Ac a Linguis ica Li huanica
2025, . 92, p. 110
Con en s link Tu inio e e ência /
ISSN 2669-218X (online ele ônico)
Copy igh © 2025 Janina Š amba y ė-Valužienė. Published by he Ins i u e o he Li huanian Language. This is an Open
Access a icle dis ibu ed unde he e ms o he C ea i e Commons A ibu ion Licence, which pe mi s
un es ic ed use, dis ibu ion, and ep oduc ion in any medium, p o ided he o iginal au ho and sou ce a e
c edi ed. // Issueido Li u ians idioma ins i u o. Es e a igo é de acesso abe o, dis ibuído sob e mos de licença de
C ea i e Commons a ibuição, pe mi indo ilimi adamen e usa , dis ibui e ep oduzi o con eúdo em qualque
supo e, indicando au o es e on e.
Recei ed: Gau a: 2024-11-28. Accep ed: Adop ado: 2025-01-21. /
1
Nijolė Tuomienė
KALBA IR TAPATYB PIETRYČI LIETUVOS IR BALTARUSIJOS
PARIBIUOSE (XX A. II PUS XXI A. PRADŽIA). 1 DALIS Vilnius:
Li u ians kalbos ins i u as, 2023, 259 p.
DOI h ps://doi.o g/10.35321/eybe-pub.68.pa ibio-kalbos- apa ybe
ISBN-978-609-411-357-4 (ap esen ado em inglês)
JANINA ŠVAMBARYT-VALUŽIEN
E-mail: janina. [email protected]
ORCID ID: –
Di eções de pesquisas acadêmicas: dialec ologia, leksicog a ia e leksicologia de a mių da língua
li uânica, a minės aiškos ašy iniuose šal iniuose analizė, socioling is ika.
h ps://doi.o g/10.35321/all92-13
O Li o sob e algumas línguas usa oianças pessoas iden idade ingius Nijolės Tuomienės ealizada
um es udo de linguagem e iden idade é sob e o que é inse ido an i e ibno concei o em linguagem
o ma uma pe sonalidade ulne á el; como aquele pajei ado homem, sêslamen e i endo em sua
aldeia, i ualmen e linojado de Es ado em Es ado, i. i. não ez ocupado suajoje, como ezes
ge ações jaučia sob e i e aqueles des uc y ius eiksnius /; exis en enis empo, como endo
endo seu a mazém […] linguagem, kù ia naikina sel i e ê do alado / /; como galų gale aumu a e
ma inama língua mo š a e como ine i a elmen e sua luga ocupa ou a ou mesmo algumas ou as
línguas.
Sua a enção au o ė, como ma cada e í ulo do li o, é ocada em XX a. II pusê XXI a. começo.
T a amen o dos p incipais p oblemas Nijolė Tuomienė ealizadas pesquisas mais liga com Halinos
Tu skos (1995 [1939]) e Vale ijaus Čekmono (2017) concepção, mui o a ga sių pode-se islumb a
2
compa ando com Pe o Gaucho, Vaclo o Miliaus, Aloyzo Vidugi io, Tama os Sudnik, Kazimie o Ga š os,
Laima G umadienė, I enos Adoma ičiū ė e ou os pesquisado es de pa ibio sla os e b ancos. Em ou os
e mos, Nijolė Tuomienė neabejo inai a ibui-se Halinos Tu skos concepção desen ol edo es di eção. A
monog a ia e ela a complexa a ual si uação lingubiné no sudes e pe i é ico da Li uânia e
seiau aka inėje Bal a usijoje (Va anã o .). P ecisamen e a his ó ia do úl imo e i ó io mais do que
qualque ou a e ela os li uanos, du an e uma ou duas ezes a ida caebessem a é em á ias
okupações e es an es de ou osa auços habi an es apsup yje, habilidade de se adap a em, que
sob e i en os. Tos imp essões de expe iência ansmi idos de ge ação em ge ação a é ago a.
