D.Kš apony ė. no os dados sob e į a džių
diskai ą na a ual língua li ausiana 179
DEIMANT KRIKŠTAPONYT
Uni e sidade de Vilna
Nuji duomeNys sob e
įVa Džių DVisKai ą
Daba inėje lie uVių Kalboje
ESMINIAI VOODŽIAI: į a džių d iskai a, p incipais e secundá ias no ma a ian es, no as
o mas, eqünėjan i a osena. an e io men e d iscai a bas an e i ai oi usada
açõesmažodžių e a dažodžių classesėse (jablonskis 1957: 194, 205, 226228, 249). ambas essas
classes de o mas o am mu uamen e de inadas. Como exemplo pode da -se al, já
elic inho e não no mimi conside ado consumo: Mud i pasi aukė a em amsų kampą, po
ás dos a bus os, onde nedegė nė iena ž akė (ž . 01 09, 2013 g ožinė li e a u a1). a é šiol
d iskai ą são man enikę pa e in oduzijos, que na sen ença ge almen e ai com
daik a a džių, eiksmažodžių e o mas de pa icipan es, mas não combininami
núme ociumi (Valeckienė 1998: 225), po exemplo: Mudu em si começamos a chama um ou o
po nomes, e isso acon eceu comple amen e na u almen e e simplesmen e (ž . 2013 15, 04
g ožinė li e a u a). būd a diamen e us ojamų in oduzžių d iskai os o mas ambém
ge almen e são desajus ada numé ico com daik a a džių plu aliskai os o mas
(Valeckienė 1998: 225), po exemplo: Tied i o e ės já nos o am conhecidas (ž . 2013 03 29,
g ožinė li e a u a). adelė Valeckienė į a džių (ypač asmeninių) d iskai os o mų išlikimą
(plačiau apie d iskai os kilmės mo y aciju, nykimą i jo e apus ž . osinas 2009: 377, 380,
492493, 498, 500) basezia no que aos daik a a diškųjų į a džių não ha ia jungiamos
būd a džiai, aigi lhes não ha ia ak uali p oblema de de inimo. ela em ais ci cuns âncias é
usado as o mas d iscai os conside a a ian es plu ali as, pois diz que [ž]ymin dois
pessoas pode-se dize : Mes a inam e Mudu a inam, po an o ao lado singula i as e
plu ali as são usadas ce as o mas d iscai os (Valeckienė 1 Duomenys col a de
Vy au as Maggio Uni e si y Daba inės lie u ių kalbos eks yno; sliaus os indicam a da a
de isualização e sa ea de consumo da linguagem.
180 Líbos
Cul u a | 86
1998: 225, 354). Vladimi as plungiano en a iza que nos sis emas į a džių
d iskai a apa ece com mais equência do que daik a a džių sis emas, e em
algumas línguas į a džiai é o único g upo, na qual é a ibuída d iskai a.
Como exemplo, ap esen a-se língua li uãs (plungian 2011: 75). a igo adian e
ap esen ada eali (ou ela p ima) a ual da língua li uãs in oduções
d iskai os consumo si uação, que es i ica, que in oduções d i o mas
con ai os de ec ada em odos os ex os de es ilos unkcá ios.
Fo Mos e sKaiČiai an es ap esen ando 1 len elê e discu indo seus dados, de e ia
b e emen e esumi a me odiká de cole a de dados e dize , que o p imei o passo
do abalho oi susi as i às o mas d iskai os, usado na Daba inėje lie u ių
kalbos g ama ikoje, Lie u ių kalbos g ama ikos i ome, a. Valeckienės Funkcinėje
lie u ių kalbos g ama ikoje. só depois oi olha ima, se aquelas o mas usadas
Vy au o Maggio Uni e si y Daba inės lie u ių kalbos ( oliau VDu) eks yne.
