scieee Science in your language
[en] (orig) [lt] [de] [fr] [it] [es] [pt]

Ukrainian-Lithuanian Linguo-Cultural Parallels and Differences in Ethnonymy and Related Lexical Units

Abstract

The article offers a comparative linguo-cultural analysis of ethnonymic, and choronymic, lexicon, as well as word combinations containing related elements, in the Ukrainian and Lithuanian languages, along with facts from other, primarily neighbouring, languages of the European linguistic and cultural space. In particular, it deals with etymology, which testifies to both common Indo-European (first of all, Balto-Slavic) features and historical differences. The study also explores semantic changes, such as the transfer of meaning in ethnic names, new meanings of feminine word forms and diminutives, and other derivatives. The relevant topics include, from the semantic point of view, ethnicity, everyday life realia, nature, and more. Phrases and figurative expressions are presented, a significant part of which belong to interlanguage universals: different (also terminological) lexical units, covering such areas as science, medicine, sports, household equipment and utensils, tools and instruments, substances and materials, and food. Phraseologies with ethnonymic components are also examined. The study aims to demonstrate certain common features of Slavic, Baltic, and other genealogically related languages of the European linguistic and cultural area, as well as divergences arising from different language and cultural contacts.  

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Ukrainian-Lithuanian Linguo-Cultural Parallels and Differences in Ethnonymy and Related Lexical Units

Author: Volodymyr Ponomarenko
Year: 2025
DOI: 10.35321/all93-07
Source: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/download/2493/2478
Ac a Linguis ica Li uanica
2025, ol. 93, p. 1 a 17
Ligação de con eúdos Tu inio nuo oda
ISSN 2669-218X (online elek oninis) (em inglês)
Di ei os au o ais © 2025 Volodymy Ponoma enko. Publicado pelo Ins i u o da Língua Li uana. Es e é um a igo de
Acesso Abe o dis ibuído sob os e mos da Licença de A ibuição C ea i e Commons, que pe mi e uso,
dis ibuição e ep odução ilimi ados em qualque meio, desde que o au o o iginal e a on e sejam c edi ados.
Ins i uições de Língua Li uana. Šis s aipsnis é a i os p ieigos, pla inamas pagal C ea i e Commons p isky imo
licencijos sąlygos, leidžiančias ne ibo ai naudo i, pla in i i a ku i u inį be kokioje laikmenoje, nu odan
au o ių i šal inį.
Recebido po : Gau a: 2025-10-20. Acei o: P iim a: 2025-11-07.
1
Pa alelos e di e enças linguis icas e cul u ais
uc aniano-li uanas na e nia e no léxico elacionado
Unidades
Uk ainiečių i lie u ių kalbų ling okul ū inės pa alelės i ski umai e nonimijoje
bei su ja susijusios leksikos iene uose
VOLODYMYR PONOMARENKO (em inglês)
Ins i u o de Linguís ica O. O. Po ebnia da Academia Nacional de Ciências da Uc ânia
E-mail: inmo2006@uk .ne
ORCID ID: h ps://o cid.o g/0000-0003-4106-5874 Campos de pesquisa: lexicologia indo-eu opeia
compa a i a, con a o linguís ico, e nolinguís ica.
h ps: doi.o g/10.35321/all93-07 (em inglês)
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Resumo das conclusões
O a igo o e ece uma análise linguís ico-cul u al compa a i a do léxico e nonímico e co onímico, bem como de
combinações de pala as con endo elemen os elacionados, nas línguas uc aniana e li uana, jun amen e com a os de
ou as línguas, p incipalmen e izinhas, do espaço linguís ico e cul u al eu opeu. Em pa icula , a a-se de
e imologia, que es emunha an o ca ac e ís icas indoeu opeias comuns (em p imei o luga , bal o-esla as) quan o
di e enças his ó icas. O es udo ambém explo a mudanças semân icas, como a ans e ência de signi icado em nomes
é nicos, no os signi icados de o mas de pala as emininas e diminu i os e ou os de i ados. Os ópicos ele an es
incluem, do pon o de is a semân ico, a e nia, as ealidades da ida co idiana, a na u eza e mais. São ap esen adas
ases e exp essões igu a i as, uma pa e signi ica i a das quais pe encem a uni e sais in e linguís icos:
di e en es unidades léxicas ( ambém e minológicas), cob indo á eas como ciência, medicina, espo es, equipamen os e
u ensílios domés icos, e amen as e ins umen os, subs âncias e ma e iais e alimen os. Também são examinadas
aseologias com componen es e nonímicos. O es udo p e ende demons a ce as ca ac e ís icas comuns das
línguas esla as, bál icas e ou as línguas genealogicamen e elacionadas da á ea linguís ica e cul u al eu opeia, bem
como as di e gências deco en es de di e en es con ac os linguís icos e cul u ais.
2
Pala as-cha e: e nônimos, co ônimos, língua uc aniana, língua li uana, e imologia, con a os linguís icos,
mudança semân ica, aseologia.
