130 ac a Linguis ica Li huanica LXVII
daiVa VaiŠnienė
Uni e sidade da Li uânia pedagógica
Mokslinių pesquisas di eções: dialek ologija, bal ų ilologija.
juoZo aLeksand aViČiaus
KRETINGOS TARMėS
pala asyNAS: ansPonaViMo
P inciPai e kebLesni a Vejai
The Dic iona y o he K e inga Dialec by juozas aleksand a ičius: P inciples o ansposi ion and
p oblema ic cases ano ação o p epa ino do a minio dizido es á elacionado não só com pala as de
pa eikimo, ilus ações, mas e com bas an e keblios a mės e bend ines p oblems de con o midade
de elemen os de glasyno ou p ozodija, ne iena eikšme a minių eiškinių in e p e acija. Plausí el e
linguis icamen e undamen ado ansponimen o de o mados de i ulação ou ilus acões de
exemplos lemb a obje i os a minês leksikos ap esen ação em diccioná ios, au en iškumu e
in e ac i idade com bend inês o mas de linguagem. isso i inalu p epa ando oda a linguagem
li uânica espaço, ais como o ocabulá io da língua li uânica. No en an o, os mesmos one iniai
enêskios nas mesmas condições podem se a iamen e ansponuo ini, embo a e aplicado p incípio
ge alis anspona es i amen e dêsninga, segundo qual qual uni e sominio dêsnio de a liepimo de
sons.
a igo ap esen ados alguns esquemas de aplicação des e p incípio, lemianças di e en es
esul ados de ansponamen o, ambém discussam-se í ulos de pala as e p incipais suas
o mas de ansponamen o p incípios, aplica p epa ando juozo aleksand a ičiaus K e ingas
a mės ocabulá io, ap esen ada casos p oblemá icos de ansponamen o.
anno a ion he compila ion o a dialec dic iona y is no only ela ed wi h he p oblems o
p esen a ion o wo ds and illus a ions bu also wi h a he delica e p oblems o equi alence
o he esMiniai pala as: a mė, šiau ės žemaičiai k e ingiškiai, a minis žodynas,
anspona imas. keyWo ds: dialec , no he n samogi ian dialec o k e inga, dialec
dic iona y,
ansposi ion.
juozo aleksand a ičiaus K e ingos a mės žodynas:
anspona imo p incipai i keblesni a ejai
131s aipsniai a icles sound sys em o p osodic elemen s o he dialec and he s anda d language,
as well as ambiguous in e p e a ion o dialec al phenomena. / a eliable and linguis ically g ounded
ansposi ion o headwo d o ms o illus a i e examples de e mines an accu a e p esen a ion o
dialec al lexis in dic iona ies, au hen ici y and co ela ion wi h he o ms o he s anda d language.
i is especially ele an in compiling he lexical esou ces co e ing he o e all Li huanian language
domain, such as The Dic iona y o he Li huanian Language. ne e heless, he same phone ic
phenomena can be a iously ansposed unde he same condi ions, e en hough he gene al
p inciple is applied he ansposi ion in s ic compliance wi h he consis en pa e ns, ollowing a
uni e sal law o equi alence o sounds. he a icle p esen s se e al schemes o applica ion o his
p inciple de e mining a ying ansposi ion esul s; he p inciples o ansposi ion o headwo ds
and hei p incipal o ms applied in he compila ion o The Dic iona y o he K e inga Dialec by
juozas aleksand a ičius a e discussed; he cases o p oblema ic ansposi ion a e add essed.
lobynas leksicos da língua Li u ias hoje u ėja a mių dados a pa i cada ano apa ecedo es
a minių žodynų, nos quais Зафиксиованные não só pala as no as signi icâncias, mas pasi aiko e
no os pala as ou pala as o mas. leksica de a minês exa os ap esen ação em diccioná ios,
au en iškumas e in e ações com o mas de linguagem bend inês pa icula men e ak ualus
acumiando oda espaço de línguas li uãs ap êpianços ecu sos leksicos, ais como o Lie u ių kalbos
žodynas ( oliau Lkž). na p epa ação des e diccioná io esg inhadas anspona imo disposições1
ans e em-se a ecen e empo spa čiai gausėjančius indi iduais de a mių ou šnek ų diccionos.