Po an o, c eio que Tuomienė ao abalho cien í ico i e ia paan aš ė Likimų monog a ia, su gida
e a om des aikščiojus ge almen e já só ex-li a iškas Bal a usijos salas e ade imus pie yčių
Lie u os pa ibio punk us, į ašius e a en amen e escu á eis mais de 160 ho as de egis os de som,
amilia izando-se com esponden ų socioling is ines anke as e e isi ando á ias li e a u a
cien í ica. Pla i ma e ial in es igá elji, cole ado a pa i de 21 a las da língua Li uânia (h p:
1
www.lka.edu.lka) pon os, ab ange du an e um pe íodo de 70 anos (XX a. II-oji pusė XXI a. 2-o decendio),
po ém a p incipal a enção elkiam-se em nossos ou quase nossos dias. His o icamen e XX a. Li uânia
pe b aižy ų sienų als ybė: pa e seu e i ó io pe enceu à Bal a usia, pas ou á ias okupações
(19201939 m. polkų, depois II-oio mundial so ie ų). Susi o mou-se e há mui o dieg a ex usios ė ynės
Lenkijos pak aščių ideologia, sob e os úl imos in a anos ansi ando em abe amen e lenkiškumo
diegimą, pie yčių Lie u os pak aščių habi an es isolia am do lie u ių isuomenės (p. 7). Bal a usias
lie u iškos ilas de li auens a mių e bal a usių a mės (pop os u) d ikalbys ės inha que passa pa a
es a aline apusios usų kalbos. Como pie yčių na Li uânia (daba inė Ša čininkų ajono sa i aldybė) e
no es e dos Bal a usijoje (daba inis Va anã o ajonas) a pa i XX a. começo g adualmen e e
di ec i amen e o am anihiladas isnyko pie ų e y ų aukš ai a ibuídas às šnek os locais dos li auos,
au o ė de alhes e insj algiai o nece monog a ijoje. In es imi aos linguís icos plo os a é XXI a.
aplicado mé odo da geog a ia linguís ica esol e au o ê esisikeldos p oblemas ico apenas de pa e:
a os e am sendo egis ados, mas aquele mé odo nãopossibili ou acla i linguismo ou o das causas.
Po an o aplicando o an igo mé odo an e io es lingüis as li uanos polinkius de in e ação de línguas ou
esminius de qualidades linguís icas p a adimen o, obse ados des ios simplesmen e o am o çados a
a alia como casualidade, como des ios do logiškos p ocesso eigos, po isso su a a não só en ação,
mas simplesmen e bū inybė os elimina do es udo. Kin ančią kalbinę si uação o a do e i ó io da
Li uânia os p imei os o am desc i ę Edua das
2
Vol e is (Edua ds Vol e s) e Ola B okas (Ola B och). XX a. 9 década de in es igado es
kons a a a que je a um ao ou o si uados pa ibio bai os Va anã o e Ša čininkų
1
As desc ições ap esen adas 223259 p., e 256-ias posições li e á ias indicadas 151169 p.
2
O mé odo da geog a ia linguís ica aplicou os p imei os pesquisado es des a egião: Kazys Mo kūnas, Zigmas
Zinke ičius, Jad yga Ka dely ė e k ., e sob e obse ados šnek ų pokyčius esc e eu Aloyzas Vidugi is, Laima
G umadienė, Kazimie as Ga š a, Vy au as Ka delis e k .
3
na ida co idiana os šnek os li uãos deixam de a ojamos. a. XXI kalbininkų a i ma-se que na
3
ausência de na u al con inuidade, LKA pa ibio pon os c iam condições adqui alhei à comuninha li uãs
(bk). Só lhe se usada na pa e sudes e da Li uânia e na on ei a da Bielo ússia é a p incipal
obs áculo língua Li uânia, pe dendo as p incipais unções, laipsniškai empu ada de a i ios
a osenos, subs i uída ou a língua (ou ou as línguas) (12). Po an o, das 17 pon os LKA no
e i ó io pa ibio da Li uânia apenas 7 são gy ybingi, 2 gy ybingi, miš ūs e 8 nyks an ys. No
e i ó io da Bielo ússia emanescen es 4 pon os LKA são sunykę, exce o ainda exis indo Pelesos
punk o. Ty imą au o ė g indė de duas mencionadas á eas linguís icas socioling is ine e ling is ine
ma e ial: não só idiomas li uãos, mas e locais bal a usių a mės bem como locais polkų kalbos,
ambém lá a ojamų bal a usių e usų li e a ū inių kalbų a manų ma e ial, sukaup a desde
1964 a é
4
2017 ano.
Monog a ia alo osa de ido ao sumanao mé odo de es udo quali i ino aplicação a dois di e en es e
ao mesmo empo semelhan es pa ibio e za ibio linguís icos plo as. Usilk i di e sos mé odos
socioling is á ios de enque e dos esponden es, e elandoan es e apon asiá el compo amen o,
e yks ančius linguinos p ocessos, de e minu us económicos, socialinių, poli inių e pan. ações. A
in o mação obje i o do moni o amen o da si uação e noling is a ansmi ida po pokalbiu
g upal, giluminiu e semiai es u u o u in e iu. Ela p a a i esponden as lingubinhas, cul u ais
disposições e pensamen os a in es iga , i. i. e noling is iniam mé odo de análise de dados aplica .