ANOTACIJA (em inglês)
S aipsnyje pa eikiama lyginamoji ling okul ū inė uk ainiečių i lie u ių kalbų e noniminių, cho oniminių leksikos
iene ų i žodžių junginių, u inčių susijusių elemen ų, analizė, aip pa i ak ai apie ki as, pi miausia kaimynines,
Eu opos kalbinės bei kul ū inės e d ės kalbas. Visų pi ma nag inėjama e imologija, liudijan i iek bend us
indoeu opiečių (pi miausia bal ų-sla ų) b uožus, iek is o inius ski umus. Ty ime nag inėjami i seman iniai pokyčiai,
okie kaip p asmės pe kėlimas e nonimuose, naũjos mo e iškos giminės žodžių o mų i deminu y ų bei ki ų edinių
éikšmės. Ak ualios emos seman iniu požiū iu apima e niškumą, kasdienio gy enimo ealijas, gam ą i ki a.
Pa eikiamos azemos i pe kel inės eikšm s iš aiškos, ku ių nemaža dalis p iklauso a pkalbinėms uni e salijoms:
ski ingiems leksikos iene ams (be minė ų i e minologijos), apiman ys okias s i is kaip mokslas, medicina,
spo as, namų apy okos i ki i eikmenys, į ankiai i eiki, ins umen acijos i subs ancias bei mais as. Taip pa
nag inėjami i azeologizmai su e noniminiais komponen ais. Ty imo pa ody i am ik us bend us sla ų, bal ų i ki ų
gene iškai a imų Eu opos ling okul ū inio egiono kalbų b uožus bei ski umus, kylančius dėl ski ingų kalbinių i
kul ū inių kon ak ų. ESMINIAI ŽODŽIAI: e nonimai, cho onimai, uk ainiečių kalba, lie u ių kalba, e imologija, kalbų
kon ak ai, seman inė kai a, azeologija.
1. INTRODUÇÃO
E nonímicos e co onímicos, os léxicos compõem ca ego ias dis in as no ocabulá io das línguas
mode nas. É uma camada léxica essencial, in imamen e elacionada com os aspec os his ó icos e
sociocul u ais da exis ência de g upos é nicos e á eas, e com a men alidade do po o. Po exemplo,
es udos sob e e nônimos esla os pe mi i am aos pesquisado es chega a conclusões
signi ica i as sob e a ami icação e nolinguís ica das línguas indo-eu opeias (Ta anec 2013: 16).
Isso ambém le ou à necessidade de um es udo compa a i o da e nonímia, bem como da co onímia.
A compa ação do ma e ial em línguas bál icas e esla as é de especial in e esse. Na nossa opinião, é
adequado inco po a na análise exemplos de ou as línguas, p incipalmen e de línguas izinhas, no
âmbi o do espaço linguís ico e cul u al eu opeu. Vamos concen a -nos nos nomes de g upos
é nicos eu opeus, de i ados e nonímicos, combinações de pala as com componen es e nonímicos
e essencialmen e cho onímicos, uma ez que (em um con ex o linguís ico e cul u al) a conexão
nocional en e e nonímicos e a maio ia dos cho onímicos pa ece se ób ia, e ambém unidades
aseológicas. Po conseguin e, o objec i o des a in es igação é desc e e e compa a , numa
pe spec i a e nolingüís ica cul u al e his ó ica, o ma e ial ac ual de duas línguas que, no sen ido
genealógico, pe encem a di e en es g upos indoeu opeos, a sabe , o bál ico e o esla o, como
exemplo de uma pa icula (embo a ambígua) "semelhança e i o ial e ipológica" (Nepokupnyj
1964: 162). Nes e con ex o, as unidades léxicas co esponden es das línguas uc aniana e li uana
pa ecem se indica i as do pon o de is a linguís ico-cul u al, e le indo ce as ca ac e ís icas
da men alidade é nica, bem como as consequências dos con a os linguís icos. O mé odo p imá io
u ilizado é a análise semasiológica compa a i a e, a é ce o pon o, a análise e nolingüís ica com uma
abo dagem e e encial, endo em con a a ambiguidade semân ica e es ilís ica das unidades léxicas
e nonímicas.
3
2. REMARCA E TIMOLÓGICA E ASPECTOS LEXICO-SEMÁNTICOS 2.1 Pa a começa , ol a emos a
uma bem conhecida classi icação e imológica dos e nônimos, que p e ê a sua di isão em dois
g upos p incipais: pala as de o igem an iga "com semân ica inicial pe dida" e "com e imologia
que oi p ese ada ou adqui ida secunda iamen e" (Supe anskaja 1978: 83). Po an o, de
aco do com es e c i é io, o au ônimo dos li uanos de e se incluído no p imei o g upo
(jun amen e com os nomes dos le ões, bielo usos, checos, macedônios, eslo enos, c oa as,
no uegueses, ingleses, i alianos, espanhóis, g egos, bem como húnga os, es onianos,
inlandeses), enquan o o nome dos uc anianos en a no segundo g upo (meno ) (au ônimos de
poloneses, búlga os, sé ios, mon eneg inos, islandeses, suecos, alemães, omenos,
anceses, po ugueses, albaneses, dinama queses, i landeses e escoceses). Vale a pena
no a que, en e as inúme as e sões e imológicas (conhecidas po nós) sob e a o igem do
nome da Li uânia e, po an o, dos li uanos (Ponoma enko 2023: 24-25), na nossa opinião, a
suges ão de Simas Ka aliūnas (1995: 55 e c.), apoiada po pesquisado es mode nos (c . Dini,
Subačius 2019: 104-105). Além disso, os es udos dos linguis as uc anianos, em p imei o luga
Ana olij Nepokupnyj (1994: 290; 1998: 88 e c.; c . Skopnenko 2023: 32) es emunham a seu a o .