A con iá el e linguis icamen e baseada ansponição de enômenos one icos masculinos a in e p e ação de
sp endžia ne ik žodžių pa eikimo, ilius acijų, be i ka ais gana keblias a mės i
bend inės kalbos ga syno a p ozodijos elemen ų a i ik ies p oblemas, ne iena eikš-
enômenos a minos e e c. isso não só écnicas écnicas de p epa ação de ocabulá io a mino ou de
edação cien í ica a e as, mas ambém a solução de p oblemas cien í icos como ap esen a quan o
possí el mais p ecisos de anspona imen o de o mas a mínicas, pa a que osse adequadamen e
a liepiadas as peculia idades a mínicas e e i ada a p esença de pala as chamadas e sem o mas ( ô ais
inciden es oco em a é 1959 Lk ėž o ma de p epa ação, plg. 724). aigi esc e endo diccioná io a mės
leksikog a inê compe ência em de ė i com i in bemu conhecimen o a mės e dialec ologico abalho pa i i,
que qual dubo ino anspona imas da pala a nesuku ų nesamų o mas e ais casos, ans e idos de um
lexicog a ico on e pa a ou o, neišk eip es a mės ac s ou suas in e p e ações. os p incípios de
ansponamen o ge almen e são discu idos ap esen ando diccioná io e di e em essencialmen e apenas
in e p e ação de enômenos one icos, undamen o cien í ico e ansponamen o 1 Plg. 1963 anos ins ução
de diccioná io do idioma Li uânico anspona imui se i i é a ibuído apenas meia-seix a página (Lkži 1963:
8792), e já em 1980 es e capí ulo á ias ezes maio (Lkži 1980: 88104).
132 ac a Linguis ica Li huanica LXVII on es das eg as2. O p incípio p incipal, decla ado
daiVa VaiŠnienė
Lkž e habi ualmen e aplicado em diccioná ios ansmá ios, pala as ansponuo ini
es ic amen e dėsningai, endo em con a as peculia idades da oné ica (i mo ologia) de
a mių, obse ando qual uni e so ino con o midade de sons em comum numa ala de
exemplos (Vi kauskas 2006: 35, 38) man ém-se a liepimu da língua bend inesa3, i. y.
baseomasi disposições, que o mas anspono as one icamen e co esponda com o
sis ema da língua bend inesa. cla o, excepcionais casos, quando one inis ou ois
nedėsningas e ele di e amen e ans e il inas em ansponuo ą o ma, . i. não ika joks
one inis sons ( eiškinių) a liepimo dėsnis. Comissão da língua li uânica 2006 m. 21 de
dezemb o d. sessão p o ocolá io n e i ó io ( ecomendação -4; in . p an., 2007-12-29, n .
100) ap o ados nos equisi os de p epa ação comum de a mių (šnek ų) diccioná ios
ambém ns abuí os p incípios comuns de ansponamen o, baseados no a liepimo da
língua bend inesa, . y. dėsningos ca ac e ís icas da oné ica a mės (šnek os) e do
anslac inio ki čia co espondem aos casos de manu enção do sis ema de oné ica
li uano, nem mesmo de uma pala a não ansponenciada e de uma pala a sanda ia ( .
104). De aco do com a discu ida p incípio ge al de ansponamen o, a liepimen o do
enômeno in e minio em comun ininha ala se ia possí el pe cebe como consecueklos
linea io p ocesso. p onunciado som ou algum p ozodino eiškinyo an o quan o possí el
mais p ecisamen e insc e e-se sinais de ansk ipção, en ão de aco do es abelecida
one inio dėsningumą ansponojeiado em cong umení oz da língua comum, p iegaidę e
pan.
1 ScheMa
2 da on es di e sidade, i. i. no os dialec ologicos de pesquisas e ansmiais enômenos de in e p e ações
cien í icas, mui o depende anspona imo p ecisão e qualidade, plg., 1980 anos ins ução de ocodyno da
língua Li uânica ansponuojando ecomenda-se e e i só Zigmo Zinke ičiaus Lie u ių dialek ologijos
g indinių ypa ybių žemėlapių izoglosomis (Lkži 1980: 88), o Lie u ių kalbos žodyno aisymuose nu-
pa odomi gausesni e į ai esni on es, po exemplo, a las da língua Lie u ių, ki i a mė y iniai da bai
(Vi kauskas 2006: 20).
