S aipsniai / A icles 11
ALBRECHT GREULE
Uni e si ä Regensbu g
In es igação cien í icas di eções:
Tex g amma ik, Theolinguís ica e cle ical lied, Onomas ik,
his ó ica Syn ax.
DOI: doi.o g/10.35321/all84-01
ÄTZEND! ZUR HISTORHTE
DER VERBEN ÄTZEN, ATZEN,
ÄSEN
Ä zend! On he His o y o he Ve bs ä zen,
a zen, äsen
ANNOTATION
Na ju en ude alemã e língua comum, é ä zend abquali ican e pa a algo que é cha o, epulsi o e
desag adá el, usado. Ä zen é mas, e imologicamen e conside ado, o causa i o come , o
con ibu o en a segui a e olução que da do nas línguas al ge manicas exis en es
essen-causa i o, ge manish *a jan, aos e bos neohochdeu schen ä zen, a zen e äsen, que
ainda no Deu schen Wö e buch de 2007 e idos são, le ou. Ao azê-lo, a hipó ese é coidada,
que o e bwandel não sem a desc ição do mo phological e seman ical ambien e de cada e bo
pode se egis ado.
SCÜSSELWÖRTER: mudança de signi icado, E ymologia, His o ische Syn ax,
Causa i idade, Ve b-Ak an en-Kons ella ion.
ANNOTATION
In Ge man you h communica ion and colloquial language, ä zend is used as a pejo a i e
o some hing ha is bo ing, disgus ing and unpleasan . Howe e , e ymologically speaking, Ä zen
is he causa i e o ea . This a icle a emp s o ace he de elopmen ha led om he essen
causa i e, Ge manic *a jan, p esen in he Old Ge manic languages, o he New High Ge man
e bs ä zen, a zen and äsen, which a e s ill lis ed in he 2007 Ge man Dic iona y (DWB). The
hypo hesis ha e b change canno be g asped wi hou desc ibing he mo phological and
seman ic en i onmen o each e b is obse ed.
ALBRECHT GREULE
12 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIV
KEYWORDS: change o meaning, e ymology, his o ical syn ax, causa i i y,
e bac an cons ella ion.
VERB-AKTANTEN-KONSTELLATIONES As seguin es análises ão a pa i da
hipó ese, que o desen ol imen o signi ica i o de um e bo sem a conside ação da
do e bo como alenzé age exigida Ve b-Ac an en-Kons ella ion (VAK) não
su icien emen e ní eis, do seman icos e do mo phologicos. A seman ica ní el é
besch ieben we den kann. Die VAK bes eh aus zwei au einande bezogenen
nos ak an es do e bo po Kasus ollen espec i amen e Tie enkasus
eg uppen) za ados. A desc ição semán ica dos ak an es oco e em um
sch ieben, denen mo phologische Ausd ucks uk u en ( eils lek ie e Wo -
Tie enkasus ahmen (TKR), a mo phológica po um Sa zbauplan (SBP) ( gl. G eule,
Ko honen 2021: 34).
Beispiel: Die (d eis ellige) Ak an en-Kons ella ion des Ve bs mhd. e zen ‘mi
Supo gen (‘Tä igkei ) é: [seman isch] Agens (‘Mensch) → [mo phologisch] Nn
[seman isch] Ad essa (‘Mensch/Tie ) →[mo phologisch] Na // [seman isch]
A izie es Objek (‘Nah ung) →[mo phologisch] pNmi // Ve kü z : (SBP/TKR)
NnAgens (Mensch) Na //Ad essa (Mensch/Tie ) pNmi A izie es Objek (Nah ung).
(As abb e iações signi icam: Na = Nomen/Nominalg upo no nomina i o, Na =
Nomen/Nominalg upo no Akkusa i o, pN = P äposi ionalg uppe, indicado com a
egi endo P äposi ion; e ne Ng = Nomen/Nominalg uppe no geni i o, Nd =
Nomen/Nominalg uppe no Da i .) Cons uçõesg amma icamen e pode ia-se de uma
cons ução e ançadas alimen ação com os papéis Agens x e anças , que Agens y a
alimen ação z ‘zu si oma ala , em que no deco e da linguagemhis ó ia em ez de
ä zen, a zen, äsen os e bos nu i en, ü e n, weiden e c. ing essa podiam. As
análises pe seguem o obje i o, a o iginal essen-Kausa i a nhd. ä zen, a zen, äsen
pa a a admissão no His o ische syn ak ische Ve bwö e buch (HSVW) ( gl. G eule,
Ko honen 2021: 154) p epa a em. Ao azê-lo, apoiamos-nos nas digi alisa e dos
his ó icos alemães Wö e büche : AHDWB, lá aos his ó icos co esponden es de nhd.