Uk . (em inglês) uk ainiẽčiai (li h. uk ainiẽčiai) e Li h. lie ù iai (Uk . литовци) de em pe ence a
endônimos ípicos que ep esen am a maio ia dos nomes é nicos, c . Uk . (em inglês) Checa,
Li uânia. Čèkai e Сz. Češi, Uk . (em inglês) Bólga ia, Li uânia. bulgã ai e Bulg. Búlga os e e c. No
con ex o li uano, de emos e em con a a p esença da o ma uk a nai […]Uk ainians[…] (mais
p óxima do duplo uc aniano) e, consequen emen e, do adje i o uk a niškas […]Uk ainian[…], além
do […]s anda d[…], ou seja, uk ainiẽčiai e uk ainiẽ iškas (LKŽe). Ac edi a-se que o peculia lénkai
li uano (Uk . polaki, Pol. polacy, La . poļi) p o ém de um undo esla o (o ien al) (F aenkel 1962:
356; Smoczyński 2016: 896), es ando e imologicamen e ligado ao his o icismo uc aniano лях
(EsuM III 343[…]344), bem como a nomes emp es ados de o igem de con a o em algumas línguas
não-indo-eu opeias, como o huno. Lengyelek e Gag. Lählä , pe encen e ao mesmo ninho
e imológico.
A abela a segui é ei a com base em on es lexicog á icas mode nas, e o
p incípio de o denação é p incipalmen e a eal.
É uma mesa. Po os eu opeus: nomes
é nicos E nos Língua Au ônomo Nome
uc aniano Nome li uano Uc anianos
Bielo usos Bielo usos Bielo usos
Bielo usos Bielo usos Bal a usianos
Rusos Rusos Rusos Rossianos Russo
uc anian-
os
uc anian-
os
uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians uk ainians
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo
Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo Russo
4
Mon ene-
g inos
Mon ene-
g inos
Mon ene-
Bósnios
Bósnios
Bosnianos
bosniacos
C oa a
Bósnios
C oa a
C oa a
C oa a
C oa a
C oa a
C oa a
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
(pessoas)
holandês
holandês
holandês
holandês
niede landcinyde landiečiai /
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Bósnios
Eslo ena
Bósnios
Bósnios
Bósnios
Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios Bósnios
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
Eslo ena
g inos
Mon ene-
g inos
Mon ene-
g inos Mon eneg inos Mon eneg inos Mon eneg inos Mon eneg inos Mon eneg inos Mon eneg inos Mon eneg inos Mon eneg inos Mon eneg inos Mon eneg inos Mon eneg inos Mon eneg inos Mon eneg inos
Eslo ena
Eslo ena
húnga os
húnga o
magya ok
mádia i
(úgo ci) eng ai /
2.2 De e-se ambém salien a o Uk , que é seman icamen e peculia . li in, que não em
equi alen e no léxico li uano (exce o o sob enome Li inas). Sabe-se que es e nome é nico se
e le e em sob enomes como Uk . Li u in, Литвиненко, Литвинчук, Bel. (em inglês) (Mo o a,
Nepokupnyj 1989: 50 […] 51; Laučiū ė 2004: 72 […] 73), em sido usado his o icamen e não só pa a
li uanos, mas ambém pa a bielo usos e uc anianos das e as da Polissia (SUM 499; SUM 49 IV4),
e Rus. li in ambém pode ia se e e i a um polonês (Nepokupnyj 1994: 290). Ou as amos as
especí icas são emp és imos do iídiche, como Uk . Li aque (e) e
5
Li h, po a o . TV lakai, c . Eng. (em inglês) Li aks ( e F iedlande 1994: 243), his o icismos se
e e iam a judeus asquenazes que i iam na egião do Bál ico e nas á eas esla as izinhas. No
passado, nomes cole i os, como Uk . литва, o am amplamen e u ilizados aplicando-se an o aos
li uanos quan o aos bielo usos (ESUM III 245; c . H inčenko 1908: 363). Na úl ima on e, ambém
encon amos o singula men e a e uoso Uk . É um li o. Em elação à Uk . Em e mos his ó icos,
um conhecido pesquisado uc aniano das elações linguís icas bál ico-esla as egis ou o
signi icado especí ico de "pessoas de ci co i ine an es" (que ie am do e i ó io do
G ão-Ducado da Li uânia), causado, em pa icula , pela "in lação é nica" do onime Li a, que oi
es endido a uma pa e dos le ões, poloneses, bielo usos e uc anianos (Nepokupnyj 1994: 288 […]
291). Ou o signi icado his ó ico de Uk . Li a (assim como Bel. li a e Pol. li wa) e e e-se à
designação dos companhei os do noi o no casamen o, e le ida em canções olcló icas dos
uc anianos, bielo usos e poloneses (Nepokupnyj 1998: 88[…]104). O léxico e nonímico esla o
o ien al é ca ac e izado pela p esença de á ios sinônimos pa ciais, como Uk . латвиши
‘habi an es indígenas da Le ónia, a nação i ula e латвийци ‘cidadãos da Le ónia (bel. латыши и
латвийцы), c . Li h, po a o . lã iai e La . la ieši (ao mesmo empo, nomes pa cialmen e
sinônimos no singula coexis em em le ão: la ie is e, menos equen emen e, la is), bem como
(de um lado) Pol. Lo yši e (do ou o lado)
O Bulg. La ianos, bósnios. La ijci. (em inglês)
Os exônimos dos g upos é nicos eu opeus nas duas línguas compa adas ge almen e coincidem
com o egis o, po exemplo, Uk . Albanci e Li h. albãnai (p o a elmen e de o igem caucasiana,
c . Bel. албанцы, Pol. Albańczycy, La . albāņi, e c.). As di e enças podem se is as em exemplos
na a i os, como Uk . nímci (bel. alemci, pol. Niemcy, e c.) e Li h. ókiečiai, jun amen e com
La . ācieši, espec i amen e, de o igem esla a (com algumas ese as) e, p esumi elmen e,
ge mânica. No en an o, de e-se no a que exis em nomes emp es ados al e na i os, como Li h.