3 anos 1963 Lkž ins ução usada a concep ão iš e s i a mybes į bend inę kalbą (plg. Lkži
1963: 87).
4 acesso à In e ne : h p://www. lkk.l
2012-li /p og amos/zodynu- eikala imai.h-
ml# a mes, žiū ė a
04-22.
juozo aleksand a ičiaus K e ingos a mės žodynas:
anspona imo p incipai i keblesni a ejai
133s ailsniai a icles é cla o, excep í eis singula es nedêsningi mudhimas, quando lei
de con o midade de sons não pode se aplicado, po ém ais casos ealmen e não há
gausu, digamos, pode íamos ala sob e alguns emp és imos adap a i imen o, no as
pala as nep isi aikimen o à dêsningas ca ac e ís icas oné icas, spo adišką
one inį mudimą e pan.5 / No en an o, o esul ado da aplicação do p incípio ge al não
semp e ão cla o e simples, i. e. os mesmos one iniai enóškinia naquelas mesmas
condições podem se di e si amen e ansponuo ini aplicando a mesma ge al eg a de
a liepamen o. em casos mais complexos, quando ap esen á eis o mas e minês não
enham quaisque a ibu os peculia es, ajudando a es abelece p ecisas
co espondências, Vy au as Vi kauskas suge e im i ac s daqueles šnek ų, nas quais a
co espondência é cla a e não susci a dú idas (Vi kauskas 2001: 36). assim a os de uma
a mia não são in e p e ados como sepa adas unidades do sis ema a minês, mas
incluem-se em um o alidade de a minių a i ikmenų e ge almen e são combinados com
bend inês sis ema de linguagem. Hence, às ezes não bas a apenas apenas es abelece
dėsningą con o midade, é p eciso conside a , como aquele con o midade unciona á em
sis ema de língua comum e de a á com ou as a mímias con o midademis.
2Ma sche das duas abe as dos pon os de is a as di e enças bem ilus euoja a e e
anspona imas ki čiuo us umpuosius balsius ilginan es a a mių diccioná ios,
plg. : Kupiškėnų o dodyne pala a lẹm.na. ansponuojamas liemènė, n.mas
ansponuojamas nàmas. Nes e caso man ém-se dêsningo a liepimo endo em
con a a a mės longi udes sis ema e endo em men e, que kupiškėnai a é semilgių
p olongina de na u eza umpuosius balsius, a ais his o icamen e e bu ę a, e.
po ém al anspona imas não é comum gene ininha alboje na u aliniai cu os a
e e ge almen e alongėja po causa ki cio, po an o Lkž ap esen adas o mas
liemẽnė e nãmas, independen emen e a possí el di e en einga des es bal5 mais
casos c . Vi kauskas 2001: 1720.
134 ac a Linguis ica Li huanica LXVII sių aidos in e p e a imą a mėse. Plg. aleksas
daiVa VaiŠnienė
gi denis econhecendo que nes a posição e baixosaiços umpoio balsio
anspona imas se ia mais p ecisos, ele mesmo ambém o não escolhe, po que isso
con adiu mui o às adições da nossa dialec ologia (gi denis 2008: 23, 12 izn.).
Es es exemplos não são quais spo adiški pa ienamen e ou asimai, ou seja, a minês e
ansponuo as o mas de in e ação é bem mais complexa do que di e o sons ou
enominių a liepamen o e con o midade com bend inês o ma de linguagem. de pa e
isso pode se elacionado e com subjec i a au o iaus in e p e ação, po exemplo, qual
o seu en oque em adicionalmen e dėsningais conside ados casos, con endo aiškius
bend inės kalbos a i ikmenis, plg. Daukšių k aš o pala aine ansponuojam-se
longó ios i ap adžiai gý nos, m gdy i e e c. mos a iam au o iaus disposição, que
es e ou o não nesąs dėsningas6. aigi di e ências das o mas ansponí eis é
p incipalmen e de e minada a abo dagem escolhida em a mia e comun inês linguagem
o mas elação. em ou as pala as, se a o ma se á simplesmen e ansponida
co espondências da língua comb inesa, pe cebendo a mę como sepa ado um sis ema
lingubiná, a aliando só o igmę dos sons bem como a his ó ica aid (ž . 1 schemą), ou se á
conside ada e em co espondências de ou os galismos bem comb inę linguagem, ou
seja, dado duas possibilidades de in e p e amen o do e binal, se á escolhida a que melho co esponde sis ema da língua comb inesa (ž . 2 schemą).