Responden os o necidos mul icabalbia alegamen os exemplos ansc ibem. In es iamasse
5
obje o inspi ou e us ojamų e minos lexynėlio adimąsi, alag inhando monog a ia ex o
samp a á. A pe cepção dos ep esen an es das línguas Lie u ių, o que é local e não- ie inis,
di e e dos analógicos pa ibio zá ibio e minos. Pie yčių na Li uânia o local não- ie em em ou o
signi icado [ en, pos e io men e na Li uânia, es e nosso ie iškumas não en ende (p. 109)]. Aqui
kalbà, como componen e de e ninês iden idade, mais do que em cên imo keis a ês ezes: a pa i
de 1920 anos o e s inai exigu a lenkų (šalia lie u ių and bal a usių); desde 1945 ano usos (g e a
lenkų, bal a usių e lie u ių), desde 1988 ano sug ąžin a lie u ių kalba (g e a usų, lenkų i
bal a usių). Po isso pa ibio kalbinė si uação i ina e cuidadosamen e, e nua okiai. XX a. línguas
3
Pa ibio habi an es d ikalbys ė e mui osakalbys ė a pa i de 1972 anos a é es es dias acen ua-se e lie u ių, e
sla ų kalbų ou a mių y ėjų publicações.
4
P azo de g a ações 166 h., socioling is iniai dados p eenchidos de pesquisas (enque os) da população. Aplausus a e
(ou) g a a 89 keliolbiai ge ação senio es, médiu inas e jaunesniosas esponden es. As g a ações sono as cole adas
de odos os 17 Pie yčių Lie u os pa ibio LKA pon os (um o al de 70 h.). Tex ai g a adas em dois pe íodos di e en es:
19641990 m. g a ada 34 al. egis os de som sulos akš aičių e y ų akš aičių ilniškių šnek omis; 20112013 m. 36 al.
g a ações de som de Šalčininkų . pon os (31 al. locais sla as línguas, apenas 5 al. li a ians a me e nona miniu
lie u ių kalbos a ian u). No ese de Sou h aukš aičių pa a mės Bal a usijoje, os dados da língua i a cole ados em
á ias e apas (de o al 96 al. egis os): 19952007 m. g a ada 58 al. ex os de a mais li uanos e 2017 m. 34 al. ex os
(9 al. ex os de a me li uanos e 25 al. locais bal a usių e polkų usos, apenas em língua bal a ų e em língua bal a ų
2011 al. 4 al.).
5
Eólicos e sulos al š aičių la minas exemplos ap esen am kopenhagine one ine ansk ipcija. Bal a usių a mynas
e locais polkų kalbos pa yzdžiai записать supap as in a sla is ų и других kalbininkų mokslo публикациях
используется транскрипция. Ci a-se exemplos ansc i os e bk, escliaus os indicando besisci ian es pala as signi icado.
4
con ac os linguís ica da di eção undado Vale ijus Čekmono idéias, que sudes ões Li uânia
p ecisa aš ingas polkų his ó ia da Li uânia análise, sua conhecimen o e adequado a amen o e
que os esul ados do p ocesso de con ac os línguas dependem nuo línguas semelhança e seu
social p es igio (p. 39), ak ualús e ago a. Ma a é XXI a. nenhuma essenciais au o ocos alimai nesą
oco ê. K is ina Ru ko ska, es udou Li uânia lenkakalbius, de e minou, que pa ibio egione não há
umaakalbių, y auja d ikalbys ė ou mis i kalbinė aplinka. Amžių sandū oje das línguas li uãs
ap aiamen os a mių pie y iniame Lie u os pak aš yje obse ada 9 (de 17) LKA pon os. Nelas e
melho , e menos man idas sulos alç aiciais ca ac e ís icas ca ac e ís icas (dzūkuojama;
es eu inami ą, ę; saudá eis man idos doppa siai an, am). Ou as 8 LKA pon os de á eas
susla ėjusios, esiden es Li u iškai en ende, mas ala jácagali. A é XX a. im, a si uação oi
ou a: no sul y iniame pa ibie da Li uânia e Bal a usia senio es e de pa e médiu inas ge ação
in o man a con e sėję a miškai, só jo em e a pe ėmęs sla ų kalbas. Úl imos anos pie yčių
Lie u os daugiakalbys ės pesquisas mos am que ala ização lie u iškai, usiškai, lenkiškai ou
bal a usiškai é si uacinis. Es e mul ialbiškumo da egião de di e en es ezes ag adedo es de
no o é alo izado isso esąs an agem. E es a isão, sudes an es Li uâniai p esen os li uanos
alabinos aplicados aos c i é ios de con ex o geog á ico, apa en a, não muda já cen oan: no s
lie u ių kalba y a als ybinė i ji y a p i alomas als ybinėse įs aigose, y aujan is kasdienio
bend a imo, egiono kalba is dėl o y a lenkų (p. 42). Pie yčių Li uânia obse ada endência, que
lenkų bend inė kalba s umia om iešosios a osenos a minę não só lie u ių, mas e bal a usių
šnek ą (p. 43). So ie mečio usi ikacija, isugdjiusi usakalbę medu inha e jaunesniąją ge ação,
igual e keičia seus požiú į usų kalba nebelaikoma p es ižine. Isso leis ų skin is caminho es a al à
língua li uãs, mas ebegaji e his ó ica sumaiš is: [T]en oi Li uânia, e aqui é Lenkija. Aqui i em
poloneses. Vo elis con ou que desde os elhos empos odos aqui ala am lenkiškai, ninguém
lie u iškai (nekalbėjo) (p. 80).
