scieee Open visual document viewer

Juozo Aleksandravičiaus „Kretingos tarmės žodynas“: transponavimo principai ir keblesni atvejai

Daiva Vaišnienė

Full text

130 ac a Linguis ica Li huanica LXVII daiVa VaiŠnienė Uni e sidade da Li uânia pedagógica Mokslinių pesquisas di eções: dialek ologija, bal ų ilologija. juoZo aLeksand aViČiaus KRETINGOS TARMėS pala asyNAS: ansPonaViMo P inciPai e kebLesni a Vejai The Dic iona y o he K e inga Dialec by juozas aleksand a ičius: P inciples o ansposi ion and p oblema ic cases ano ação o p epa ino do a minio dizido es á elacionado não só com pala as de pa eikimo, ilus ações, mas e com bas an e keblios a mės e bend ines p oblems de con o midade de elemen os de glasyno ou p ozodija, ne iena eikšme a minių eiškinių in e p e acija. Plausí el e linguis icamen e undamen ado ansponimen o de o mados de i ulação ou ilus acões de exemplos lemb a obje i os a minês leksikos ap esen ação em diccioná ios, au en iškumu e in e ac i idade com bend inês o mas de linguagem. isso i inalu p epa ando oda a linguagem li uânica espaço, ais como o ocabulá io da língua li uânica. No en an o, os mesmos one iniai enêskios nas mesmas condições podem se a iamen e ansponuo ini, embo a e aplicado p incípio ge alis anspona es i amen e dêsninga, segundo qual qual uni e sominio dêsnio de a liepimo de sons. a igo ap esen ados alguns esquemas de aplicação des e p incípio, lemianças di e en es esul ados de ansponamen o, ambém discussam-se í ulos de pala as e p incipais suas o mas de ansponamen o p incípios, aplica p epa ando juozo aleksand a ičiaus K e ingas a mės ocabulá io, ap esen ada casos p oblemá icos de ansponamen o. anno a ion he compila ion o a dialec dic iona y is no only ela ed wi h he p oblems o p esen a ion o wo ds and illus a ions bu also wi h a he delica e p oblems o equi alence o he esMiniai pala as: a mė, šiau ės žemaičiai k e ingiškiai, a minis žodynas, anspona imas. keyWo ds: dialec , no he n samogi ian dialec o k e inga, dialec dic iona y, ansposi ion. juozo aleksand a ičiaus K e ingos a mės žodynas: anspona imo p incipai i keblesni a ejai 131s aipsniai a icles sound sys em o p osodic elemen s o he dialec and he s anda d language, as well as ambiguous in e p e a ion o dialec al phenomena. / a eliable and linguis ically g ounded ansposi ion o headwo d o ms o illus a i e examples de e mines an accu a e p esen a ion o dialec al lexis in dic iona ies, au hen ici y and co ela ion wi h he o ms o he s anda d language. i is especially ele an in compiling he lexical esou ces co e ing he o e all Li huanian language domain, such as The Dic iona y o he Li huanian Language. ne e heless, he same phone ic phenomena can be a iously ansposed unde he same condi ions, e en hough he gene al p inciple is applied he ansposi ion in s ic compliance wi h he consis en pa e ns, ollowing a uni e sal law o equi alence o sounds. he a icle p esen s se e al schemes o applica ion o his p inciple de e mining a ying ansposi ion esul s; he p inciples o ansposi ion o headwo ds and hei p incipal o ms applied in he compila ion o The Dic iona y o he K e inga Dialec by juozas aleksand a ičius a e discussed; he cases o p oblema ic ansposi ion a e add essed. lobynas leksicos da língua Li u ias hoje u ėja a mių dados a pa i cada ano apa ecedo es a minių žodynų, nos quais Зафиксиованные não só pala as no as signi icâncias, mas pasi aiko e no os pala as ou pala as o mas. leksica