niẽmčius (Smoczyński 2016: 1119), pliùkas ou ge mãnas (LKŽe). Uk . (em inglês) ugo ci (de o igem
u ca) e o au o-nome emp es ado madya i (hun. magya ok) é ou o exemplo que pode se
no ado, c . La . (em inglês) ungā i e (um pouco obsole o e coloquial) maģā i, Bel. húnga os e
maciços, Pol. Węg zy e Madzia zy/Madzia owie, enquan o Li h. Veñg ai é conside ado um an igo
emp és imo de línguas esla as (c ., po exemplo, LSo b. Hunga y). Além disso, a Uk . Finni (de
o igem escandina a, c . Pol. Finowie, Ge . Finnen e ou os nomes esla os e ge mânicos, bem
como Hun. innek) di e e de Li h. súomiai (au o-nome emp es ado; c . Fin. suomalaise , La .
somi, Es . soomlased).
Ou o caso en ol e o as eamen o de e nônimos de ou as línguas, em pa icula esla as, em
línguas bál icas e ou as não esla as, c . Uk . (em inglês) bielo ussi (bel. беларусы, pol.
Biało usini, e c.) e Li h. Bal a ùsiai, La . Bál ica e Bál ica; de e-se ambém menciona o nome
é nico his ó ico gùdai, supos amen e de o igem ge mânica (Ka aliūnas 2004: 146150; c . Roback
1944: 104, onde Ge . Gudde/Guddas […] polonês, li uano ou usso[…] é in e p e ado como
[…]ob iamen e, um apelido de um esla o o ien al (no ei o)[…]; C . ambém n. Li h, po a o . -
Não, não, não. bál gudis […] bielo usso[…]), ou Uk . чорногорци (se b. Черногорци, bel. чарнагорцы, pol. Cza nogó cy, e c.) e Li h.

6
juodkalniẽčiai (La . Melnkalnieši, Rum. (em inglês) Mun eneg enii, G écia Μαυροβούνιοι ou Tu .
Ka adağlıla ). O que é isso?
3. EXTENÇÃO SEMANTICA: Plano compa a i o
As ans o mações semân icas são uma ca ac e ís ica dos e nônimos de ido a cono ações
que ão além dos limi es da es e a onomás ica. A es e espei o, de emos menciona a eo ia de
And ej A. Beleckij, linguis a uc aniano de con iança (Beleckij 1972: 190[…]191), que ac escen ou
uma unção de indi idualização ao concei o de semân ica dos nomes p óp ios, incluindo os
e nônimos.
3.1 Comecemos com os signi icados igu ados dos e nonimos. Sob as condições de línguas não
es ei amen e elacionadas compa á eis, é di ícil aça pa alelos "pa adigmá icos" (a única
exceção é pa a his o icismos de na u eza in e nacional, como Uk . вандали ou Li h. andãlai),
uma ez que a ex ensão semân ica é in luenciada po a o es ex alinguís icos e ambém es á
ligada à p esença de es e eó ipos é nicos.
O signi icado igu a i o de ce os nomes é nicos é bas an e ca ac e ís ico de ambas as línguas
(p incipalmen e coloquiais), po exemplo: Uk . (em inglês) ú ok (‘Tu kʼ) no an igo signi icado
egional de […]weedy pe son[…] ou ançais (‘F enchʼ): em algumas egiões, uma designação
eu emís ica de um judeu, p incipalmen e humo ís ica (a pa i das p óp ias obse ações do au o
nos anos 60 e 70 do século passado); C . ambém n. Li h, po a o . oskie is ‘p o es an e, u kas
‘não-c is ão, e c. (Bu kus 1995: 223 e c.). 3.2 Exis em ambém exemplos semelhan es de ca á e um
pouco di e en e, como o Uk . (mode no) alemão […] mo ocicle a ei a na Alemanha […] ou sueco […]
cha e de es ilo sueco […], aqui podemos decla a um ipo de subs an i ação de combinações de
pala as com adje i os de nacionalidade. Em alguns casos, o signi icado pode se e minológico: c .