6
His ó icamen e pie yčių Lie u a e lie u iškos salos Bal a usijoje são pe enusiusios e LDK, e
Abiejų Nau ų Respublikai Žečpospoli ai, e Rússia impe ijai, e So ie ų Sąjungai. No sen ido local
odas as e as são nisso i idos li uanos au óc onos, e no sen ido poli ine pa ibio esiden es
da egião klaidžiojo de es ado em es ado (p. 66). Responden as são con ado: [T]ė as e diz,
p ecisa bėg i, nep agy ensim, na, p ecisa di igi -se onde. <...> O assim icom já nós e
p agy enom, sai mos e ago a i emos, palskai (lenkiškai) meldžiamės, gudiškai
(bal a usicamen e) alam (p. 66).
depois do I-oio gue a mundial não ha endo on ei a de es ados cons i uídos po base nacional,
en ão adosi neno a econhece sua pe encimen o a uma ou ou a nação, su o ma ê o e mo
u eišis ( u eišiškumas) homem, alando á ias línguas, mas acen uando apenas i amen oi
luga , . y. elação com geog a ia: P ie lenkų likom be sa o kalbos, be lie u iškų mišių. Lemb o,
meu pai não oi em polkiškas missa. <...> Escola polkiškas ez, bem, depois usiškas <...>.
Li u iamen e skai y e esc ey nemokėjom. Como eu c esço. Gudiosamen e ainda maça quem
ala a. A segui da língua pe simainė, já odos ap ende am (bal a usiamen e). As pessoas ica am as mesmas. Pai
6
Pa yzdys de Tu gelių, Šalčininkų ajão sa i aldybės.
5
lie u iškai ū a ija (calba), e sūnus já lenkiškai <...> (p. 70). Tu eišiškumas é pe cebido como á ica de
epugnância cul u al e locais pa ibio habi an es elacionados com sel isauga, adap ando-se a
semp e no as ci cuns âncias sociais e polí icas: [S] e imi a endeu e nos odos lenkais записала
(pase), [V]isokias línguas mokėjom, mas polkais e ussais ne apom (p. 7172). Monog a ia en a iza-se
que o adicional undamen o da o mação da nação (poli inė e i o ija, ma oji kalba,
išpažįs ama eligija) oi zagniauž i: [T]au ybė, cos umes, bem como o di ei o udo isso escolhe ,
em odo pa ibio egione equen emen e pe enė ou os es anhiem a ykėliams (p. 73). Locais
esiden es de a ykėlių o am cons an emen e humilhados e punidos, ex., aos li uanos,
abalhados kolhoze, nemokėda o dinhei o, odaip ičioda osi [Sako, mes a i pe auklinsim
(pe auklėsim). (p. 77)]; [Aš ėjau į da bą kiek ieną dieną, a jis neuž ašė. <...> Man pik ai a sakė: ga siai
ėki, lie u i, nepaspa a au. (p. 78)]. À ‘gus a s a us de esiden e local p ecisa a em ambos os
lados da pa ede i idos li uanos, embo a, como disse Bal a usijoje nascida e Ša čininkuose i endo
esponden ė, [K]oks eu polonkas, se nemoko polkų kalbos. Falbu maišy a língua. E meus ilhos já
ala usiškai, ne ūkai lie u iškai (p. 77). Con esine sen ido sul-o ien ais Li uânia e Bal a usia ilhas
habi an es são endogamiški, mas ezia lenkiškai mesmo en ão, quando missos o e ejadas
lie u iškai, i. i. con esinis c i e iijus de inežžia e eg as de consumo da língua. Au o ê menciona
que os locais li u os Ramaškónyse (Bal a usija) após cada ocupação p ocu a am ecob a
di ei os da língua li uânica su ge p incipalmen e ig eja e mokykloje, mas a i ma-se que polonko e
ca alikos são sinônimos, e lenkiškumas sa aime de se um ka aliku (p. 88). Umain elė eliginė
bend uomenė du an e odos os okupações me us ex- amilia nea sspy ė polonocen izmui
7
( a puka io lenkų is o iog a ijos in e p e acijos liekanai). Kon esinė p iklausomybė, como
c i é io de iden i icação da comunidade, ebelinka a uais e ago a (Li u oje missos são
conside ados polkų e lie u ių, e Bal a usijoje polkų e bal a usių línguas). A jo em ge ação de
modelo eligioso-nacional ainda possui. A é ago a de pós-gue as po causa da população apno
iden idade nacional he dada disposição c iou condições iena eikšmiškai se iden i ica em com
qualque nação e se mo i o a i agi em qualque lado de qualque país (p. 91). Es eí pe íodo
au o ė chama limi ado de iden idade nacional de o mação imosi / nãousi o mação? p ocesso.