ä zen, a zen e äsen zaguei as indi iduaissigni icações (sememe) são sob e a base dos
ex osbelege quan o à sua e b-akc an en-cons ella ion sp achs u e pa a
sp achs u e in e p e ada. Da summie agem da sememe e de sua VAK é na
MHDWB, FNHDWB, Goe heWB und au die ged uck e Ausgabe de Neu-
bea bei ung des Deu schen Wö e buchs de B üde G imm (DWBneu). Die
compa ação diach onica sob e udo a his ó ia seman ica dos ês o iginalmen e
(e ymologicamen e) sinônimos e bos explo ados.
S aipsniai A icles 13 /
Ä zend! Zu Geschich e de Ve ben ä zen, a zen, äsen
1. DIE URSPRÜNGLICHEN
ESSEN-CAUSATIV-VERBEN
As pa a o e bum alemão come uma ez exis en es causa i o mações jogam na
a ual comunicação com língua alemã odo caso uma secund ole. A eobegação do
Alemão Wö e buchs (DWBneu) a ibui po ém aos e bos äsen, a zen e ä zen cada
um p óp io a igo ês e bos com a basebedeu ung ‘x az, que y ( on) z iss
zu. Die d ei Ve ben sind auch im Deu schen Uni e salwö e buch de Duden-
edak ion e zeichne . Aus den Wö e buch-Ein ägen wi d deu lich, dass die
(simple : ‘x speis / ü e y com z) desde o Al hochdeu schen es ão
documen ados e co espondências em as ou as línguas ge mânicas ap esen am.
Apesa da sin ác icamen e cla a es u u a i alen e e da po econs ução
ainda econhecí el es u u a mo ológica a a-se de acos jan- e bos do
e bo não causa i o, que da o-S u e, da qual o P ä e i um o mado é (essen-aß),
de i ados são ( gl. inken/ ank änken ‘ inken machen lassen) p epa a a
ap esen ação da his ó ia do e bo pa a o His ó ico sin ác ico, i.e. sob
conside ação do ambien e semân ico e mo ológico exigido pelos e bos como
alenzas. Eles es ão an o no domínio das se no decu so da linguís ica his ó ia a
se desen ol e em signi icados como ambém nas no Vo al hochdeu schen
inse ando desen ol imen os de som.
2. ETYMOLOGIE
O causa i o ao ge mânico o e e b *e -a- ‘essen é da o-S u e do e bs amms
(gm. *a -) com o su ix -jaabde ido. Essas ko e n, ae. e i ‘anabweiden, a ies.
ek e“ Bildung is beleg in go . ( a-)a jan ‘zum Essen aus eilen’, awn. e ja ‘ ü -
e a ‘weiden, e em uma mo ológica pa ellele no causa i o gm. *sa -ja- ‘se zen
ao amo do o e e bo gm. *se - ‘sen a . A complicação no ea -Causa i o su ge
pelo a o de que um
wei e es Ve b zum S amm gm. *e - ‘essen’ mi dem Su ix -ja- abe on de
ALBRECHT GREULE
14 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIV
Dehns u e gm. ē als gm. *ē -jaabde ido oi. Es a o mação é no Gó ico não
documen ado; do dehns u e exis em nes a língua apenas os subs an i o uz-e a
‘K ippe e a -e ja ‘F esse bem como em ou as línguas al oge manicas a
con inuação de gm. *ē -a-m ‘Speise, F aß (Seebold 1979: 180), pa a que se com Jö g
Riecke possa p esumi , que gm. *ē -ja on a es e nominals amm de i ado é e
o iginalmen e não causa i o oi (Riecke 1996: 651). Gm. *ē -jakönn e (dua alen es)
o na i um e em sido e o signi icado ‘x p o õe y com alimen o/ u e (= ‘x speis
y) e em ido. ( gl. ao odo Komplex EWAhd II: Sp. 1188 .)
Pa a a o mação dos ês causa i os e bos come são á ias Lau wandlungen no
Vo al hochdeu sch esponsá eis, que ês o ma- ipos esul am: Em ipo 1, gm.
*-ya-, o am o s amm okal a /a an es de j/ o/e le an ado (p imä umlau ) e- -/
o- - geminado > o ahd / / /. *e ja-. Em ipo 2, gm. *ē -ja-, oi exce o no Gó ico
u ge m. ē o/ā/ desce o: *ā ja-. / / a gemina ion de Weil- -/ depois de longo
silben okal e a acul a i o, podiam no Ahd. dois sub ipos su gem, nomeadamen e um
sem -gemina ion (2a) e um com -gemina ion (2b): Länge des okals o am no
Al hochdeu sche na esc i a não ma cados, mas só no Mi elhochdeu sche como
Typ 2a) o ahd. *ā ja- > ahd. âzen. De e wa ba e Umlau on /ā/ und die
æen, êen, êsen (P ä . â e?), nhd. äsen [ä:] (=Sekundä umlau ). O nãogeminie e
o ahd. - -/ o nou-se (a a és da 2. Lau e schiebung) ao simples omless
ika i -s-/, ahd <-z->, mhd /.