(emp és imo do inglês) Uk . фин (um ipo de elei o espo i o) e Li h. (em oposição ao e nônimo
súomių). 3.3 T ans o mações semân icas especí icas aplicam-se equen emen e a o mas de
pala as emininas de nomes é nicos; a es e espei o, exemplos ípicos são Uk . Lí o ka ([…] Литва)
iden i icando um ipo de oice, […]ob iamen e, e e e-se ao nome da á ea a pa i da qual a oice
com um longo supo e e o se espalhou[…] (ЕСУМ III 248; K egždys 2015: 150), bem como ou o i em (com
o mesmo nome, de Pol. li ewka (SJP IV 172), inco po ado em á ias línguas eu opeias): nome de um
uni o me (ou casaco) usado du an e a P imei a Gue a Mundial. Uk . (em inglês) летовка, deno ando
uma a iedade de ba a as (ESUM III 227), p esumi elmen e elacionado à Li uânia. Ou a á ea é
abo dada no caso da Uk . Swedishka (шведская пич, li e almen e: […] ogão sueco[…]) […] ogão de
ijolos pa a ins alações esidenciais[…], c . Li h, po a o . Suécia ó kai ê. Tais e mos de na u eza
bas an e co onímica associados a a i idades econômicas ge almen e indicam ealidades
o iginá ias de á eas especí icas, e seus nomes e le em suas o igens geog á icas. Po exemplo,
g aças aos á abes, os eu opeus conhece am há mui o empo o igo sa aceno exó ico e os seus
g ãos: c . Pad e Sa asin, é isso. O G ano Sa aceno. No en an o, alguns nomes esla os e bál icos, em
pa icula Uk . G écha, Bel. G ega, Pol. g yka ( ambém li ewka e a a ka, bem como Uk . татарка,
c . os nomes é nicos como Uk . грекиня | гречанка, Bl . грэчанка, Pol. G eczynka), Li h. (de o igem
7
esla a) g kis, g kiai (G i ėnienė e al. 2022: 121), La . g iķi (c . Li h. g a kė, La . g ieķu)
p esumi elmen e (já que a p esença do seme ‘g ego é hipo é ica) apon a pa a ou a manei a de a
mesma cul u a chega a ou os e i ó ios (c . ambém emp es ado do g ego uc aniano h ișcă, c .
g eakă, e nonimo eminino). O gêne o eminino da pala a é explicado na maio ia dos casos pelo
subs an i o o iginal, que caiu em desuso de ido ao encu amen o elíp ico de uma combinação de
pala as, como no caso de Uk . (colloquial) bolga ka (nome popula pa a uma máquina de moagem,
suas p imei as amos as chega am nos anos 60 da Bulgá ia); C . ambém n. Az. (em inglês) Bolqa ka,
Uzbequis ão bolga ka, e c.). Quando se a a de Li h. bulgá kė (nome de gí ia, opos o ao e nônimo
eminino bulgã ė), mencionado em on es ele ônicas, é mais sob e um as eamen o semân ico. Ao
mesmo empo, ealia como Uk . uho ka ( a iedade de ameixa) ou финка ([…] aca inlandesa[…]), em
li uano são chamados eng inė sly a, suomiškas peilis (Ibid.: 513, 530). No con ex o dos exemplos
dados, podemos obse a ce a "uni e salização" de ases subs an i as, incluindo adje i os co onímicos.
Ou as ques ões e imológicas são deba idas. Passando pa a ou as á eas emá icas, ale a pena
menciona , po exemplo, um gêne o de dança bem conhecido: (ing.) polka. De aco do com alguns
e imólogos (Václa Machek, Max Vasme , Pa el Che nych), é de o igem checa e seu nome, usado em
á ias línguas, não es á associado à e nonimia, po an o, Pol. A polka é de inida como "ince a"
em uma on e mode na (Bańkowski 2000: 688). A conexão e nônima é indicada no Dicioná io
E imológico da Língua Uc aniana, de aco do com o qual Uk . polka (como alguns ou os nomes
esla os) […] oi emp es ado, possi elmen e a a és da mediação polonesa, do checo; Cz. (em inglês)
polka é o esul ado de uma modi icação semân ica do e nônimo polka, além disso, é um "símbolo de
solida iedade com a Polônia, que lu ou con a a op essão sa is a" (ESUM IV 506). Isso é
con i mado a é ce o pon o pelos nomes as eados em ou as línguas, incluindo Li h. pòlka
(DLKŽ1 606). O polonês é um gêne o musical da Polônia, en aizado no olclo e polonês, que no século
XVI se o nou uma dança de co e na F ança e em ou os países eu opeus. Po an o, o nome
o iginal e a ancês, ou seja, F . polonaise, emp es ado em ou as línguas (incluindo esla as), e
a é mesmo o p óp io polonês, c . Uk . (em inglês) Não, Bel. Palanez, Pol. Polonês, Li h. Polonês. Ou o
exemplo des e ipo é o Uk . aleманда […]dança da co e ancesa de i ada de aízes alemãs que
emon am ao século XVI[…] e Li h. alemándė como uma espécie de calque. O in e esse es ende-se
aos compos os com co ônimos es angei os, c . Uk . (em inglês) Padespanha e Li h. Padespãnas
de i ado de F . pas d'Espagne, nome de uma dança de salão inco po ando elemen os espanhóis que
é conhecida desde o início do século XIX. Ao mesmo empo, Uk . espanhol ( . pas espagnol) é um dos
elemen os básicos da equi ação.