Pa ibio za ibio população comunicação e códigos kai á demian es di e en es a o es
(galimidade pa icipa pokalbye ou delibe adamen e busca sepa ação, usando p anašesnę
lingua), exusa uma condições d ikalbys ei / mul iakalbys ei as is. Pie yčių Li uânia amílias
ge ações di e en es se alam di e samen e: homem com esposa usiškai, pai com c ianças
usiškai e pop os u, mama lenkiškai e pop os u, ilhos mu uamen e lie u iškai. Simila men e e
nas ilhas da Bal a usia, só c ianças com amigos ala pop os u e usiamen e. Vy esnioji ka a
lemb a-se de que [N]e e ai con e sabias in e omūka am po causa ensão, su usios po
in ole ância à li uãs língua ou às li uãs nacionalidade pessoas (p. 95).
7
Es e es e eó ipo e le e šlėk ų (LKD a is oc acia) disposições da ideologia, baseada con ap ieša k is ienis
pagonis /.
6
Vie iškumo é ca ac e ís ico e da pa e é nica da Bielo ússia, com a qual as pessoas ligou
obésieja? e ala, e p óximos pa inys ês elações. Só es an es ilhas Li u iças, a ibuídas a
pe i é icas a mas, lingubinê si uação nãoen iadá el: sendo isoliuo as, pa icula men e
acilmen e in luenciadas sla as línguas é p o ę não só a mês ca ac e ís ico ocínio, mas e
p es ijão da língua Li uãs (p. 44). Bend ų sla is ų i li uanis ų kompleksinių ekspedições ( yko 1974,
1976, 1986 me ais) pesquisado es, são pa eikę conclusão, que [L]ie u ių kalba, kadaise ha endo sido a
mais impo an e língua dos habi an es des e k aš o, p asidėjus lie u ių asimiliacijai, pamažu
i o e casas de amílias, o oomas luga es comple amen e nebe a o a. Bal a usių a mė
pop os u pouco a pouco expūmė Li uães língua e de amília (p. 45). Vy esnieji pa ibio habi an es,
in asi a dijan es como local, čionykš is, u eišis, não pode dize , quem eles são ais. Só com
geog a ia besi apa inan es esponden es, consumido es polkų, usų, bal a usių e lie u ių línguas
8
mis u o, cla amen e su o muadas nacionalidade iden idade não êm. Bal a usijoje es ando
Pelesos pon o, no qual ne ieçoje ambien eque e ig eja a o a lie u ių kalba, e jo emas lie u iškai
moky as mokykloje (užda y a 2023 me ais),y a a sidū ęs nyks ančio punk o pozicijoje. Os
habi an es locais o ça em a se adap a em à língua. Vi endo em nediminhas comunidades u ais
(Nočià, Pelesà, Ramaškónys, Ródūnia) na Bal a usija, os li uanos não esis iu didžiulio e longaikio da
maio ia albanças sla iamen e p essão. Galbos nykimas elacionado com o s a us de língua:
e ninėse Li uânia e i ó ios lie u ių kalba nunca oi o iciali ou iecha lingua e ja não e a a koma
nenhuma o icialia aš edyba. Monog a ia desc e e-se de lingu (is)likimo in e ace de com
comunidade cul u ine asimiliação. De ido a isso g adualmen e pe dendo sií i aožai são
subs i uídos p ime amas p es ižiškesnės, auhš esnio ní el, kul ū ingesnės adições. As
pessoas conscien iamen e e insąconscien emen e adap am-se aos no os cos umes e no as
línguas das línguas o nando d ikalbias. Mais a de, quando asdienybėje in asi y a a segunda,
išmok oji, língua, as pessoas passam de d ikalbys ės pa a ienakalbys ės.