<-ȝ->.
Type 2b) o ahd. *ā ja- > ahd. *â zen/âzen. O espe á el umlau deā/ e a longi ude
do ocal o am no Al hochdeu sch na esc i a não ma cados, mas só no
Mi elhochdeu sch como *æ zen, *ê zen /. A Gemina a- -/ o nou-se (a a és da
2. Lau e schiebung) pa a a A ika a- s-/ / / A e imologia de nhd. a zen é ince o.
Pode a a -se de uma da (bai ischen) munda s ammende Neben o m (No
bai ischen munda oi o umlau de mhā/, mhd. <æ>, desde o 12.Jh. zua:/ gesenk ) ou
(mhd.) â zen é po Sys emausgleich om P ä e i um *â z- e zus ande gekommen
is .
Não ao g upo da essen-Kausa i a pe ence ahd. azon ‘schmausen (so Seebold
1970: 180) ou seja ahd. âzôn ‘sich alimen o, ode p ocu a (AHDWB I: 11, Sp. 766),
nhd. aasen (DUW: landscha lich ‘(com e w.) despe dende isch, não
haushäl e isch bygehen, e w. despe diça ( gl. DWBneu 1. Bd., Sp. 15). T a a-se
p esumi elmen e de uma o mação denominale a ahd. âza (azza) ‘Essen, Fu e
( gl. EWAhd I: Sp. 409410).
S aipsniai A icles 15 /
Ä zend! Zu Geschich e de Ve ben ä zen, a zen, äsen
3. SEMANTIK AND SYNTAX:
VERB-AKTANTEN-KONSTELLATIONEN
DIACHRON
Al hochdeu sch
Tipo 1, ge m. *a -ja-: ahd. ezzen com [- s-], mhd. e zen (P ä . a z e, com
Rückumlau ), nhd. ä zen (eigen l. *e zen) Ahd. ezzen sw.V. (AHDWB III: Sp. 476 .;
Riecke 1996: 638) Semem 1 ‘abweiden, ab essen deixa . Beleg sem ambien e
sin ác ico. Semem 2 ‘ä zen, com agudo líquido limpa . Beleg giezzi uu in
(Passi )
Tip 2a, o ahd. *ā ja- > ahd. âzen com [-s-], mhd. æen, êen/êsen, nhd. äsen
(élde éßen)
e
Type 2b) o ahd. *ā ja- > ahd. (gi-)âzen com [- s-] (AHDWB I: Sp. 764 . : com
A ika a; Schü zeichel 2006: āz(z)en ‘speisen, ü e n; Riecke 1996: 650 . : âzen
‘jemandem zu essen geben, jemanden speisen, ü e n’), mhd. *æ zen, *ê zen.
Die ahd. Esc ip u as com <-z-> ou <-zz-> pe mi em nenhuma a iliação segu a a
A ika a ou F ika i o.
Ahd. âzen (AHDWB I: 764 .)
Semem ‘jmdn. speisen, nu e en, jmdm. come pa a da , um animal ô e :
SBP/TKR: NGnAgens (Hensch/Go ) Nga/Ad essa (HmenschenTie e)
[pNmi /A izie es Obj. (Speise)] [pNabaIns umen (mi de Hand)] E idence
hung: (1) daz iha ege ni azda. (2) [du] ih os ... me ische. daz ih keazze uu de
com s a che un uo o danne diu milch si (Passi ). (3) oh ie... leuuen an em
che enna le a . onde doh man sie azze aba hende Nb 138,1
[149,4].
Mi elhochdeu sch e zen, ezzen [com P imä UL e A ika a < o ahd.
*a ja-], P ä e i um az e (=Typ 1)
Semem 1 ‘jmdn./ein Tie mi Nah ung e so gen, speisen, näh en, ü e n’
( .): ( ak i i -) kausa i „essen machen“.
SBP/TKR: NGn/Agens (Mensch) – Nga/Ad essa (Mensch/Tie ) – [pNmi /
A izie es Objek (Nah ung)] – [pNmi /Ins (Hand)]
Belege: i sul [...] den hunge igen e zen P Be h 1:280,36; me du s e, i anc en
mich, mich hunge e, i aze en mich Lucid 141,4; di hunge igen e [de gu e
Ch is ] eze Glaub di du s igen e enke 1691; si [Ma ia] anc e in [Ch is us]
unde az e in mi deme ainen spinne hailigen miliche T udHL
ALBRECHT GREULE
16 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIV
80,16; siche lû e p lac si zu e zene und zu enkene mi i en henden H F i zlHl
243,1; daz dû im [ einem He en] sîn ihe [...] dâ heime e zes unde enkes
P Be h 1:268,17; com honige he [de Teu el] in [den Sünde ] eze /Ap and
enke in nach mi gallen Heslk 13350.