3.4 As o mas diminu i as ep esen am um in e esse pa icula . Podemos classi icá-los como
mo ologicamen e e seman icamen e equi alen es Uk . Uc aniana e Li h. lie u ái ė […] ga o a
li uana[…] (Lybe is 2005: 391), mas di e enças semân icas signi ica i as podem se de e minadas,
no en an o, compa ando, po exemplo, Uk . O Niemczyk e o Li h. okie ùkas, que não são apenas
desp o idos de signi icado diminu i o ou a e uoso: a p imei a pala a em uma cono ação
nega i a (SUM V 425), enquan o no segundo caso podemos obse a á ios signi icados igu a i os,
em pa icula "dança an iga" e "cán ico Rozi es cape a a", que ambém ab ange ou os nomes
8
olcló icos: gudùkas ou u kas (LKŽe), c . alguns nomes em ou as línguas: Bel. Se biano. Cigancic,
C . Ciganček ou ciganin, Ge . O Zigeune . Não menos in e essan e é o uso olcló ico de Li h.
okie ùkas okiečiùkas e e indo-se a um diabo, c . Pol, po a o . niemczyk (Roback 1944: 123). O
que é o que é o que é o que é o que é o que é o que é o que é o que é o que é o que é o que é o que é o que
é o que é o que é o que é o que é o que é o que é o que é o que é o que é Um exemplo de plu alia an um
é o nome popula de uma plan a: Uk . Li inchiki (H inčenko 1908: 363), ou смілка литовская (la .
Silene li huanica), c . Li h, po a o . Lie ù inė nak žiedė, Pol. A lepnica li ewska. O pa alelismo g ama ical e as di e enças semân icas a es am a peculia idade da e olução his ó ica dos meios mo osemân icos de línguas di e en es (embo a gene icamen e elacionadas).
3.5 Ou a pa e dos léxemos elacionais consis e em in e nacionalismos com signi icado his ó ico.
[…]expe ience[…] (emp és imo pa a a maio ia das línguas, incluindo o bál ico e o esla o), man endo
es ígios de co ônimos. Lemb emos, po exemplo, a Uk . Índigo e Li h. ind gas (a e imologia é
g ega), ou os nomes de u quesa baseados no seme ' u co': c . Uk . (em inglês) (obsole o) u cus
(Tymčenko 2003: 405), de i ado do F . u quesa (ESUM V 682), e Li h. O eu beijo. En e os nomes
das oupas, encon amos, po exemplo, Uk . Dalma ica e Li h. Dalmá ica, c . F . dalma ique (NPL
1970: 284) ou I . dalmá ica (Zinga elli 2005: 494), indo do la im. De aco do com um p incípio
semelhan e, nomes e minológicos a i iciais pa a á ios elemen os químicos o am o mados
em uma base co onímica, dependendo do local da descobe a: Uk . polônio, alemão, ancês,
galês, u enho e li h. polonês, alemão, ancês, gâlis, u ênico. Também pa ece con enien e
menciona nomes bo ânicos com uma na u eza geog á ica his o icamen e condicionada e que se
sob epõem com ou êm de algumas combinações de pala as co onímicas, como Uk . Pe siano e
Li h. e ilhas (es a cul u a chinesa chegou à Eu opa a a és da Pé sia), c . La . (em inglês)
Pessoas, Pol. pie sik, e c. Zoonyms podem se ep esen ados po nomes como Uk . Índico, com
equi alen es semân icos ou semelhanças em mui as línguas eu opeias: pode se compa ado ao
Pol. Indyk, Bel. Qual é o eu nome? indique, F . dinde (baseado no nome poule d'Inde), I . Gallo da Índia,
Tu . em hindi; C . ambém n. Li h, po a o . kalakù as (F aenkel 1962: 207). A maio ia dos nomes
des e ipo deno a aças de animais elacionados a ce os países ou egiões his ó icas: c . Uk .
(em inglês) Dalma in e Li h. dalma nas (La . dalmācie is; Pol. dalma yńczyk, C . dalma inac, Eng.
Dalma ian, e c.). Às ezes, um nome elacionado a ou a á ea de o igem se espalha, como no caso
de F . spaniel […] OF . espaignol (NPL 1970: 284), c . Uk . (em inglês) Sépano e Li h. spaniẽlis, bem
como Pol., Ing. spaniel, La . españois, e c.
3.6 Combinações de pala as e exp essões igu a i as ambém podem se iden i icadas
como exemplos de desonimização me a ó ica de idiomas co onímicos. As seções
emá icas ab angem á ias es e as da a i idade humana.
3.6.1. Uma pa e signi ica i a das combinações de pala as es á eis pe ence à ca ego ia de
uni e sais (in e ) linguís icos. Mui as dessas ases êm uma o igem his ó ica (em
pa icula , bíblica). Hoje em dia, eles são usados igu a i amen e em mui as línguas: c .
Uk . (em inglês) Égipe ska ne ol a, Babilônica eja e Li h. Eg o neláis ė, Bãbelio bókš as (G i ėnienė e al. 2022: 53).
3.6.2. De e se salien ado que ambém exis em nomes e minológicos in e nacionais com
componen es de na u eza especí ica (pe o de e nonímica ou co onímica): Uk . Núme os
á abes e Li h. A ãbiški ska menys; Uk . (em inglês) Tu e ke sídlo ( e mo ana ômico) e Li h. u
kiškas ba nas (nes e caso, a azão é apenas a semelhança ex e na).