de a minês exa os ap esen ação em diccioná ios, au en iškumas e in e ações com o mas de linguagem bend inês pa icula men e ak ualus acumiando oda espaço de línguas li uãs ap êpianços ecu sos leksicos, ais como o Lie u ių kalbos žodynas ( oliau Lkž). na p epa ação des e diccioná io esg inhadas anspona imo disposições1 ans e em-se a ecen e empo spa čiai gausėjančius indi iduais de a mių ou šnek ų diccionos. A con iá el e linguis icamen e baseada ansponição de enômenos one icos masculinos a in e p e ação de sp endžia ne ik žodžių pa eikimo, ilius acijų, be i ka ais gana keblias a mės i bend inės kalbos ga syno a p ozodijos elemen ų a i ik ies p oblemas, ne iena eikš- enômenos a minos e e c. isso não só écnicas écnicas de p epa ação de ocabulá io a mino ou de edação cien í ica a e as, mas ambém a solução de p oblemas cien í icos como ap esen a quan o possí el mais p ecisos de anspona imen o de o mas a mínicas, pa a que osse adequadamen e a liepiadas as peculia idades a mínicas e e i ada a p esença de pala as chamadas e sem o mas ( ô ais inciden es oco em a é 1959 Lk ėž o ma de p epa ação, plg. 724). aigi esc e endo diccioná io a mės leksikog a inê compe ência em de ė i com i in bemu conhecimen o a mės e dialec ologico abalho pa i i, que qual dubo ino anspona imas da pala a nesuku ų nesamų o mas e ais casos, ans e idos de um lexicog a ico on e pa a ou o, neišk eip es a mės ac s ou suas in e p e ações. os p incípios de ansponamen o ge almen e são discu idos ap esen ando diccioná io e di e em essencialmen e apenas in e p e ação de enômenos one icos, undamen o cien í ico e ansponamen o 1 Plg. 1963 anos ins ução de diccioná io do idioma Li uânico anspona imui se i i é a ibuído apenas meia-seix a página (Lkži 1963: 8792), e já em 1980 es e capí ulo á ias ezes maio (Lkži 1980: 88104). 132 ac a Linguis ica Li huanica LXVII on es das eg as2. O p incípio p incipal, decla ado daiVa VaiŠnienė Lkž e habi ualmen e aplicado em diccioná ios ansmá ios, pala as ansponuo ini es ic amen e dėsningai, endo em con a as peculia idades da oné ica (i mo ologia) de a mių, obse ando qual uni e so ino con o midade de sons em comum numa ala de exemplos (Vi kauskas 2006: 35, 38) man ém-se a liepimu da língua bend inesa3, i. y. baseomasi disposições, que o mas anspono as one icamen e co esponda com o sis ema da língua bend inesa. cla o, excepcionais casos, quando one inis ou ois nedėsningas e ele di e amen e ans e il inas em ansponuo ą o ma, . i. não ika joks one inis sons ( eiškinių) a liepimo dėsnis. Comissão da língua li uânica 2006 m. 21 de dezemb o d. sessão p o ocolá io n e i ó io ( ecomendação -4; in . p an., 2007-12-29, n . 100) ap o ados nos equisi os de p epa ação comum de a mių (šnek ų) diccioná ios ambém ns abuí os p incípios comuns de ansponamen o, baseados no a liepimo da língua bend inesa, . y. dėsningos ca ac e ís icas da oné ica a mės (šnek os) e do anslac inio ki čia co espondem aos casos de manu enção do sis ema de oné ica li uano, nem mesmo de uma pala a não ansponenciada e de uma pala a sanda ia ( . 