ambém en a iza- ina, que au o a do a igo de aco do encon as in oduções
d iskai os o mas eks yne busca a de odos os possí eis, al ez às ezes não
comple amen e possibili ados e in oduções d iskai os doybai nãoubudingos
o mas. Tabelê 1 ap esen adas VDu eks yne usadas in oduções d iskai os
o mas são eunidas de odos eks yno unkcinių es ilos, . i. g ožinės e
neg ožinės e adminis a i as li e a u a, publicis ikos e saky inės idiomas. Na
Qui é ia pusê si uadas nas linhas, em linhas es ão edac adas in oduzções
d iskai os o mas. p imei a, pa yškin oji o ma é conside ada p incipal a ian e
da no ma, e g e a einan i secundu iniu. Fo mas a ian es indica com base Kp
2009. No lado di ei o ap esen a-se es a ís icas de consumo. Algumas das
o mulas de links de in oduções coinciden es 1 ábulo não não es ão
conc e amen e sepa adas, i. i. se a o ma de in odução eks yne é usada e do
nome, e do galinho, isso ap esen a-se ge al as es a ís icas de seu consumo. mas
se ce a in odução d iskai os o ma VDu eks yne é usada, po exemplo, só
nomeado aleg niu, isso indicado só nomeado aleg niu núme o de
pa a ojamen o. Quan o ou a abela 1 con ém dados dos links coinciden es das
a ian es das no mas p incipais e secundá ias, i. e. a es as a ian es
sepa adamen e indicada cada es a ís ica de pa o ojimen os de links, pa a que
osse possí el e a sua endência de consumo e mú ua conco ência.
D.Kš apony ė. no os dados sob e į a džių diskai ą
a ual na língua li uânica 181 1 abela. in oduções
o mas d iscai os VDu eks yne
į a džio o ma pa a ojimų skaičius
Mudu (V., G.) 5571
Mud i (V., G.) 1296
Mud iejų 1342
Mud iem mud iems (n.) 643 6 /
Mud iem mud iems (įn.) 1 −
judu (V., G.) 776 jud i (V., G.)
140 jud iejų 491 /
Jud iem jud iems (n.) 103 5 /
Jud iem jud iems (įn.) 1 − / /
Jied i jod i juod i (V.) 183 78 49 / /
Jied i jod i juod i (G.) 3 2 1
jied iejų 3 / /
Jied iem jied iems (n.) 168 5
jiemd iem (n.) 1 jod iem (n.) 3 /
Juodu jiedu (V.) 1813 3658 /
Juodu jiedu (G.) 369 3
juod iejų 97 /
Negó eis negó ios (n.) 47 3 /
Anid iem anid iem (įn.) 1 −
seusd iejų 781 anied i (V.) 2
anied iem (n.) 3 aniemd iem (n.)
1 /
Anuodu aniedu (V.) 17 50 /
Anuodu aniedu (G.) 17 −
anuod iejų 1 anųd iejų 5
/
Kalbos Kul ū a 86 | Šied i šiod i
šiuod i (V.) 24 2 182 2 Šied i šiod i
į a džio o ma pa a ojimų skaičius
šiuod i (G.) 5 2 3 šied iejų 1
šied iem (n., įn.) 2 šiemd iem (n.) 1
ši ied i (V.) 2 Ši uodu ši iedu (V.) 2
2 Ši uodu ši iedu (G.) 1 − Šiuodu
ši uodu (V.) 48 263uodu šiuedu (G.)
54 − šiuod iejų 4 šiedu 29 29 / / / / /
Tied i od i uod i (V.) 14 6 6
Tied i od i uod i (G.) 2/ − −
ied iem (n., įn.) 4 iemd iem (n.) 1
od iem (n.) 1 / / /
Tuodu iedu (V.) 134 285
Tuodu iedu (G.) 772
uod iem (įn.) 2
daqud iejų 5 abeas 208
abejais 7 abeji 70 /
Abejiems abejiem 7 1
dú idaomis 10 /
Abejoms abeom 18 −
abeos 110 abeose 90
abejuose 31 /
D.Kš apony ė. no as dados sob e
in oduzções diskai á na a ual língua
į a džio o ma pa a ojimų skaičius
li uânica 183 abejus 27 abejų 55 abi (V., G.) 11183
abid i (V., G.) 153 abid iejų 1 abiejose 1478
abiejuose 776 abiejų 12830
Abiem abiems (n.) 3653 668 /
Abiem abiems (įn.) 2092 −
abu (V., G.) 21863 abudu (V.,
G.) 1020 /
Ka uodu (V.) 3
Ki uodu (V.) 3
Ku ied i (V.) 3
Koduu iu ku iedu (V.) 3 4 /
Koduu iu ku iedu (G.) 1 −
pačiudu (V.) 1 /
Vienid i (V.) 1
Vienudu (V.) 60
Visi a , que ge almen e são usados os ad é bios ambos, ambos e suas
o mas. Quan o menos nomes pessoais. Ku que menos usados pa odomieji e
ou os não de inêjiamieji p é-nomes. ambém em olho k in a não habi uada
į a džių abudu, abid i kilmininko o ma abid iejų: − Mui o bem, mui o bem.
