Įž algos Insigh s 253 /
ZIGMAS ZINKEVIČIUS
Acadêmico eme i o
Mokslinių y imų k yp ys: bal is ika, li uãs língua
his ó ia, dialek ologija, onomas ika.
VALIDINGAS KAI KURI
TICRINI E BENDRINI
PALAJES (TERMIN)
USAGIMIS
Apž algą começa emos a pa i his ó ico nomeamen o do nosso país na i o
Li uânia Didžioji Kunigaikš ija (Kunigaikš ys ė), ab e iada LDK, consumo, kuome
alamos sob e Mindaugo, Gedimino, Vy au o epochą, quando Li uânia ainda e a
comple amen e sa a ankiška d ža a, e não pa aldi ki ai es ado […] Polônia, como
acon eceu mais a de, especialmen e após Lublino união. Mindaugo e Vy au o
es ado on es chama-se ka alija (ka alys ė), e seus go e no ai ca alhos. Chama
aquele es ado kunigaikš ija ou kunigaikš ys e (cad e Didžiąja) é sua humilhação,
jun o e des iamen o da his ó ia. Mais equen emen e assim azem polkai (nem
his o iikai), p ocu ando mos a Li uânia bu us menka e em es ado, embo a ela
en ão con olasse didesnius plo os po Lenkiją iloginiamen e aquelas plo ai
nusid iekê desde a Bál ica a é o Ma Neg o. Pab ėž ina, que a Li uânia en ão e a
ainda comple amen e sa a ankiška, a ninguém nepa aldi. Os habi an es da Li uânia
de an igo chama am lie u iais. Da a e a nomeamen o lie u ininkai ou lie u (i)nykai,
que nou os empos omado aplica de Ry p ūsių okiečių go e nada pa e da
Li uânia a isquelhos Mažosios (P ūsų) habi an es da Li uânia e niniams lie u iams
nomea . Mas na nossa imp ensa pequenoslie u ios e de odos os li uanos nomes
mui as ezes con undem-se, e isso não de e ia se . Ambos os nomes suplak i ne alia.
Em ezoj lie u is às ezes dizem lie u ai is, a es a pala a dando-lhe uma
diminuybina signi icação com desp ezinimo a spal iu. Be gi lie u ai is do an igo
inha ou ookią e nino lie u io (e não cidadão do Li uânia) sūnaus signi icado.
Tokia signi icado es a pala a e p ecisa usa , e não da -lhe Lie u os p iešų
p asimany ą signi icação. O nomeamen o Aukš aičiai (Aukš ai ija no a pala a)
em mais um signi icado: umaip ele en an a kalbininkai (dialek ologai a oja
como a mės nomeamen o), ou a […] a cheologai. De ido a isso, sendo caso e
e i ando desen endimen o, p a a u indica , em qual signi icado o consumimos,
juolab que de isso depende es e nomeado pelo amanho da á ea. Ano emen e
es e nome inha isiog a iné signi icado e não es a a elacionado com a me ou e nologicas peculia idades das pessoas. Isso cla amen e
ZIGMAS ZINKEVIČIUS
Ac a Linguis ica Li huanica LXXII is o a pa i do go e nado da Li uânia
Vy au as o G ande de uma ca a ao impe ado Zigman ui, esc i o em 1420 m. 25 de
ma ço. Nessa ca a Vy au as a ibuiu a Aukš ai aukš u inę Li uânia (daí Vilniaus
augs umas) e a Žemaičiams žemu iną Li uânia (daí Ne ėžio basine). Fiziog a ine
signi icado nomes Aukš aičiai e Žemaičiai a ojo e Vokiečių o dino me aš ininkai,
que os aduziu em okiečių e la ynų língbas como aukš u inę (esenčią
aukš umoje) e žemu inę (žemumoje) pa e da Li uânia.