104). De aco do com a discu ida p incípio ge al de ansponamen o, a liepimen o do enômeno in e minio em comun ininha ala se ia possí el pe cebe como consecueklos linea io p ocesso. p onunciado som ou algum p ozodino eiškinyo an o quan o possí el mais p ecisamen e insc e e-se sinais de ansk ipção, en ão de aco do es abelecida one inio dėsningumą ansponojeiado em cong umení oz da língua comum, p iegaidę e pan. 1 ScheMa 2 da on es di e sidade, i. i. no os dialec ologicos de pesquisas e ansmiais enômenos de in e p e ações cien í icas, mui o depende anspona imo p ecisão e qualidade, plg., 1980 anos ins ução de ocodyno da língua Li uânica ansponuojando ecomenda-se e e i só Zigmo Zinke ičiaus Lie u ių dialek ologijos g indinių ypa ybių žemėlapių izoglosomis (Lkži 1980: 88), o Lie u ių kalbos žodyno aisymuose nu- pa odomi gausesni e į ai esni on es, po exemplo, a las da língua Lie u ių, ki i a mė y iniai da bai (Vi kauskas 2006: 20). 3 anos 1963 Lkž ins ução usada a concep ão iš e s i a mybes į bend inę kalbą (plg. Lkži 1963: 87). 4 acesso à In e ne : h p://www. lkk.l 2012-li /p og amos/zodynu- eikala imai.h- ml# a mes, žiū ė a 04-22. juozo aleksand a ičiaus K e ingos a mės žodynas: anspona imo p incipai i keblesni a ejai 133s ailsniai a icles é cla o, excep í eis singula es nedêsningi mudhimas, quando lei de con o midade de sons não pode se aplicado, po ém ais casos ealmen e não há gausu, digamos, pode íamos ala sob e alguns emp és imos adap a i imen o, no as pala as nep isi aikimen o à dêsningas ca ac e ís icas oné icas, spo adišką one inį mudimą e pan.5 / No en an o, o esul ado da aplicação do p incípio ge al não semp e ão cla o e simples, i. e. os mesmos one iniai enóškinia naquelas mesmas condições podem se di e si amen e ansponuo ini aplicando a mesma ge al eg a de a liepamen o. em casos mais complexos, quando ap esen á eis o mas e minês não enham quaisque a ibu os peculia es, ajudando a es abelece p ecisas co espondências, Vy au as Vi kauskas suge e im i ac s daqueles šnek ų, nas quais a co espondência é cla a e não susci a dú idas (Vi kauskas 2001: 36). assim a os de uma a mia não são in e p e ados como sepa adas unidades do sis ema a minês, mas incluem-se em um o alidade de a minių a i ikmenų e ge almen e são combinados com bend inês sis ema de linguagem. Hence, às ezes não bas a apenas apenas es abelece dėsningą con o midade, é p eciso conside a , como aquele con o midade unciona á em sis ema de língua comum e de a á com ou as a mímias con o midademis. 2Ma sche das duas abe as dos pon os de is a as di e enças bem ilus euoja a e e anspona imas ki čiuo us umpuosius balsius ilginan es a a mių diccioná ios, plg. : Kupiškėnų o dodyne pala a lẹm.na. ansponuojamas liemènė, n.mas ansponuojamas nàmas. Nes e caso man ém-se dêsningo a liepimo endo em con a a a mės longi udes sis ema e endo em men e, que kupiškėnai a é semilgių p olongina de na u eza umpuosius balsius, a ais his o icamen e e bu ę a, e. po ém al anspona imas não é comum gene ininha alboje na u aliniai cu os a e e ge almen e alongėja po causa ki cio, po an o Lkž ap esen adas o mas liemẽnė e nãmas, independen emen e a possí el di e en einga des es bal5 mais casos c . Vi kauskas 2001: 1720. 134 ac a Linguis ica Li huanica LXVII sių aidos in e p e a imą a mėse. Plg. aleksas daiVa VaiŠnienė gi denis econhecendo que nes a posição e baixosaiços umpoio balsio anspona imas se ia mais p ecisos, ele mesmo ambém o não escolhe, po que isso con adiu mui o às adições da nossa dialec ologia (gi denis 2008: 23, 12 izn.). Es es exemplos não são quais spo adiški pa ienamen e ou asimai, ou seja, a minês e ansponuo as o mas de in e ação é bem mais complexa do que di e o sons ou enominių a liepamen o e con o midade com bend inês o ma de linguagem. de pa e isso pode se elacionado