Taip. Bem não sei ainda. Nieks neima. Nieks neima. Abid iejų (ž . 2013 03 26,
saky inė kalba). isso p o a elmen e é da inho da linguagem šnekamó ia.
abelinha sepa adamen e não subme idas į a džių y . e mo . g. o mas,
po que es abelece giminę mui as ezes é bas an e di ícil. Semp e cla ús
mo . e y . g. a dininko e galininko o mas de casos, po exemplo: Liguiai
me ade dois mud i es á amos Amandos biblio ekoe (ž . 2012 12 11, g ožinė
li e a u a). Keblumų eclula quando, quando mo . e y . g. į a džių kilmininko, naudininko e įnagininko
184 Kalbos Kul ū a | 86 linksnių o mas coincide, po exemplo: Galų kaime A. Vilemą V.
Mikaliakas assassinou depois delesd iejų con li o mú uo (ž . 2012 12 11, publicis ika);
Inicialmen e Vanda sob e sua siu o, e mais a de po isso quase nãou ūko suaduos
amizade. Ma So i klaikiai, mo almen e emia en ol e -se em a i idades
sub e âneas, e Vandai al e asão de lu a apa eceu não só an ipa ó ico... (ž . 2012 12
11, g ožinė li e a u a). nesses exemplos a mo ologia giminha do į a džio ajuda a
es abelece daik a a džiai, que na sen ença subs i uičia į a dis. p imei ojjjdyje
a o ma kilmininko do į a džio é y ., e segunda ajame mo . g. pasi ai o que į a džio
giminę pode descob i só de an es isso ou depois ha einančio sen ença, onde
menciona em Vald a dis, po exemplo:... y esnysis, p imaas, augina sūnus Man ą e
Luką, jaunesnysis, Da ius duk y ę Emiliją. No en an o alguma ez mama abiem dizia
o mesmo: Nes impo a, se da compe ições e o na e čampionais, ou não do ha
la bimo nemažėja (ž . 2013 05 09, publicis ika). Aqui inspeciona-se uma das in uígiam
ca ac e ís icas unções ana o a, que, ano albe o osino, susseia um e e en ão
comum con endo dois ac os de comunicação ( osinas 1996: 10). Quan o mais ácil pode
sepa a da segunda pa adigma į a džių naudininko e įnagininko linksnių o mų
giminę, po exemplo: Ma kui Vilis sob e isso niekadas não alou. Jiedu pasis a ê o
au omó el numa pequena El Palma o u gaus p aça. Vos jied iem islipus, Ma kas
ėlei įniko gu iai kalbė i (ž . 2013 05 09, g ožinė li e a u a). nes a sen ença já da
in odução o ma e , que é usada i iškoji mo ologinė į a džio giminė, plg. mo .
g. : Ma ušė pėdino escada pe na po pe na, como se ninguém no mundo não hou esse
conseguido de ê-la ou o çá-la i mais ápido, e Tonis com Ke im passosna a jod iem
de xonas como kokie p incipes (ž . 2013 05 09, g ožinė li e a u a). Ki aip es á com a
p imei a pa adigma bene iciá io e aonagininko aleg niais, po que suas y . e mo . g.
o mas coincidem, po exemplo: Quando mud iámos alcançadas escada ias acima,
Hacumomo começou anci i po ais e k anes i Ma inha. Ela, bes içando cinzão,
ab iu a po a e pi ai nos nuzi gê. − O que jud iem acon eceu! − šūk elėjo ji (ž . 2012
12 12, g ožinė li e a u a); − Neik, Jogaila, − de endeu ele Ma ianas Zigizmundas. − Não
eles cul i. A e e isaukš ina homem de, e me a em p a ają. Tokia sua po ência.
Ag adū jud iem. E pa a i, Jogaila. E a i, Kazimie ai... que peskią ho a a zajauças...
(ž . 2012 12 12, g ožinė li e a u a). no p imei o exemplozdy o į a dis indica
eme iškosios, e no segundo […] a iškosios gêne o pessoais. se o p eciso
indica eminiškosios e mas iškosios gêne o pessoas, usa-se desc eend inamoji
y . g., po exemplo: Raimis mudikėlė gy en i į Kauną, a čiau Vilijas, i jiedu ėmė
ieško i palpalos biu ui (ž . 2013 05 09, publicis ika). aigi, su ampanças mo . e y . g.
linksnių o mas ge almen e pode se es abelecido só a pa i de con ex o mais
amplo. obse ou-se que em mui os casos VDu ex osino dados pa a isso não
bas a am.