Semem 2 ‘(sein) Vieh weiden lassen (pe missi -)kausa i ‘essen lassen
SBP/TKR:n NGAgens (Mensch) pNu O (Weide) Belege: daz pæide lo e i
paide wæide solen / eiben nde ezzen alse o sechzich ia en U kCo p
(WMU) 1690, udo daz eh , daz eu inha i ma an ze ezzene ebd. 1801,26.
649,16.
Semem 3 ‘jmdn. a a és de unjus i icado pasidenlassen do iehs danígen SBP/TKR:
NnAgens (Mensch) [Na/Pa iens (Mensch)] [pNan/O ] Belege: sunde ho e, que nos
nem e en nem e zen süllen SchweizId 1,628; swe aos ou os ap ese umb e zen,
e en, ube sniden, ube nemen U kWi elsb 1,148 (a. 1255); i em si quis alium
impulsaue i de dampnis, que dicun u e zen, e in, ube sniden, ube e en ebd. 1,89
(a. 1244]); u ieman ao ou o p ejudica pey dia ou pei noi e com e zzen an seinem
cho n, an seinem wizma , an seinen ga en S RMünch 327,18. æ zen, md . *ê zen,
(bai .?) â zen [com Secundä umlau long, A ika a < o ahd. *ā ja-] A a ian e
â zen pode po Sys emausgleich do P ä e i um *â z- e exis i ou p o ém do
Bai isch, onde o Secundä umlau mhd. <æ> desde o 12. Jh. zua:/ oi baixado /. SBP/TKR:
NGn/Agens (Go , Mensch) Nga/Ad essa (Mensch, Tie ) [pNmi / on/A izie es
Objek (Speise, Fu e )] [pNmi u Ins / (mi au de )
Semem 1 ‘jmdn./ein Tie mi Nah ung e so gen, speisen, näh en, ü e n’
( .): ( ak i i -) kausa i „essen machen“.
Hand]
Belege: e [Go ] æce si [die Feinde Go es] uon eiz e cho ens unde uon
s eine honges sa e si PsM 80,17; Daniel 3590; e ä z in [den Delphin] zuo le z
mi seine han BdN 236,17; [den Hahn] a z e dick u sine han Reihe gelium
35. übe .: da nach so ench man in und æze in mi de le des hiligen ewein-
P Obe al 33,19.
Semem 2 ‘e w. (eine Angel) com um isquei o p o iden SBP/TKR: NGnAgens
(Mensch) Nga/a izie es Objek (Angel) pNmi
Ins
Belege: ain egenwu m, dâ com man a ängel äz BdN 310,5, em as geä z en
hamen BdN 215,13.
Semem 3 ‘jmdm. e w. a zen, jmdn. com e w. laben
SBP/TKR: Nn/Agens (Mensch) – Nd/Ad essa (Mensch) – Na/A izie es Ob-
jek (Du )
S aipsniai A icles 17 /
Ä zend! Zu Geschich e de Ve ben ä zen, a zen, äsen
Beleg: (übe .) o hailigen smach u nos zallen zi en acis LambGeb A23. æen,
md . êen/êsen, bai .? *âen/âsen [com Sekundä UL lang, Spi ans < o ahd.
*ā ja-] (=Tipo 2a)
Semem 1 ‘jmdn./ein Tie mi Nah ung e so gen, speisen, näh en, ü e n’
SBPTKR: NGn/Agens (Mensch, Adle ) NgaAd essa (Mensch, Adle )
[pN on/A izie es Objek (Fu e )] Belege: dc du den hunge gen êses
P Schw 2,55; dise hende, di dich ezden in ellende Ma lbRh 49,34; com Re l.-P on.
[des adle s] usse [...] :um lewen man e à a ho a, de que se sin iche mun
após sime lus ese e e quick Minneb 3005. / / –
Semem 2 ‘e w. abweiden, aqui o e . ‘c iechen (wö l. ‘den abhang
abweiden)
SBPT/KR: NGn/Agens (Mensch) Nga/A izie es Objek (Abhang) P oeg: ubi
san e ubi wasin mus en si [Jona han e seus homens] que haldin asin zende
[den elsen hinau ] an allin ie en R EWch 23336.
F ühneuhochdeu sch
O FNHDWB coloca cada um lemma pa a o ipo com A ika a e o ipo com
ika i o a: ä zen, e zen, a amen e a zen
Semem 1 ‘jm. pa a come da , jn. speisen; (especí icamen e: ‘(Hä linge)
e p legen; em ju isp ác icas e bo o melas: ‘jn. e kös igen, jm. ab igo
o e ece ; ‘(Anima es) alimen a em
SBP/TKR: NGn/Agens (Mensch) – Nga/Ad essa (Mensch/Tie ) – [pNmi /
A izie es Objek (Nah ung)] – [pNmi /Ins (Hand)]
Beleg: welheu hüen man ä z com semi gekoch e ge s en, diu legen il ai K.