9
3.6.3. Como é conhecido, um sis ema in e nacional de nomes la inos oi in oduzido pa a
sis ema iza nomes bo ânicos, e há um mon e de amos as com componen es co onímicos (com
signi icados gene alizados) en e eles que se e e em à o igem da plan a ou manei as de conhece
e assimila á ias cul u as: c . Uk . (em inglês) T i icum polonicum) e Li h. Lénkinis k ie ỹs, Uk . (em
inglês) chinês inlandês e Li h. kniška da ùlė (c . La . Ķīnas da us, em inglês da a chinesa), Uk .
Cannabis indica (la . Cannabis indica) e Li h. iñdinė kanãpė, e c. No en an o, a compa ação en e
línguas pode e ela di e en es e e ências geog á icas ao nome da mesma cul u a en e
línguas, bem como demons a a iabilidade em e mos den o da mesma língua: c . Uk . (em inglês)
Dub aus íaco (la . Que cus ce is) e Li h. Tu kiškas žuolas, c . Pol, po a o . dąb bu gundzki, La .
Aus ijas ozols, Ing. Ca alho u co aus íaco, F . Chêne lomba d de Bou gogne de Tu quie): es a
espécie é encon ada no sudoes e da Eu opa e na Ásia Meno . Uma das sé ies pa icula men e
e elado as é ep esen ada po nomes como Uk . ( a ian e) G ek go ih e Li h. G ais ešu as
(G i ėnienė e al. 2022: 117); nomes semelhan es são usados em omeno e ou as línguas, enquan o,
po exemplo, em i landês a mesma noz é chamada de "galico", ambém pode se chamada de
"ge mânico" (como em inlandês, indicando uma maio mig ação de uma cul u a asiá ica em di eção
ao no e). O nome uc aniano mais usado pa a es a noz é волоский, que em de Uk . волох […]
Romanian[…], c . Pol, po a o . o zechki, li e almen e […]noze i aliano[…]. A é ago a, o con eúdo
semân ico "nacional" em nomes gené icos des e ipo pode es a des ocado. O mesmo se e e e a
nomes- ases com e e ências co onímicas usadas pa a iden i ica aças animais: c . Uk . (em
inglês) O pe uano e o Li h. pe sų ka , La . Pe sijas kaķis, Pol. Ko pe ski, e c., Uk . Alemão Viça ka e
Li h. ókiečių a ganis (c . Bel. alemã au á ca, Pol. owcza ek niemiecki, La . ācu ai u suns, Ing.
pas o alemão) ou Uk . alemão dog e Li h. ókiečių dògas (c . Ge . Deu sсhe Dogge, Bel. alemanki dog,
Pol. dog niemiecki, La . ācu dogs, e c.). 3.6.4. Os enômenos na u ais ambém se e le em em
algumas combinações de pala as semelhan es. Li h, po a o . iñdiška ãsa a é o calque de Eng.
Ve ão indiano; Não há uma explicação bem undamen ada pa a a o igem "é nica" des e nome,
emp es ada ou copiada em ou as línguas eu opeias (c ., po exemplo, Ge . Indian Summe ou Sl .
Indiansko pole je), al ez seja uma imp essão do clima expe imen ado pelos eu opeus em e as
indianas. A maio ia das línguas esla as (assim como as bál icas) êm suas p óp ias exp essões,
an o com ou o componen e e nonímico (c . Bulg. циганско лято) quan o sem ele: c . Uk . (em
inglês) Babine Li o e Li h. bóbų ãsa a (LKŽe).
3.6.5. A maio pa e do ocabulá io médico in e nacional com elemen os co onímicos é compos a
de nomes de doenças: c . Uk . (em inglês) mal icia (gib al a ) ga jacha (b ucellose, de o igem
medi e ânea) e Li h. Mál os ka š ligė ou Uk . Espanhol G ipe e Li h. Espãniškasis g pas, c . Uk .
(em inglês) (colloquial) espanca (SUM 408), e c. 3.6.6. Explo emos ambém as es e as do despo o e
da ec eação. Exp essões e minológicas de inidas podem às ezes subs i ui os nomes
adicionais em ou as línguas. Po exemplo, na maio ia deles, "g eco- omano" é o e mo (mais
e nico) usado pa a desc e e o es ilo clássico de lu a espo i a: c . Uk . (em inglês)
G eco- omesca lu a (an e io men e clássica lu a e Li h. g a kų- om nų im ỹnės, e c. A si uação
elacionada a idiomas como Uk . Holandês oado e Li h. sk ajójan is olándas é um pouco
di e en e, não só po que eles são
16
Lybe is An anas 2005: Lie u ių usų kalbų žodynas Ly o sko ussky словарь [dicioná io
li uano- usso], edac o ius V. Čekmonas, 4-oji laida, Mokslo i enciklopedijų leidybos
ins i u as.
Mo o a E henija V., Nepokupnyj Ana olij P. 1989: Miže nični z iazky uk ajinskij
an oponimiji XVII s . [C oss-E hnic S a s in he Uk ainian An h oponymy o he 17 h
Cen u y], Kyi : Nauko a dumka, 59[…]63.
Nebesky Richa d 2001: Lonely Plane Ph asebook Guides: Cen al Eu ope Ph asebook, 2a edição,
Melbou ne: Lonely Plane Publica ions.