Nem Vy au as, nem Vokiečių o dino me aš ininkai Žemaičiais não podia chama do
a ual žemaičių a mės plo o lie u ių, po que en ão lá mo a a ku šiai. Pab ėž ina,
que Aukš aičiai, como e Žemaičiai, on es nos conside am aqueles mesmos
li au iais, šnekėjusiais a mesma lie u ių kalba. Sob e a di e ença linguís ica nas
on es de odo não ala-se. Ele en ão e a ainda ne yškus. Debo ina zemaiços
a mė su giu mais a de. Sua o igem decisi a signi icação inha ku šių
subs a os. Po ele não só žemaičių a mė mui o se a as ou de ou os a mės de
língua li uãs, mas e os p óp ios žemaičiai he da ão mui as ca ac e ís icas de
ca á e ca ac e ís icas cu šiams (a kaklumą e e c.). Aquelas ca ac e ís icas
ao longo do empo desen ol ia-se e a inou žemaiços dos ou os li uanos. Galop
isso os conduziu à sa a ankiško, di e en e dos li uanos, e noso pe cepção apa ações.
Po causa de udo isso pala as al as aičiai e baixaičiai p ecisa usa
addai amen e. A inal, no passado eles signi ica am não o que hoje lhes
chamamos. Isso não obs an e podemos engana uns aos ou os e nãocomunbados.
A mais impo an e, semp e engamos em con a, que o nome zemai is na a ual
á ea des a a mia é a neš inis.
Pa adinimo Zemaičiai (Žemai ija, como e Aukš ai ija, é uma no a pala a)
consumimen o complica ainda e o a o de que XVII a. zemaičių kalbos a du oi
chamado um de ha me o ašomųjų lie u ių kalbos a ian ų, a o as Žemaičių
yskupijos eliginėje aš ijoje. Eles não inham nada a e com a ualine zemaičių
a me e su gi am de aukš aičių a mės meio da Li uânia (Ne ėžio baseine) žemumų.
Tudo o que oi di o, o mou condições pa a su gi desiguodam da pala a zemai is
sup a imui, kėlė mui o dispu as e a é, como mencionada, conduzê a zemaičių
a a imo como uma sepa ada unidade é nica. Po an o es a pala a emos de usa
mui o cau elamen e, pa a não suplac a mos em uma ele no passado a o
di e en es al š aičių e žemaičių lingüinių iene ų.
Cuidadosamen e usokemos e e nonimą Aisčiai. Nãou imos expulsa de akias o
ac o de que Taci as es e nome chama a bal os gen į, pe enusiusią, como e
p ūsai, aka ų bal ams (kalbininkų e minas), cuja língua mui o sequėsi do
lie u ių kalbos e não pode se com ela s apa í el.
Mais a de a pala a aisčiai oi começado a usa odos os bál icos nomea
(Kazimie as Jaunius, Kazimie as Būga e k .). Isso, é uma expansão no a do signi icado des a pala a.
E oiso uso de algumas ik inių e comuns
pala as ( e minos) Įž algos Insigh s 255 /
Tudo isso p ecisa não deixa de olhos, quando essa pala a usamos. Da ou a
o ma his ó ica das es as bal as gen í a i icialmen e e
semącondicionalmen e pa a emos li au iais. O nome do k aš o Su alkija su giu
en ão, quando oi ins i uída Su alkų gube nija. Anksčiau al denominação não
hou e, embo a às ezes e oneamen e se ale sob e Su alkiją como mui o
elha denominação. Isso não p ecisa aze . Ta puka yja oi a o i a esc e e
e ala sob e su alkiečių a mę, ne a da ia início a língua comum dos li uanos.
Na e dade su alkiečių a mė nunca hou e. Li u ian bend inė (ypač ašomoji)
língua é pe kel a de Mažosios (P ūsų) Li uânia e adap ada Didžiosios Lie u os
po eikiams. Tão abalho ealizou lingüis as, p incipalmen e Jonas Jablonskis,
jus i icamen e chamado de pai da língua bend inês li uanas.
Be Su alkijos, ainda ap oximadamen e na mesma signi icação usado o nome
Sūdu a. Na e dade Sūdu a e a uma de aka ų bal ų (kalbininkų e minas)
genčių, pe enusiusių jo ingių genčių junginiui, aigi aos li au os bas an e
dis ima e ela não p ecisa com li au iais besąlingiamen e su apa i .