. Me genbe g, B.d.Na .196,15; ele ( ogel) ä z se selbe com seu uoz como um
mensch com a han K. . Megenbe g, B.d.N.222,9. SBPTKR: NGn/Agens (Mensch)
Semem 2 ‘e w. (z.B. Ha e ) e ü e n’
Nga/A izie es Objek (Nah ung) P oeg: ä z en eles mas habe n, o de e a
gemein bezallen Weis . Sch iesheim
184, 10.
Semem 3 ‘(Vieh) pa a Waldweide d i en
SBP/TKR: NGn/Agens (Mensch) – NGa/A izie es Objek (Vieh)
P oeg:?
Semem 4: ‘(Vieh) pas a
SBP/TKR: NGn/Agens (Hensch) NGa/Pa iens (Vieh)
P oeg:?
Semem 5: ‘(den Bewuchs de uma Fläche) abweiden deixa
SBP/TKR: NGn/Agens (Mensch)
ALBRECHT GREULE
18 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIV
P oeg: mas que de ä zen [sob e o allmend] que , é pe mi ido Weis um
Sch iesheim 121,5
Semem 6: ‘jn. a a és de pas en deixa do iehs danigen ( gl. DWBneu a zen4:
‘jmdn. po ime eci es abweiden de suas ode lächen danadin SBP/TKR:
NGn/Agens (Mensch) NGa/Pa iens (Mensch) Beleg: 1.h.14.jh. sunde ho e, que nos
nem ke en nem e( zen) süllen schweiz.
id. 1,628 (DWBneu)
Semem 7: ‘(ein Fangge ä ) com isquei o/Aas p o iden ( gl. DWBneu a zen3:
‘animais com o a anocen, isde n; algo com lockspeise, iscas p o iden, p imei o
1349-50 Kon ad . Megenbe g)
SBP/TKR: Nn/Agens (Mensch) Na/Pa iens (Fangge ä ) pNmi /A izie es
Objek (Köde )
Beleg: dâ com man a ängel äz Kon ad . Megenbe g, B.d. 250, 13 Semem 8: ‘Na
se eindselig con a jn. compo a ; Rachege ühle hegen, plünde n ( gl.
DWBneu a zen4: ‘jmdn. schädigen, (em k iege) exp op ia em, ouba em
SBP/TKR: NGn/Agens (Mensch)
P o a: [elas] es a am ao bispo com gwal no país e p an en e a z en 6 dia
Ch on. Augs. 2.21,26.
Semem 9 (segundo DWBneu ä zen1) ‘algo po sob e a supe ícies in e agi -
de chem. Mi el du ch scha e subs anz (säu e, lauge) ze essen lassen, beizen,
einigen’
SBP/TKR: Nn/Agens (Mensch) Na/a izie es Objek Beleg: (1497) (d. salbe) wu
as geb uch ..zu e zen nnd einigen..alle n eine schaden B unschwig,
chi u gie 237 Sembneuem 10 (nach DWB ä zen2): ‘e was du ch einwi kung
chemische mi el e zeugen, he o b ingen (küns le isch ges al end) in eine
läche eing a ie en
SBPTKR: NGn/Agens (Hensch) NGa/e izie es Objek (G a u ) pNin/
Local (Fláche)
P oeg: (1558) o glaß, da ein o san o Da id gee ze e a Lindene , ka zipo i
133 LV.
ässen (zu mhd. æen = ipo 2a)
Semem 1 ‘jm. pa a come da , jn. alimen a em; Animais u e n (sinônimo
a Semem 1 de ä zen/e zen/a zen)
SBP/TKR: Nn/Agens (Hensch) Na/Ad essa (Hensch/Tie )
[pNmi /A izie es Objek (Nu ung)]
Beleg (nachDWBneu äsen1) 1388 o...des ja s ni me denne seis swin
geaesse sullen se em wü . His o iasqu. 8,62.
S aipsniai A icles 19 /
Ä zend! Zu Geschich e de Ve ben ä zen, a zen, äsen
(As no FNHDWB nas p o as ci a eadas ini as e b o mas com <z> podem
ambém a e zen pe ence , z.B. do mi e ez he he ge alkin . Tscha ne , Md.
Ma co Polo 21,7.)
Semem 2 ‘(Tie e) po um isquei o anlocken SBP/TKR: NGn/Agens (Mensch)
NGa/Pa iens (Tie ) Beleg: so u ga um e bain en uchs [...] ens, so äß in zu
holz bey einem baum sob e a e de E misch u.a., Haush. Vo w.225, 15. Semem 3
(segundo DWBneu äsen1) ‘Nu ung au nehmen) (jáge sbachlich), (segundo
DBWneu äsen2) e lexi ‘( on p lanzen essenden Tie en, bes. jäge sbachlich
om Wild) e was essen, e zeh en, abweiden
SBPTKR: NGn/Agens (Tie )
Beleg: mag sy (= ca egende Hi schkuh) se wol an dem lachs waiden nd äsen
leh e . d. zeichen d. hi sches 133 L.