Nepokupnyj Ana olij P. 1964: A ealnye aspek y bal o-sla ianskich jazyko ych o nošenij
[Aspec os eais das elações linguís icas bál ico-esla as], Kie : Nauko a dumka. Nepokny
Ana olij P. 1994: Apelia y ly a Enejidi I. P. Ko lia e s a joho kul u nois o yčna pa alel u
Nesamo y omu Rolandi L. A ios o [O apela i o Li uânia em I. P. Ko lia e skii's Aeneida e seu
pa alelo cul u al e his ó ico em The Un amed L. A ios o], Kyi Roland: Nauko ka dum, 288‒293.
Nepokupnyj Ana olij P. 1998: E nonim li a i naz anie d užiny ženicha s adebnych pesniach
Uk ainy, Belo usii i Polši [O e nonimo Li uânia e o nome da comi i a do noi o nas canções de
casamen o da Uc ânia, Bielo ússia e Polônia]. ‒ Senosios aš ijos i au osakos są eika:
kul ū inė Lie u os Didžiosios kunigaikš ys ės pa i is, n. 6, pa . R. Repšienė, Vilnius: Lie u ių
li e a ū os i au osakos ins i u as, 88[…]104. Nepokupnyj Ana olij, Ta anenko Auš elė 2004: Z
Uk ajiny do Ly y: uk ainskoli o skij ozmo nik [Da Uc ânia pa a a Li uânia: li o de ases
uc aniano-li uano], So e:
Volynska oblasna d uka nia ( egião de Volyn)
NPL 1970: Nou eau Pe i La ousse, di . (em inglês) É. Guillon e al., Playa: Pueblo y Educación
ICL. Ponoma enko Volodymy 2023: Dok o Nepokupnyj i joho Ly a ija [D . Nepokupny e sua
Li uânia]. ‒ Bal o-esla o-ge mânica: mo ni kon ak y synch onii i diach onii: zbi nyk ez
dopo ideji, Kyji : Vyda nyčyj dim Dmy a Bu aho, 22‒27. Roback Aa on A. 1944: Um dicioná io
de insul os in e nacionais (e no aulismos): com um ensaio suplemen a sob e aspec os do
p econcei o é nico, Camb idge, Mass. Edições Sci-A . SJP IV: Słownik języka polskiego
[Dicioná io polonês] 4: LNi, ed. naczelny W. Do oszewski, Va só ia: Wiedza Powszechna, 1962.
Skopnenko Oleksand 2023: Li uânia, Le u a, li oucy, lie u isy, ly yny, lic yny sučasnomu
bilo uskomu uzusi [Li uânia, Le u a, li o ci, le u ysy, ly yny, ly s yny no uso mode no em
bielo usso]. […] Bal o-esla o-ge mânica: mo ni kon ak y synch onii i diach onii: zbi nyk ez
dopo idej, Kyji : Vyda nyčyj dim Dmy a Bu aho, 28‒34. Smoczyński Wojciech 2016: Słownik
e ymologiczny języka li ewskiego [Dicioná io e imológico da língua li uana], wyd. d ugie, na
p awach ękopisu. Sohlman In e p e e No 2: Inglês, ancês, alemão, usso, W. J. Adams, Lond es:
Edwa d
É um hack.

17
SUM: Slo nyk uk ajinskoji mo y [Dicioná io da Língua Uc aniana], idp. Ve melho. V.
V. Žaj o onok, Kyji : P os i a, 2016.
SUM IV: Slo nyk uk ainskoji mo y [Dicioná io da Língua Uc aniana] 4: І‒М, hol. O
Redkol. I. K. Bilodid, Kyji : Nauko a dumka, 1973.
SUM V: Slo nyk uk ajinskoji mo y [Dicioná io da Língua Uc aniana] 5: N‒O, hol. O
Redkol. I. K. Bilodid, Kyji : Nauko a dumka, 1974.
Supe ja Aleksand a V. 1978: G uppo ye oboznačenija liudej leksičeskoj sis eme jazyka. Imia
na ica elnoe i imia sobs ennoe [Designações de g upos de pessoas no sis ema léxico da
linguagem], Mosco a: Nauka, 59[…]83.
Ta anec Valen yn H. 2013: Uk ajinci […] e nos i mo a [uc anianos […] e nia e língua], Odessa:
ORIDU NADU.
Teixei a da Sil a Jaime A. 2025: Wokeismo linguís ico: Re isionismo da ma iposa cigana e
da ca pa asiá ica, e o des ino da salada ussa. ‒ Ac a Linguis ica Li huanica 92, [1‒8].
DOI: h ps://doi.o g/10.35321/all-12.92
Tymčenko E hen 2003: Ma e ialy do slo nyka pysemnoji a knyžnoji uk ajinskoji mo y XV‒ XVIII
s . [Ma e ials o he Dic iona y o he W i en and Li e a y Uk ainian Language o he
15 h‒18 h Cen u ies], Kyji , No a Yo k: VPTs […]Li opys[…]. Webs e 's 1973: Webs e 's Se en h
New Collegia e Dic iona y: Baseado no Te cei o No o Dicioná io In e nacional de Webs e ,
Habana: Ins i u o Cubano do Li o. Zaikauskienė Dalia 2004: Nauji me ai ‒ nauji lapai. Šiuolaikinės
pa a lių aidos endencijos [[…]Ano No o, olhas escas[…]: endências mode nas no
desen ol imen o de p o é bios]. ‒
Tau osakos da bai 21(28), 127‒136. (em inglês)
Zinga elli Nicola 2005: Vocabola io della lingua i aliana, Bolonha: edi o de Zanichelli.