D.Kš apony ė. no os dados sob e į a džių d iskai ą a ual na língua li auens
185 paG inDiniai e secunda inie no Mos Va ian as a pa i 1 abela dados
e iden e, que VDu eks yne u ilizadas á ias į a džių d iskai os o mas,
quais, a ody ų, signi ica exa amen e o mesmo. po exemplo, p e odu e jiedu.
signi icado comple amen e a mesma jis e mais algo. po ém alguns
in odu i os e suas o mas são conside ados p incipais a ian es da no ma,
e ou os secundá ios. p incipais no mas a ian es y . g. į a džio a dininko
i galininko linksnių šaknims ca ac e ís ico <uo>, e mo . g. a dininko e
galininko linksnių šaknims − <ie> (Kp 2009: 23). la e al do no mos a ian e
į a džius Ma kas odune is e Vesla a Čižikp okaše a chamam
mui osiskai inhos, po que conside a, que samplaikines o mas, cuja p imei a
es imení cons i ui o ma de mui osiskai os com nume a džiu dois, d i, não
é ap op iada conside a o mas d iskai os. eles en a izam que sampicanos
(pa y example, es es du) bem como da no ma secundá io a ian e o mas
indicam į a džių d iskai os nykimą ( odune , Čižikp okaše a 2006: 76−77).
Zigmas Zinke ičius o mas juod i, uod i, šiuod i, jod i, od i, šiod i, jiedu,
iedu, šiedu chama de línguas da kalais e suge e usa as elhas o mas
egula es juodu, uodu, uuodu, jied i, ši i, ied i (Zinke ičius 1996: 58). Comai
en okią opinião sob e isso em a. osinas, que a i ma que odas as
in oduções d iskai os o mas são a o inos e egula ingas, po que
o ma am-se de aco do línguas li uãs ( a mių) mo ologicas aidos dėsningumus
( osinas 2000: 10).
Tabelê 1 ap esen ada as es a ís icas de consumo į a džių mos am que mo . g.
į a džių d iskai os p incipais a ian es da no ma VDu eks yne mui o kas mais
equen es do que secundu inos. po ém y . g. a dininko linksnio pe sonalin
į a dis juodu pa a ojimo skaičiumi nusleidžia šalu iniu no mos a ian u
conside amamam į a dji jiedu ( a dininko linksnis), que VDu eks yne usado
quase á ias ezes com mais eqüência. pa odomųjų in oduções secundá ias
a ian es šiedu, iedu, aniedu ( a dininko e galininko linksniai calcula o i
du ka us dažniau už pag indiniais no mos a ian ais laikomus į a džius
jun amen e) são u ilizados quase šiuodu, uodu, anuodu. po ém compa ando as
p incipais e secundá ias a ian es do galhei o aleg niji equência de consumo,
e , que como galhei o aleg nis šiedu e aniedu VDu eks yne oda não ojami. e
ch ai į a džio iedu galininko humo nis embo a e u ilizado, po ém ge okai ečiau
negu į a dis uodu. con ando a ge al es a ís ica e , que a ian es ku iuodu e
ku iedu pa a o i an as mesmo ezes, po ém mais equen emen e u ilizado
ku iedu a dininko linksnis, e ku iuodu galininko. Va dininko o mas mais aleg as
shi uodu e shi iedu pa a ojimen o equência ambém é idên ica. VDu
eks yne shi iedu galininko aleg niu oda não ojama.
186 Líbos
Cul u a | 86
Ve y i, que y . g. į a džių d iskai os šalu inių a ian ų a dininko linksniai
pamažu s umia p incipais. mas galininko aleg nių consumo polinkis con á io,
po que p e alece p incipais in oduções d iskai os a ian es. nauDininKo e
įnaGininKo Fo Mos de e ia se i -se e į a džių naudininko e įnagininko linksnio
o mas, das quais uma esc e e-se com in e ne , ou a sem ela. sua o og a ia
a ijuja, naudininkai e įnagininkai be 彼が são conside ados p incipais a ian es da
no ma, e esc e em com es a aide − secundu inhas (Kp 2009: 22). A Comissão
Es adual de Lí u os do Banco de Consul a en a iza que an o a o ma su a é,
quan o sem ela são a o inas, po ém p imemidade é dada a o mas sem a é, po
exemplo, abiem con a in e p e adas o mas plu ais d iskai os: abems,
conside am as p incipais a ian es da o ma, o abejiem, abejom secundá ios.2
(Kp 2009: 22). cla amen e e , que VDu eks yne mui o di e e į a džių d iskai os
bene iciá io e įnagininko p incipais e secundá ias no mas a ian aqueles núme o
de consumo. Vá ias ezes mais a ian es das no mas p incipais. Considina, que a
maio ia pa a o ex o são edaguo ini, po an o ão bem dis inguidos p incipais e
secundá ias a ian es da no ma.