Beleg:1682 de e o hi schen...aesen em os saa en e elde n Hohbe g geo gica
(1687)2,63b.
Äl e es Neuhochdeu sch (Goe heWB)
ä zen
Semem 1 ‘(um ogo) ô e SBP/TKR: NGn/Agens (Homb e)
NGakkakk/Ad essa (Animal) [pNaus/Ins ] P oeg: Es ha ‘ um Knab‘ uma
uube a , mou h...Geä ze om his Semem 2 ‘pa a o p ejudicial e ei o
de laugen e ácidos, enen só /
Pa P äs.!
Semem 3 ‘in a Radie kuns pa a o Ä z e ah en SBP/TKR:
NGn/Agens (Mensch) NGa/A izie es Objek (Ma e ial)
P o : Eu ä z e a placa
éßen, se
Semem: (jange sp achlich) pa a o essen dos wildes: ‘sich näh en
SBP/TKR: Nn/Agens (Wild ie e) pNanO E eg: Gehö n es Rind Aeß se
e heil am übe sch o en Felsen. Neuhochdeu sch (DUW, DWBneu)
äsen, se
Semem ( Jäge spachlich) ‘( om Wild com exceção do Schwa zund
Raubwildes) alimen o ado a
SBP/TKR: Nn/Agens pN/O
Beleg: <1883> podia-se...um eh ou um hi sch sai es e en e se äsen e
(DWBneu, 3. Bd., Sp. 338) ä zen
ALBRECHT GREULE
26 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIV em nenhum ní el linguís ico comple amen e
assim belegado é, ele esul a-se pa a Semem B da Szene uma VAK com ês
ac an es. Com isso pa en e é isso só no Mhd. belegou dois alen es Semem C, no
qual como consequência da Pe ec i idade (‘abweiden) o luga como
Na/A izie es Obje o apa ece. Beim só nhd. (zweiwe igen) Semem C (‘(Vieh)
zu Walds ä e eiben), que se pode en ende como in ensi icação de Semem B, é
demos a os o ‘Po ausblindado e o ‘Vieh como Na/A izie es obje o azido
ao jogo. A mú uaspe i e pe spec i a pa a pas iden do iehs ocupa Semem E: Aqui
os animais não são conduzidos, mas po iscas a aídos. O oco em es e (só mhd. e
nhd.) Semem encon a no isquei o e ao disposi i o do köde ns. Na ansição da
impo ância do pas o no sen ido mais amplo (Semem B, C, D, E, G) da iehuzh ao
jagdwesen en a do Fnhd. a é a Nhd. Desde um mhd. Tempo pa ece o Weidenlassen
le a a li ígios legais. Só assim é a e olução pa a o Semem G ‘jemanden po ilíci o
Semem (Semem I) im Ve lau des Sp achwandels au , das au den Fo man äsen
(jäge sp achlich) es geleg is und dessen Bedeu ung sich aus de Re lexi ie-
ung on ‘ ü e n/weiden’ e gib , nämlich ‘sich selbs e näh en, weiden, ü e n’
indem de e s e Ak an Nn/Agens au Wild ie e besch änk is .
abweiden de suas o e lächen p ejudica e a é as im apenas no Fnhd. beleg en
Semem H econhecí el signi icadose gu ação a ‘des ui , expulde n, p i a
comp eensí el.