Aba iniai do elho Sūdu a k aš o habi an es chamam sūdu iais. Šį nome, ma y ,
eles he e da am de a o (senųjų) sūdu ios. Quan o os a uais sūdu ias sua
o igem são elacionadas com senąja Sūdu a, dispu ijamasi. Šiap ou assim, não
de e iam deles de odo su apa cia com ik aisiais (senaisiais) sūdu iais, que do
pon o de is a da língua inha bemokai di e i dos Li uãos. In elizmen e, mui as
ezes assim se az. Pie yčių Li uânia é dzūkų a mė. Nominima pasida y o do
a ika os dz a imo ao in és bend inês linguagem dž, aigi do dzūka imo. No
en an o dzūkaujama não só nes a a nima a ie, mas mui o mais amplamen e.
Anksčiau o am dis inguidos aka ų ( ik ieji) e y ų ( ilniškiai) dzūkai. No en an o
assim en endidos y ų dzūkai na e dade são não aka ų (caip ik ieji dzūkai), mas
y ų aukš aičiai ilniškiai, só um pouco (umeni mais, ou os menos) dzūkuojan ys.
Šiaip já os chamados y ų dzūkai mui o di e em dos e dadei os dzūkų, po an o
com eles não podem cons i ui a mesma a mės. Po es a azão oi ecusado
conside a dzūka imą a mės c i é io dis inguidoio. mas na imp ensa e em
chicamojadeja alação mui as ezes isso nãopaisoma, cada embo a quan o
dzūkuojan e pessoa é conside ado dzūku. Isso cons i ui con usão. En ão usando a
pala a dzūkas p ecisa se apdai iam. Nossos y inais kaimynai são bal a usiai. É
uma no a nação. Seno emen e (MindaugoVy au o epochoje) ais es ados ainda não
ha iam. Nomeadinimui comezią da ê senosios (Kije o) Rusios nome egional Bal oji
Rusia (ne Rússia, es e nome en ão ainda não usado).
Denomina ion Bal a usija (ish bal as + Россия, no Россия) oi mui o p o eguado
bolše ikams go e nando Li uânia, na u almen e, de ido Rússia impe ialis inių siekių.
P essos bal a usiai seu es ado chamam Bela us (do ‘Bal oji Rusia‘, não ‘Bal oji
Rusija). Aquele nome eles ago a já êm começado chamando e ussos. nós po ém, não
sei po quê, conside omés es abelecendê da denominação so ié ica Bal a usija (su
ZIGMAS ZINKEVIČIUS
256 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII klaidingo. Assim o namo-nos, como liaudis
pasaky ų, š en esni pa a papiežių. Temps se ia pensa , com o que es e
so ie ismo subs i ui e deixa de insul įinė seus izinhos, nãoildin i do nome
do seu país de Rússia.
Tolimesnių k aš ų, com os quais Li uânia não seuspei a, denominações ecebemos
não di e amen e, mas a a és kalbas- a pininkes. Būdingo exemplo čigonai. Ago a
obse ada endência a pala a čigonas keis i paços čigonų sa i a džiu omas.
Uni e so ina al a e semelhan e oi ão não pode ap o a -se, po que naquele caso
okiečius e íamos chamado doičiais, es us, segdami la iais, igauniais e . .
Ace ca is casos, de ido à ques ão, cla o, a uais sa i a džius podemos usa , mas
isso aze p eciso cau ela.
-Rusija!), his o icamen e Aqui oi discu ido apenas aqueles apelidos, os quais
e oneamen e usa a mui a gen e. Apa ecen es enganações de indi íduos
indi iduais deixadas nuošaly, po que suas impossí el mesmo su ankia , não alando
sob e sis emingą esg a amen o. Também nãoes a o p oblema de nomeamen o dos
habi an es do Vilniaus k aš o (Vilnijas), pois ela complexa e mui o poli izada. Isso é
ema de es udo sepa ado. O mesmo pasaki ina po causa da Rússia e Rusia, usų e usakalbių nomes de pessoas con iniojimo, pasi aikančių mesmo his o ikų alboje.
Į eik a 2015 m. maio 18 d.
ZIGMAS ZINKEVIČIUS
Jus iniškių 41-24, LT-05127 Vilnius, Li uânia
y [email protected]