como es es schemes aplicam em uma das mais ecen es on es léxico da la ma žemaičių juozo
aleksand a ičiaus K e inga a mės diccioná io? quais os p incípios de ansponamen o de i ula es
pala as e suas p incipais o mas de ans oi p e is o pelo au o e o que mudou su edaga us
diccioná io? no inha a enção, que maio ia das peculia idades ansponamen o e p á icos aspec os de
edação aqui não se ão minimi, pois já es ão discu idos in oducioná io diccioná io a igo (Vaišnienė 2011:
XXiX-XXXiii). ainda no ex o se á baseado nos exemplos o necidos no diccioná io. dicódino au o juozas
aleksand a ičius, en egando p epa i o manusc ípio imp ensa, nebesuspendeu ansliciona do começo
a é o im, su ienodi i e apsisp ęs i po causa dos pala as ou o mas conside s y inų ap esen amen o.
algumas p oblemá icas spê os discu i com au o um, po ém ainda pe maneceu conside á eis sols í eis
linguís icas ques ões, às quais espos as buscada com base mais ecen es ne daiços, especialmen e
k e ingiškių, a mės pesquisas e on es. em que econhece , que não semp e bas a a de dados
con iá eis esol endo p oblemá icos kamienos mis u a, ki čiação assun os, ad ais casos edaguando
mais conside ada a au o us opinião. ou a pa e, e p óp io au o us abo dagem em alguns
conside s y inus enômenos oné icos e mo ologia é kei ęsis, e quando onde assim e es ę igh a
undecisês a, isso indica skliaus eliões deixados al e na i as possí eis a ian es, claus ukai ou no as
pa aš ėse. 6 embo a possa p esumi -se que al solução incomum seja escolhida apenas po causa de que
es a ca ac e ís ica soninho simplesmen e i in yški i speci iška (plg. Labu is 2002: 6).
juozo aleksand a ičiaus K e ingos a mės žodynas:
anspona imo p incipai i keblesni a ejai
135s aipsniai a icles examinajando anspona imo ne olygumus manusc ip o e
edaguo inus casos pode-se cons a a , que p epa ando K e ingas a mės ocyną
aleksand a ičius aplicęs do p onunci o som e ansponuo as le a in e acção p incípios,
c iando não oda p ecislias o mas ansponuo as. e dade, desses p incípios não
semp e consis en emen e man idos, ais p o a elmen e se deles não su o mulado, e
apsisdęsda ês a cada caso conc e o. I p incipepas. Ta minês one inas gêne o di e o
ans e ência em bend iné linguagem endo em con a só a a minius dėsningumus.
ansponuo o undo de som p onunciado salminh som, ansc ibiu-se e di e amen e
ans e e-se em ansponuo oa bend inês linguagem o ma, se não há qual o dėsningo
one ino som a iação, plg. : Es e p incípio em pa e co esponde ia com 1 anspona imo
schema, quando se conside a apenas em dėsningus a minius a liepimos. di e ença
essencial, que adicionalmen e ansponuojando é habi ual conside a em
uni e saliuosius one inos sons de mudanças assimiliação, akomodação, degeminação e e c.
eles conside ando como dėsningus, embo a e não a minius. egis, aleksand a ičius
one iniais ou asimais, os quais de e iam anspone comuns da língua
co espondmenimis, se á laikęs só dėsningus a liepimus a minius. como exemplos
inadequados de aplicação do p incípio do se ido podem se mencionados os seguin es
casos:
• embo a o au o ansk ibuando enha escolhido mo ologicamen e o modo de
ap esen ação p iebalsias, po ém des e p incípio não obedeceu conjunções nb, np,
que ansk ipção são ap esen ados de aco do one inio a imą po acomodação
paki ę em mb, mp. uma ez que é uni e salusis one inis, e não dêsningos linguis
ou ois, aplicando o p incípio do co espondmenimis de co espondência di e a da
comun inha língua aleksand a ičius ansc ibuídos exemplos m
consis en emen e anspelha em ansposições an esc i i as pala as, ex.:
sémbe nis, šiempj ė e pan. beje, salien á el é que a assimiliação de p iebalsios
segundo s yg o es e i a-se, po que o au o ansk ip a
136 ac a
daiVa VaiŠnienė
Linguis ica
nuosekliai laikėsi mo ologinio p iebalsių ašybos p incipo. belieka ik spėlio i,
kodėl ap a iamuoju akomodacijos a eju pasi ink a ki okia p iebalsių są eikos
Li huanica LXVII in e p e ação.