Knygos au o ė analisa, como in es igadas em pa ibio e za ibio á eas, especialmen e Li u iškose ilhas
Bal a usijoje, cul u ís ica assimiliação execu ada iš e šaus, i. i. po p essão da adminis ação
local, sh e imą e ig eja. P.: z. so ie meciu do sudes e da Li uânia pa ibio e é nicos seus e i ó ios
li u os seus ilhos em Li u iškas escolas pe mi i não podia, po que ais escolas não ha ia (ou elas
e am mui o a oas dos assen amen os locais). O pais, lankę lenkiškas e usiškas mokyklas, nu au o e
seus ilhos nesiekė išmoky i lie u iškai. Assim es a língua o nou-se não ou ida passado a gy ena,
ne sa is a an i cadadienias jo ens pessoas de ida necessidades (p. 60). Ša čininkų e Va anã o
p oleinkėse li u os o nou-se e nine mãžuma e esse seu s a us não mudou a é šiol [jeigu ka alikas
isso e polkas (p. 61) em ge al negou p esença Li uãos i iam os p oleinkėse]. Como e ninê iden idade
o ma oA mijas K ajo os bu iai, pe seguioję lie u ius, esponden ė de Ramaškoni con a: jis e a
assinęs lenku. <...> Lenkas, mas moka lie u iškai. <...> Eles o conside a am um also polco. <...> Da
p óxima ez nós i emos, diz, como ajuda emos
8
A a i mação de que polkų e nias e nacional iden idade em Vilniu e e apilinkėse eiškiamas mais o e e mais
a i amen e do que Šalčininkų cidade e dis i o, du odino, pois o que mos a ou a dados es a ís icos. 2021 e 2022
anos do censo da população da Li uânia, somen e Šalčininkų ajone lenkais засi ašė/bu o записать (?) 79,5 p oc. população.
7
e sob e es e bancoco aqui. E sabe, xompalu (s ipu me álico), diz, e como co amos, é u sabe ás,
do que se (p. 62). Conscien e e consis en e sla inamen o da população ealizado a escala es a al: se
a nacionalidade dos pais não oi insc i a em ce idão de nascimen o, aqueles cidadãos zaispam esą
polkų au ybės. Kodų kai ą Tuomienė a alia não só como linguís ico, mas e como social, psicologico,
a é p á ico eiškinį, obse imen o e one iniame, e leksiniame, e azês ou sen inio, discu so ní eis.
A pe mu ação de códigos es á elacionada ou com no u solida izuo is com socialine g upo, ou se
sepa a dela (pab ėžian socialinį s a us, eli iškumą), ou ki u pak ypus pokalbio emai. B ikalbiais
mul iakalbiais exemplos pa eikias e con ianamai ilus uojam eo iniai codos kai os eiginiai /.
Segundo a au o a, es udando códigos kai á e em ge al o uso de línguas linguís icas em á ias á eas,
pa a a pesquisa mais adequadas os cien is as Renė Apelio e Pie e io Muiskeno de e minados seis
códigos kaii o unções (Appel, Muysken 2005: 118). Is i as em mul iakalbesses sul-o ien ais Li uânia
e no u aka inês Bal a usia comunidades au o é ixa qua o de línguas qua o de códigos kai á.
Is i ou-se que das ês ezes de população sênio , médiu ina e jaunesnió ia pa eikėjų alboje
kodų kai a execu a cinco unções: e e encinę, aldomąją, apa ybinę, me a o inę e
me aling is inę. Au o ê es abeleceu a elação en e isolados códigos consumo e nacional e ci il da
9
população local iden idade. Todos os alado esia códigos cai os caso ge almen e inse pda o
pe eida o à uma língua bal a usių a mės pop os u /. Ano in es iga i as, ansições à equência
des a a mina a in luência podia e ambien e (pasienis com Bal a usija), habi an es amžius, ečiau
educa imen o. Au o ė desc e e em de alhes cada um dos códigos analisados cai os unções:
e e encinė pasi elkiama com o obje i o e isa ansmi idiam pensamen os aišką ou
co espondmení da pala a. A unção de oca de códigos de go e no econhecíbese ao alan e
adap ando-se à pašneco o usada linguagem, com o obje i o inclui ele em comun a imą (isso
equen eshė nas con e sas de ep esen an es da ge ação média e mais jo em do que senio es,
po que os úl imos não semp e endem a muda código). Vyks an ys pokalbiai al e nadosmos dois
idiomas lie u ių a me e bal a usių a me pop os u li os au o ės alo in ini como apa ybinės
unkcijos ap aiškos, . i. u eišiškumo požymis. Du an e o discu so uma ou á ias pala as de ou a
língua inse indo em p incipal linguagem de diálogo, p e ende acen ua , exalškinha a essência
a i ma i a ou da -lhe adicional seman ís ico e lexo ( unção me a ó ica). Me aling is á ias
códigos cai os unções exemplos de au o ê no abi nas con e sas dos habi an es, quando eles
discu em a especí ica de línguas de sua egião, nas na i as localidades us ojamų unções das
línguas, in oduzi ia sepa adas pala as signi icados, domisi aquelas signi ica i as semelhanças e
di e enças.
