na wielu poziomach jezyka ale p zede wszys kim i najsze zej w leksyce. Is niejace op acowania pozwalaja wysnué pewne wnidski. Dok adne dane T.Zdancewicza i A.Go abek méwiq 0 200 do 230 li ewskich pozyczkach leksykalnych w gwa ach sejne iskich. Liczba a jes znacznie’ zawyzona z ego powodu, Ze policzono u acznie li uanizmy wys epujace w mowie polskiej Li winéw z li uanizmami w mowie Polakéw sejne iskich. Niemniej, nawe po uwzglednieniu ego ak u, nalezy uznaé wys epujace u pozyczki za liczne. Tak dok adnych danych nie ma na omias dla li uanizméw s ownikowych z e enu 59 Li wy i pog anicza li ewsko-bia o uskiego. W ma e iale K.Ni scha i H.Tu skiej b ak konk e nych liczb, sq ylko p zyk ady. Dla gwa y wsi Lopa owszczyzna z okolic Tu giel A.Zdaniukiewicz w_ leksykalnej czesci swej ksiqzkil6 li uanizméw nie wydziela. Wed ug naszych p zyblizonych oblicze i jes ich oko o 50. W czasie w asnej eksplo acji e enowej no owa ysmy s ownikowe pozyczki li ewskie spo adycznie éwniez akie, k é ych nie wymieniaja do ychezasowe op acowania!7. Mozna s wie dzié, ze li uanizmy s ownikowe na ym e enie wys epuja w wielu dziedzinach, zapewne liczniej niz w gwa ach sejne iskich, chociaz w’ ba dzo ma ym s opniu do ykaja nowego s ownic wa poli yczno-spo ecznego, gdyz u sze za sie aczej usycyzmy. W zak esie one yki najwiekszymi wp ywami obje e sa polskie gwa y wile iskie. Na innych poziomach jezyka, poza s owo wé s wem, wplywy sq znacznie mniejsze. Dla ych gwa H.Tu ska wymieni a wiele li ewskich cech one ycznych i s owo wo czych, z k é ych czesé ylko pow a za sie w gwa ach sejne iskich. W s e ie d ugiej znalaz y sie polskie gwa y suwalskie i osyjska gwa a s a oob zedowcéw osiad ych u od oko o dwus u la . W s osunku do s e y Pie wszej wplywy li ewskie na gwa e polska sq zawezone. P zeniknely pozyczki leksykalne w mniejszym nieco zak esie, o az sk adniowe. Jesli chodzi © gwa e s a oob zedowcéw, o mamy akze liczne pozyczki leksykalne, gdyz skomasowaly sie u dawne pozyczki p zeniesione z e enéw macie zys ych z nowymi, wynik ymi z kon ak éw lokalnych, aczkolwiek dosé og aniczonych, ze wzgledu na zamknie y cha ak e ej g upy wyznaniowéj. Do s e y zeciej naleza osyjskie gwa y pskowskie, k é e sq macie zys ymi gwa ami s a oob zedowcéw polskich. Jak juz pisa ySmy, nie mialy one bezpos edniego kon ak u z gwa ami li ewskimi, niemniej wplywy, szczegélnie leksykalne okaza y sie ba dzo wale, o czym main. Swiadczy ak , ze zachowala je do ychczas p zeniesiona i odizolowana p zez d ugi czas gwa a g upy s a oob edowcéw na Mazu ach. P ze wa a za 6wno w gwa ze osyjskiej jak i w gwa ach suwalskich sk adniowa kons ukcja imies owu na -( )8y. Do s e y zeciej odnosimy ponad o p zeniesiong w g anice naszego pa s wa polszczyzne wsi podwile iskich. Jes ona od kilkudziesieciu la pozbawiona kon ak u z jezykiem li ewskim a akze z jezykiem bia o uskim — nosicielem li uanizméw. W ej p zeniesionej polszczyZnie 6wniez najliczniej i najdiuzej u zymuja sie li uanizmy leksykalne. K.Tekielski18 odnajduje w mowie bylych mieszka icéw okolic Podb zezia i Niemenczyna (z dwu ylko pél 16 Zdaniukiewicz A. Gwa a Lopa owszczyzny. Fone yka, leksja, s ownic wo. Ossolineum, 1972. Badania gwa y Lopa owszezyzny au o e es w la ach 1956-1959 juz na e enie Polski ws éd by ych mieszka icéw ej wsi na W: e iszczyZnie. Mozna p zyjaé, ze od momen u opuszczenia y, jw mowie in o ma o éw nie nas api y is o ne zmiany. 