• ambém acon ecikem e gemina os caso ansc ibuídos em exemplos não se
man ém o p incípio mo ológico de esc i a de p iebalsias e esc e e-se apenas um
dos dois apações p iebalsias. isso é ans e ida e em i ula es pala as, ex:
ãda as, ãd ėkis, da ko is, saũšakė e e c.7
II p incípio. A liepinio cons a ima segundo apačios o igem do som uncionamen o
bend inessa kalboje dėsningumus. Nes e p incípio o mas anspono as causa am
bene p incipalmen e conside as ymų, po que a escolha de a lie io, em alguns casos
a é eó ico cons a ão, elacionada com a subjec i ia in e p e ação e pode
depende do que, como gene inessa alboje unciona dėsningas ou, au o iaus
opinião, apa aquela o igem co espondência (plg. 2 anspona imo schemą). Po
exemplo, endo em con a a dêningueza de que as línguas comunhas c ucijo a e e
ge almen e se es endem a é aos longos, es e p incípio obedece sem exceções,
mesmo naqueles casos em que as línguas comunas a, e são man idas cu as, ée.
p imei o exemplo: o segundo exemplo é mais complexo k e ingiškių mo e iškosios
giminės *ā kamien wo ds endę pe ei i *ē kamieną, aigi aleksand a ičius dise acija
iz Kėnų a mė (aleksand a ičius 1967: 195). pa eceis, assim au o iaus e in e p e a-se,
que bend inês no sis ema da língua elas de e iam unciona como apaças o mas.
au o ius consis en emen e manessis disposições, que do pala a abe o o som,
su umpėjęs de *ē e bend ininha alboje a liepiamas ė, ansk ipção ma cė inas
especialu sinallu . 7 mais exemplos e . Vaišnienė 2011: XXXXXXi.
juozo aleksand a ičiaus K e ingos a mės žodynas:
anspona imo p incipai i keblesni a ejai
137s aipsniai a icles /
Tendo em is a, em odos os casos al som a anspone língua comum de e iam como ė,
po exemplo.: sâuj > sáujė, kûoj > kójė, mêlninč > mélninčė, dešinûoj > dešinójė e e c.
keblumos su ge en ão, quando es a galūnė ki čiuo a, po que al ez balsūnėsis é
umpasis, aigi ki čiuo oje posição não pode se ansponado como ė, po exemplo.:
ldaběj, d àsuoj. De aco do com o discu ido p incípio, apa us ansc ibido som de e ia
se ansponuojado no mesmo cong enês da língua co espondmeniu em odos os casos
a liep ų ė, например., aldabijė, d asė e e c. po ém como ha moniza ilgojo ėybę quan o e
ki čia imą, po que a pala a inal skiemuo é umpasis? no manusc i o o au o en ou
encon a uma solução comp omisinha deixando de í ulo a pala a galūnę -ià, g e a
skliaus os indica que a pala a ė-kamienis, например., aldabijà (ė-kam.), d asià (ė-kam.).
p epa ando diccioná io imp essa nessas ocasiões conside ada em ilus acinius
exemplos, po que alguns aleg nios, po exemplo, ienaskai os iceminis , cla amen e
indica a pala a kamieną. se ilus acões exemplos, exa amen e mos ando kamiená, não
exis em, segue-se o p incípio de que neki čiuo ų pala as galūnė é -ė, a ki čiuo a galūnė
linksnia imo aidą pab ėžia i Vladas g ina eckis: šakninio ki čia imo žodžiai
-ià (ski ingą *ā kamieno pe ėję į *ē kamieną, a galūninio išlikę (g ina eckis, 1973: 141)8. Aqui
apenas o necidos alguns consequeklesni keblesnio ansponamen o exemplos, os quais
podem explica -se como discu a ó ios esul ados de aplicação dos p incípios. No a-se
que, edigindo semelhan es casos C e ingas a mės ocodyno anspone i i ula es
pala as p ecisa endo endo es as disposições:
1) onde possí el baseia-se ilius acinais exemplos e p incípio de analogia; 2) se não
hou e aiškių ilius acinių pa yzdžių, deixi ada au o iaus insc i a o ma, po ém
aki aizdu, que esol endo alguns conside s y inų casos ap esen ação p oblemas
eikė ų de adicional in es igação.