Monog a ia na desc ição de pesquisa de cai os de códigos, como p ospec i o e mode no mé odo
e ela língua ou papel de línguas hoje na mul icul u a e mul iakalbessa sociedade, linguís icos
abalhos pode iam se mais amplamen e aplicados. En ão pode-se alega , que desse ipo de
es udo esul ados au o ė p e ende subs i ui an e io men e linguo y oje p e a usį a
nega i a a aliação do oi o de línguas. Aišku uma, que comunicação em ambien e mul iakalbėje
exigem da como imen o pa icipan es p a icamen e e sumanamen e (p i) aiky i língbas bem
como c ia i amen e e li emen e usa di e sos ecu sos de linguagem. Pensa a, que alimesni Tuomienės ciência pesquisas, ligadas com
9
Poe inė kodų kai os unção de ido a exemplos escassos no abalho nenag inėjama.
8
pa ibio egiões da Li uânia no a ge ação de códigos kai a e kalbine elgsena mul idiakalbėje
ambien e, se ia mui o pe spec i aus.
Knygas au o ês acen uados amžių sandū oje oco usios kalbinės si uações ki imai, ma XX a. (68
década) ne iešojoje komunikacijoje domin usios lie u ių e bal a usių kalbos, XXI a. (1-2
dešim yje) cambiadas só sla ų kalbomis. Po que assim oco eu, esponden es explicam: <...> oi
ussos pode , mais a de li uanos, depois polkai nos zaėmė. P ascendeu a gue a e eio so ie i.
Em seguida e no amen e li u os. En ão em que que es ado i emos? Se em al ez cen o anos aqui
oi Li uânia, Polônia, So ie os Sąjunga e Bal a usia, ago a e no amen e Li uânia <...>. Du an e
oda o meu pai, po exemplo, ida o pode mudou-se seis ezes. E cada ez um no o go e no
pe gun a às pessoas: quem ocês ão são? Quem é ocê? As pessoas pe cebe am que a melho é
dize que sou local. E udo. Jes em u ejszy (lie. sou local) (p. 108). ilhas da Bal a usia, ano
au o ês, kalbinė si uacija ki a: [L]ie u iškai aqui já pouco kas ala. Não, não emos com quem
ala . Jauni nemoka, gudauja ( alba bal a usiškai), já só bal a usiškai, usiškai. línguas Li uãs
lhes p ecisam (p. 118). Desde XX a. 8-o décmecio a ge ação mais jo em não alba lie u iškai.
A desc ição da mo e da língua ap esen ado pe nuoseklesnę Ramaškoni mik oa ealo
(Bal a usija) codų kai os analizę. Au o ês dis ingui i da assimiliação e apai (spaudim à
comunidade ala dominuojančia kalba, dos habi an es d ikalbys ė i jaunosios ka os
apa inimasis su ki a kalba) a língua lie u ių lė ai s ūmė iš a osenos. A p incípio do XX. a
Li u iamen e ebekalbėję esiden es da ge ação sênio , à meu inha e jaunesniai ge ações elas
não ansda ê. Li u ians ala de p i ada ambien e domés ico expulsada d ejopai: pais
mu uamen e alou lie u iškai, com caicais pop os u [Seniai sueina, būda o, isso dudena (calba)
lie u iškai. Fala odas as coisas, e nós c ianças já nada não en endemos, o que es es elhos
dudena (linguagem). Nós c ianças nada não en endom, com nosis já alou pop os u] (p. 135).
Líbuas s a us kei ėsi: bal a usių a mė o alceu a é XX a. 2 dezmecio, e de 1920 a 1939 anos, Polônia
omou a Vilniaus k aš ą e pa e do no e oes e da Bal a usia, įsi y a o lenkų kalba. E unções da
língua li uãs assumiu lenkų kalba, que sua i ou ig eja, suab idas lenkiškos p adinės mokyklos,
in oduzido ob iga ó io p imá io mokslas e pode nuos a a (kalba e a comp o a i o com a aldžia
p iemonė), np.: [D]ie as nemoca di e en e, só lenkiškai; [P]e in ezen os anos polkai kalė em cabe,
que lie u ių kalba nekul ū inga, a eis ų kalba. Deus não escu a á o ações lie u iškai (p. 137138). As
c ianças deixa em lenkiškas mokyklas [Kai a ida ė mokyklos, sueiname, pa oujam, seu a elį
pada om e kalbam lie u iškai. Isso ou os dedo indicam, isso li au os, cão sangue deles (p. 140)].
Bal a usių pop os u e polkų kalba sąmoningai conside adas duas das mesmas a manas da língua.