7 Poza wymienionymi powyzej p acami mowa u o a yku ach: Jlayso e 10. O cnosax AUMTOBCKOPO MPOHCXO2%ACHHA B NOECKOM aauKe // Kalbo y a, 1971. T. 22(2). V. C. 93-104; G ina eckiené S a kilmés leksika AOkS d a io lenky Snek oje // Lie u iy kalbo y os klausimai, 1977. T. 17. Tekielski K. Li uanizmy leksykalne w dialekcie okolic Podb zezia i Niemenczyna iI Ac a Bal ico-Sla ica, XIII, 1980. S. 67-72. 60 seman ycznychgospoda s wo wiejskie i cz owiek) az 45 li uanizméw. Cechy p zeje e z li ewszczyzny na innych poziomach jezyka u zymuja sie u jeszcze w mowie pokolenia s a szego, u m odych zanikaja. Gwa a g upy s a oob ezdowc6w mazu skich umieszczona w ejze s e ie s anowi ez gwa e p zeniesiona, odcie a od wplyw6w li ewskich i pog edniszacych wpl ywow gwa bia o uskich. Zachowuje ona li uanizmy s ownikowe a chaiczne, nawe akie, k 6 ych nie no ujemy juz u s a owie cé6w suwalsko-sejne iskich. P zechowa a eZ kons ukcje z imies owem na -( )5y i - no, - o. Oczywiscie, jak wiemy oddzia ywanie jezyka li ewskiego nie ko iczy sig na gwa ach wymienionych p zez nas s e . Jak daleko na zachéd siega o Wielkie Ksies wo Li ewskie, am do dzis spo ykamy wy azy pochodzenia li ewskiego. Niek é e li uanizmy s ownikowe maja wezszy, inne sze szy zasieg. Na p zykiad wy azy akie jak kulSa, kump‘ak, ku pi in. wyk aczaja poza Lomze!9, Czesé z nich, o wedlug Cz.Kudzinowskiego, bal yzmy, elik y jezyka Ja¢wing6w20. Chociaz liczyé sig nalezy éwniez z opinia Z.Zinkiewicziusa, k 6 y uwaza wiekszosé lekseméw wymienionych p zez Kudzinowskiego za li uanizmy21, Mowiac 0 oddzia ywaniu li ewszczyzny na gwa y polskie i osyjskie nalezy uwzglednié i docenié ole jezyka bia o uskiego wspé is niejqcego na ych obsza ach. Wiele spog éd lekseméw li ewskich i li ewskich cech jezykowych zadomowi o sie w polszczyénie i uszczyZne dzieki pos ednic wu jezyka bia o uskiego. Wiecej cech li ewskich mamy w polskich gwa ach wile iskich, gdyz mia lo u miejsce oddzia ywanie li ewskie bezpos ednie jak i za pos ednic wem bialo uskiego. Polszczyzna po ozona dalej od e nicznej Li wy jak éwniez gwa y pskowskie zachowaly p zede wszys kim wpl ywy dawne, gléwnie pozyczki s ownikowe, znajdujac opa cie w bliskiej bia o uszczyZnie. Jako jedng z cech cha ak e yzujacych polszezyzne wile iska wymieni a p o . Tu ska in onacje powiedzen i zda i. In onacja a nadaje mowie Polakéw z k es6w pd nocnowschodnich swois a melodyjnosé. Wymieniona cecha ma sze oki zasieg, wk aczajac na e en Podlasia. S anowi mily elik d ugo wa ych kon ak 6w sasiadujacych na odéw. 19 Zdancewicz T. Li ewskie i uskie zasiegi... 0 Kudzinowski Cz, Jaéwiegowie w jezyku Il Ac a Bal ico-Sla ica, I, 1964, S. 217-225. z wig zinke idius Z, Dél bal y subs a o Bals ogés ai adijoje /Lenkijoje/ // Bal is ica, 1975. T. 11(2). 61 DEL LIETUVIY KALBOS RYSI SU LENKY IR RUSY KALBU TARMEMIS YPATYBIU Reziumé S aipsnyje ap a iama lie u iy kalbos i jos pe i e iniy a miy j aka 3ioms sla y a méms bei jy g upéms: Vilniaus k ag o i Seiny apylinkiy lenky a méms, usy sen ikiy a mei, j Lenkijos e i o ija pe kel ai i§ Psko o apylinkiy. A siZ elgiama i j lenky, kilusiy i§ Vilniaus k aS o, a mes daba inéje Lenkijoje. ISnag inéjus iesioginius i Ne iesioginius miné y a miy ySius su lie u iy kalba bei jy kon ak us su bal a usiy kalba (li uanizmy pe da éja), nus a y as lie u iy kalbos j akos laipsnis (Z . schema). S aipsnyje emiamasi paciy au o iy su ink a medZiaga bei ki y lenky i uZsienio mokslininky da bais. 62