des aque-se que o a igo ap esen ados p incípios o mulados com base apenas de uma on e
C e ingas a mės o dino dados, po ém ob iamen e, que eles pelo menos em pa e podem se
aplicados e analisando p oblemá icos ou os a minių o dino ansponamen o casos. des aque-se
que nos mais ecen es dicioná ios quase não oco em de a minês one ís ica gêne o di e o de
ans e ência em comumhinha língua (a não se , como menês-se no caso do dicioná io da Daukšių
k aš o, o a minho enškinho é in e p e ado de o ma di e en e do habi ual). kebliaus casos de
ansponamen o elacionados com a eó ica escolha a liepinio, endo em con a isso, como
bend ininha alboje unciona a dêsningas ou apaças co espondmen o de o igem. se a na u eza do
enômeno não es á su icien emen e esme ada, o cien í ico undamen o do ansponamen o mui o
depende de subjec i ios au o iaus in e p e ação. 8 a menos que aqui ey amos no o e kamieną, que,
segundo alekso gi denio, zemaičių a mėje supono ų ais pasakymai como jo em: du nys e (gi denis,
1996, 83). Vy au o Vi kausko opinou, kažin se ale aqui p ocu a no o kamieno, de e ia in e p e a
isso como kamienų maišymą (Vi kauskas, 2001, 76, 7 isnaša).
138 ac a
daiVa VaiŠnienė
Linguis ica Li huanica LXVII
Li e a u a aleksand a ičius juozas 1967: K e ingos a mė. ilologia ciências
candida o de g au disse ação. Vilnius.
aleksand a ičius juozas 2011: K e ingos a mės Dic ionynas. Vilnius: Ins i u o das
línguas Li uãs.
babickienė Zo ija, bi u ė jasiūnai ė, angelė Pečeliūnai ė, ū a bagužy ė 2007: Cen inė
šiau ės žemaičių k e ingiškių a mė: a mės eks ai su komen a ais li e a ū os leidykla.
i žodynėliu. Vilnius: bal os lankos.
būga kazimie as 1959: Rink iniai aš ai 2. Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės
gi denis aleksas 1996: Taip šneka i kšliškiai: Север žemaičių elšiškių eks ai su
komen a ais. Vilnius: Mokslo e enciklopedijų publikla. gi denis aleksas 2008: žemaičių
dzūkai: ex ai com comen a ais. Vilnius: Mokslo e enciklopedijas ins i u o de
publicação.
g ina eckis Vladas 1973: his ó ia de e as zemaiças. Vilnius: Min is. Labu is Vi as
2002: Daukšių k aš o žodynas. Vilnius: alma li e a. Lkži 1963 (ii edição 1980) Lie u ių
kalbos žodyno ins ukcija. Vilnius: Li u ians idioma e li e a u a ins i u o.
Ta mių (šnek ų) equisi os ge ais de elabo ação de pala asynas. acesso:
h p: www. lkk.
l li /p og amos/zodynu- eikala imai.h ml# a mes
.
Vaiš nienė dai a 2011: k e ingas a mės žodynas: p incipais p incípios de
ap esen ação de ma é ia. C e ingos a mės diccioná io, XXXXXVii. Vi kauskas
Vy au as 2001: Ta mių lie u ių kalbos mo oneminiai eiškiniai. Vilnius: ža a.
Vi kauskas Vy au as 2006: Lie u ių kalbos žodyno aisymai. Vilnius: Ins i u o das
línguas Li uãs.
Vosyly ė klemen ina 2010: Kupiškėnų a mės žodynas io. Vilnius: Ins i u o das
línguas Li uãs.