Enquan o o acima desc i o desen ol imen o dos Sememe a pa e de Semem A
(a zen) e Semem I (äsen) nenhum e ei os sob e o Nhd. inha e se só na Idade Média e
do P imei o No o Tempo desplegou, encon a o g upo da Sememe J a é K
apa en emen e comple amen e absei os, é mas pa a o econhecimen o obje i o do
desen ol imen o ao Nhd. impo an e: Ge ade ä zen (bzw. e ä zen) é na língua
pad ão ainda p esen e e na o ma do pa icipzips p äsens ä zend (abwe end)
‘en se zlich jugendund coloxalg ama icamen e ainda a ual. No e-se que o Semem J
já no Ahd., se bem só como Glosse sem VAK, es á ocupado e excep o no Mhd. em
odos os ní eis linguís icos com di e enciações semân icas es á ocupado. Ele se
le an a a ques ão, como o signi icado ‘algo po sob e a supe ície in e acionan e
chem. Meio po aguda subs ância (acido, lauge) ze essen deixa , beizen, limpa se
desen ol eu o a do signi icado do causa i o. Denansamen o de uma explicação
o nece Duden, Das he kun swö e buch, sob ä zen (Riecke 2014: 136) com a
indicação de que o e b no inal do 15.Jh. ao écnico Fachwo o nou-se e o
achsp achliche uso da assumpção que a ácido se pa e de ce a o ma no me al
hinein iss . Nós emos ob iamen e de uma linguis icamen e his ó ica cedo
me aphe pa i , pela qual o mo de e asga no almoça de animais sob e a
exposição mais a iado (ä zende )
S aipsniai / A icles 27
Ä zend! Zu Geschich e de Ve ben ä zen, a zen, äsen
Subs anzen au den menschlichen Kö pe übe agen wu de. Dies legen auch
as dois ahd. Glossen nahe, em que la . mo de e ‘beißen com ahd. ezzen (les: *e zen)
oi aduzido. É a suposição co e a, desen ol eu-se o semem J mais p on amen e
a pa i do semem B ‘Vieh weiden lassen, e bem con igui i amen e, po que o
mo de dos animais no abweiden como ande scheinung oco e. A mudança de
signi icado o na-se na VAK em an o econhecí el, quando o ak an ‘O des
Weidens do Semems B auspada, o ak an Na/Pa iens a Na/A izie es Objek
o na-se e não mais a ‘Vieh es i o. Fe ne o nou-se a duplícellige VAK no Nhd.
pelo ac an e pNmi /Ins ampliado e assim a possibilidade c iado, exa amen e a
designa , qual meio ä z .
7.FAZIT CONCLUSSFOLGERUNGES /
No início da his ó ia es ão no Ahd. ês e b- o man es, que mo ologicamen e e
seman icamen e amplamen e idên icos são: T a a-se de jaAde idações do
ge mânico e b-mo phem *e -a- ‘essen e seu signi icado é causa i o ‘essen aze
ou ‘essen deixa . No inal es ão na a ual comunicação de língua alemã ambém
ês e bos, que se o malmen e de ge m. *a jabzw. *ē jaen wickel en, mas
seman icamen e nenhuma essenKausa i a ica am, mas só ainda sonde spachlich,
a zen, äsen na Jäge sp ache e ä zen achsp achlich, b a ado se em. A e olução
semân ica é menos da di e enciação e cla a a ibuição da aci i a e pe missi a
causa i idade a um dos ês mesmo p ocesso é ambém no inken-causa i o
änken ‘animais a bebe da a obse a .) Na VAK, se schläg e a e olução assim
Ve b-Fo man en gep äg , als ielmeh dadu ch, dass sich die Tä igkei des Men-
schen, ein Lebewesen zu näh en, ühzei ig au die Viehzuch konzen ie . (De
abaixo, que o segundo ak an ‘Ad essa em animais é ixado e em ez do pa a a
alimen ação humana impo an es ipo da alimen ação do luga , onde nu i esp.
geweide é, como ic e ak an en a no jogo. Pa a a pu amen e
linguis icamen e p ecoce Ve schiebung do domínio de e e ência no domínio do
iehweide a supe ície in e agindo meios químicos po aguda subs ância (acido,
lauge) ze essen deixa me apho icamen e do mo ßendo ieh (e wild?) oi
sp ich o allem, dass das schon im Ahd. beleg e Semem J ‘e was du ch au
ansmi ido. Ao mesmo empo é a obse a , que es e semem p esumi elmen e na
sua es ição em especialsp achical uso no o man e nhd. ä zen (ahd. ezzen) oi
es abelecido.
O FNHD ap esen a com 10 sememen um au ällig amplo seman isches
spek um sob e, o a a és signi icações-Übe agung em ou os seman isch nahe
ALBRECHT GREULE
28 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIV
Á eas de e e ência (z.B. o domínio ju ídico), po especi icação do signi icado do
des Weidens und Fü e ns on Tie en eine sei s und du ch die Spezi ika ion
signi icado especiallinguís ico ‘ä zen, po ou o lado, su ge. Ao azê-lo,
desen ol eu-se o espec o signi ica i o cla amen e da o iginal causa i idade longe,
uma e olução, que no mhd. e nhd. Semem F ‘jemandem Nahgeblieben é. Também o
ung geben’ einen Gip elpunk e eich e, de abe ohne Auswi kung au das Nhd.
pas o eio do o eis po humanos e odos dela no inal da Idade Média de i ados
sememe pe manecem na linguagem do p esen e sem e lexos, o que com a diminuição
da impo ância da pecuá ia pa a a soma sociedade comunicação na e a indus ial
de e ia e a e . Ca ac e ís ico é além disso, que no Nhd. a e imologicamen e
o iginal causa i idade de ä zen, a zen e äsen oi comple amen e pe dida e os os
ês e bos hoje zagueados sememe em seu uso a o sonde und achsp achlichen
ma gem o am p essionados.