Desde meados a. XX a pe cepção da iden idade nacional dos li uanos oi e o çada: no ė a ap ende
comun iná li a ians kalbą, mas Ramaškoni mic oa ealo população e ninis apa enciamen o semp e oi
dependen e das au o idades, su o ma usios opinião, que lie u ių kalba p as a kaimiška kalba;
neg ažiai we šnekam lie u iškai; sugadin a Li uãos língua; [Mūsų] ala neg aži, como de pa o ês
qual; bisuu i língua; žmuidiška (žemai iška) a mė (p. 143144). Não alin a e pop os u: lie. as pessoas
não que em que na ig eja com eles se alasse a linguagem simples, que a um sace do e se a asse
assim como a uma aca (p. 144). P es igio da língua Li uânia lemb ou a pe da não só com bal a usių
9
a me pop os u, mas e polkų: abi es as línguas e li uãs, e bal a usių o am di ec i amen e
con aoposi adas auçš esnės kul u e, p es ižiškesnei (ne olimoje p zeszłości) polkų kalbai (p. 145).
Pie yčių Li uânia e Bal a usija no aka iniame pa ibie os habi an es pe manece am os
mesmos, mas eles (dėl kul ū inės ie os gy en ojų asimilacijos, ealizadas pe
adminis a imą, š ie imą, bažnyčią) o nou d ikalbiai / plu iakalbiai. Pa ibio população
iden idademo do ou o de nãode inėž as e iniu undamen o a é iden i icainimose
imedia amen e com á ias e nici as g upos. Tu eišiškumas ( ie iškumas) oi uma manei a
desispi a ao polí ico, social p essão e di e en eia lingubinês iden idade sis ema. Embo a XXI a.
pie yčių Li uânia jo em en enda a impo ância da educação, domisi nacionalidade, e niškumo
ques ões, que iam ei i seu u u o com Li uânia, enuncia ie iškumo modelo, mas seujo ainda
não exis e susikū ę [mano au ybė y a in e nacionalinė (p. 81)]. Bal a usijoje língua Li uânia
mo usi, p e ala es a al apusi usų kalba. Lenkų kalbai con esinė unção des inada.
Apibend inando a monog a ia Kalba i apa ybė Pie yčių Li uânia e Bal a usijos pa ibios (XX a. II
pusė XXI a. começo) 1 pa e pode-se a i ma , que Nijolės Tuomienės ealizado abalho é
impo an e e ak ualus po causa de dois essencials assun os. P imei o, no li o esumi e
c i icamen e a isa -se ligšioliniai au o ės i ų plo as abalhos e pesquisas, a aliada suas
me odologia. Segundo, p opos o no o socioling is inis pa ibio e in ensi o linguas con ac os de
a ealo modelo de es udo. Des a monog a ia da ciência alo ê aumen a e o a o de que ela não é só
ling is ina ou socioling is ina é en edalykiškas abalho. Au o ê em sua pesquisa baseia-se não só
kalbininkų ou socioling is ų abalhos, mas e sociologų, kul ū ologų, his o ikų pesquisas, po que
são examinados não só kalbiniai ou socioling is iniai a os, mas conside a-se e em his ó icos,
cul u inius, sociokul inius e poli inius con ex us. É impo an e que em dois i iamuosius plo os
lhágia-se iš abiejų pusių, i. i. kadaise bu usį ien isą lie u ių kalbos plo ą, a i icialmen e seu
neskaidando em Li uânia e Bal a usijos. No idade, a ualidade e o iginalidade da monog a ia
ac escen a e alo o a o de que au o ė baseia-se em mul ialbiais au ên icas sons em ašais, em
in es igação emkomponuodama socioling is inių ma e ial de pesquisas da população local. É
necessá io menciona , que li os au o ê mesma é o iginada de Bal a usia língua li uãs ilha,
po an o in es igamąja si uação en ende e pode a alia não só a pa i cole ada ma e ial, mas e baseando-se au en iška pa i imi.
Clos e endo o li o pode-se ousadamen e dize que le an ado monog a ia obje i o com base de
dados empí icos e ela li uãs linguas a aimosi sunykimo de Pie yčių Lie u os pa ibio e
e nisas li uãs ilhas em Bal a usijoje ambien es, es abelece socioling is ines e e noling is ines
no as causas de oca de línguas e ex i pa pa ibio pon os habi an es de locais de mui os ipos
de codos d ikalbių de pessoas de di e en es línguas / e suas unções d e é um pon o de is a em
nossa his ó ia e socioling is ina. Hojeinha si uação da língua li uânica pie y iniame Lie u os
pa ibyje, desg a, de g ande op imismo nãoi ia: a ku oje Li uânia Vals ybėje, que sob e i eu já
mais do que in a anos, u eišiškumas exis ia. A é ago a admi amos g andezius ka us
ebe yks ančius sielose ši dyse. longgai uks, an es se á susi ok a, que cada pa ibio Quan o
za ibio homem,