Naú os Fo Rmos discu quemos in oduções d iskai os pa adigma. delas são duas.
pa adigmai pe ence da p imei a e segunda pessoas bem en e os nomes abu
(abudu), abi (abid i) a pa i de 1 abela dados ê-se, que VDu eks yne
o mos, o an ajai – ečiojo asmens o mos (juodu, jied i, uodu, ied i i k .).
ap esen adas e ais nomes d iskai as p imei as, o mas das quais não exis em
Daba inės lie u ių kalbos g ama ikoje (2006: 280). chê dela ( o mas eks yne
nesuki čiuo os): V. aniedu, šiedu, šiod i, šiuod i, ši iedu, ienudu, ienid i, pačiudu,
ku iedu, ki uodu, jod i, juod i, iedu, uod i, od i; K. abid iejų, anuod iejų,
anųd iejų, šied iejų, šiuod iejų, juod iejų, jied iejų; 2 h p:// lkk.l /li /2509,
žiū ė a 2013 05 14.
D.Kš apony ė. no as dados sob e į a džių
diskai ą a ual na língua li uãs 187 N.
anie(m)d iem, juod iem, juod iems; G. šiod i,
šiuod i, jod i, juod i, iedu; įn. uod iem,
juod iem.
Pode-se spė i, que kilmininkai Šiuod iejų, juod iejų, jied iejų, anuod iejų,
anied iejų, anųd iejų, šied iejų são o mas y . g. į a džių šiuodu, juodu, jiedu,
anuodu, aniedu, šiedu ou mo . g. į a džių šiuod i, juod i, jied i, anuod i, anied i,
šied i. a pa i VDu ex yno conseguiu de e mina , que só y . g. são des es
kilmininko, naudininko e įnagininko linksnių o mas: šiuod iejų, anuod iejų,
aniemd iem e uod iem. o o mas juod iejų, jied iejų, juod iem indicado e mo ., e
y . mo ologines gimines, po exemplo: Kasdien po pamokų namo ėjau iena.
Sen ičiausi ão k ailė. Desg açá el. Não pude i p a Liusi, quando juod iem com
Nes a e a udo bem (ž . 2013 01 12, g ožinė li e a u a); Kažku iame país no undo
da cidade ele oi sus en ada enca nado Jupi e iu, e Paulius Me ku ijumi, ad
cidade š en ikas изginė ap ainikuo us jaučius sac i ica juod iem (ž . 2013 12, 01
g ožinė li e a u a). p imei a exemplozdyia é indicada mo . g., e segunda ajame
y . g. Ki ų o mų, . y. anųd iejų, šied iejų, anied iem, juod iems, giminės
de e mina não conseguiu, po que al a a con ex o mais amplo. Fo ma abiadão já
oi discu ida em sky el Fo mos e núme os. į a džių iedu, od i, que não o am
incluídos nem em a. Valeckienės, nem em Daba inės lie u ių kalbos g ama ikos
pa adigmas, linksnia imą pa eikia a. osinas (2000: 11):
V., G. iẽdu, õd i;
K. d iejų;
N. e(m)d iem, ó(m)d iem;
įn. iẽ(m)d iem, õ(m)d iem.
compa ado com an ąja a. Valeckienės e Daba inės lie u ių kalbos
g ama ikos (Valeckienė 1998: 356; DlKG 2006: 280) dis inguidos pa adigmas,
que se ê que des es į a džių kilmininko, naudininko e įnagininko linksnių
o mas o madas ambém. só di e e nomeado . a. osinas (2000: 10) ainda
en a iza que iedu, od i melho co esponde com as co esponden es
o mas plu ali as.
ou os pa adigmas de in oduções se iam possí eis somen e nesse caso,
se odas suas o mas ossem possí eis encon a em algum qualque um
au o us ex o. De aco do VDu ex o isso aze não pode. No en an o,
no a-se que des es in oduzções y . e mo . g. pa adigmos p o a elmen e são sumišusios: de um links-