LITERATUR
DUW – Deu sches Uni e salwö e buch, 4. neu bea bei e e und e wei e e Au lage, h sg.
on de Duden eak ion, Mannheim, Leipzig, Wien, Zü ich: Duden e lag, 2001.
DWBneu – Deu sches Wö e buch de B üde G imm, Neubea bei ung, h sg. on de
Akademie de DDR und de Akademie de Wissenscha en zu Gö ingen. Bd. 1, Sp.
15, Leipzig: S. Hi zel, 1983; Bd. 3, Sp. 337–339, 390–392, S u ga : S. Hi zel, 2007.
EWAhd I – E ymologisches Wö e buch des Al hochdeu schen, h sg. on A. L. Lloyd,
O. Sp inge , R. Lüh , Gö ingen, Zü ich: Vandenhoeck & Rup ech , 1988.
EWAhd II – E ymologisches Wö e buch des Al hochdeu schen, h sg. on A. L. Lloyd,
O. Sp inge , R. Lüh , Gö ingen, Zü ich: Vandenhoeck & Rup ech , 1998.
G eule Alb ech , Ko honen Ja mo 2021: His o ische Valenz. Ein üh ung in die
E o schung de deu schen Sp achgeschich e au alenz heo e ische G undlage, Tübingen:
Niemeye .
Riecke Jö g 1996: Die schwachen jan-Ve ben des Al hochdeu schen. Ein Gliede ungs-
e such, Gö ingen: Vandenhoeck & Rup ech .
Schü zeichel Rudol 2006: Al hochdeu sches Wö e buch, 6. Au lage, übe a bei e
und um die Glossen e wei e , Tübingen: Niemeye .
Seebold Elma 1970: Ve gleichendes und e ymologisches Wö e buch de ge manischen
s a ken Ve ben, The Hague, Pa is: Mou on.
S aipsniai / A icles 29
Ä zend! Zu Geschich e de Ve ben ä zen, a zen, äsen
WÖRTERBÜCHER ONLINE
AHDWB – Al hochdeu sches Wö e buch. Zugang: h p://awb.saw-leipzig.de.
FNHDWB – F ühneuhochdeu sches Wö e buch. Zugang: h ps:// wb-online.de.
Goe heWB – Goe he-Wö e buch. Zugang: h ps//gwb.uni- ie .de.
MHDWB – Mi elhochdeu sches Wö e buch. Zugang: h p://www.mhdwb-online.de.
Įky us, nemalonus, a s umian is!
Dėl eiksmažodžių mai in i, algy i, ės i is o ijos
SANTRAUKA
Senosios okiečių aukš aičių kalbos is o ijos p adžioje bū a ijų eiksmažodžių o man ų,
ku ie mo ologiniu i seman iniu požiū iu bu ę iden iški. Tu imi omenyje ja- ediniai iš
ge maniškosios eiksmažodžio mo emos *e -a- ‘essen (‘ algy i), u inčių kauza y inę
eikšmę ‘essen aze (‘gamin i algy i) a ba ‘essen deixa (‘duo i algy i). Daba inėje
okiečių kalboje išlikę ys eiksmažodžiai, o maliai kilę iš ge m. *a ja-/*ē ja, no s
seman iniu požiū iu nebelikę algy i kauza y ų, ik dalykinėje kalboje ebe a ojami a zen,
äsen a medžio ojų kalboje ä zen.
Dešim Anks y osios naujosios okiečių aukš aičių kalbos žodyne pa eik ų sememų suku ia
pla ų spek ą, ku is, iena e us, eikšmės pe kėlimu į ki as seman iškai a imas s i is (pa y
Όμως, eisės) apib ėžia gy ulių ganymo i šė imo eikšmes, ki a e us, dalyi ia išski iakiškai
a ojamą ‘ä zen eikšmę. Taip, a ski ai nuo kalbamojo eikšmių spek o, ys ėsi
kauzualumas, okiečių idu io kalbos i anks y osios naujosios aukš aičių kalbos sememoje F
‘jemandem Nah ung geben (‘duo i mais o) pasiekęs epogėjų, be nepa eikęs žemu inės okiečių
kalbos. Visos su gy ulių ganymu susijusios i ėly aisiais idu amžiais iš jų kilusios sememos
daba inėje a osenoje nea spindi gy ulininkys ės p ocesų eikšmės. Pab ėž ina
ai, kad naujojoje okiečių aukš aičių kalboje pi map adis ä zen, a zen i äsen e imologinis
kauzualumas išnyko, o šiandieninėje a osenoje ims eiksmažodžiams p iski iamų sememų
naudojimas išs um as į specialiosios i echninės kalbos už ibį.
Į eik a 2021 m. ma ço 25 d.
ALBRECHT GREULE
Uni e si ä Regensbu g
Ins i u o pa a Ge manis ik, D-93040
Regensbu g Alb ech .G eule@sp achli .uni- egensbu g.de