e com subjec i a au o iaus in e p e ação, po exemplo, qual o seu en oque em adicionalmen e dėsningais conside ados casos, con endo aiškius bend inės kalbos a i ikmenis, plg. Daukšių k aš o pala aine ansponuojam-se longó ios i ap adžiai gý nos, m gdy i e e c. mos a iam au o iaus disposição, que es e ou o não nesąs dėsningas6. aigi di e ências das o mas ansponí eis é p incipalmen e de e minada a abo dagem escolhida em a mia e comun inês linguagem o mas elação. em ou as pala as, se a o ma se á simplesmen e ansponida co espondências da língua comb inesa, pe cebendo a mę como sepa ado um sis ema lingubiná, a aliando só o igmę dos sons bem como a his ó ica aid (ž . 1 schemą), ou se á conside ada e em co espondências de ou os galismos bem comb inę linguagem, ou seja, dado duas possibilidades de in e p e amen o do e binal, se á escolhida a que melho co esponde sis ema da língua comb inesa (ž . 2 schemą). como es es schemes aplicam em uma das mais ecen es on es léxico da la ma žemaičių juozo aleksand a ičiaus K e inga a mės diccioná io? quais os p incípios de ansponamen o de i ula es pala as e suas p incipais o mas de ans oi p e is o pelo au o e o que mudou su edaga us diccioná io? no inha a enção, que maio ia das peculia idades ansponamen o e p á icos aspec os de edação aqui não se ão minimi, pois já es ão discu idos in oducioná io diccioná io a igo (Vaišnienė 2011: XXiX-XXXiii). ainda no ex o se á baseado nos exemplos o necidos no diccioná io. dicódino au o juozas aleksand a ičius, en egando p epa i o manusc ípio imp ensa, nebesuspendeu ansliciona do começo a é o im, su ienodi i e apsisp ęs i po causa dos pala as ou o mas conside s y inų ap esen amen o. algumas p oblemá icas spê os discu i com au o um, po ém ainda pe maneceu conside á eis sols í eis linguís icas ques ões, às quais espos as buscada com base mais ecen es ne daiços, especialmen e k e ingiškių, a mės pesquisas e on es. em que econhece , que não semp e bas a a de dados con iá eis esol endo p oblemá icos kamienos mis u a, ki čiação assun os, ad ais casos edaguando mais conside ada a au o us opinião. ou a pa e, e p óp io au o us abo dagem em alguns conside s y inus enômenos oné icos e mo ologia é kei ęsis, e quando onde assim e es ę igh a undecisês a, isso indica skliaus eliões deixados al e na i as possí eis a ian es, claus ukai ou no as pa aš ėse. 6 embo a possa p esumi -se que al solução incomum seja escolhida apenas po causa de que es a ca ac e ís ica soninho simplesmen e i in yški i speci iška (plg. Labu is 2002: 6). juozo aleksand a ičiaus K e ingos a mės žodynas: anspona imo p incipai i keblesni a ejai 135s aipsniai a icles examinajando anspona imo ne olygumus manusc ip o e edaguo inus casos pode-se cons a a , que p epa ando K e ingas a mės ocyną aleksand a ičius aplicęs do p onunci o som e ansponuo as le a in e acção p incípios, c iando não oda p ecislias o mas ansponuo as. e dade, desses p incípios não semp e consis en emen e man idos, ais p o a elmen e se deles não su o mulado, e apsisdęsda ês a cada caso conc e o. I p incipepas. Ta minês one inas gêne o di e o ans e ência em bend iné linguagem endo em con a só a a minius dėsningumus. ansponuo o undo de som p onunciado salminh som, ansc ibiu-se e di e amen e ans e e-se em ansponuo oa bend inês linguagem o ma, se não há qual o dėsningo one ino som a iação, plg. : Es e p incípio em pa e co esponde ia com 1 anspona imo schema, quando se conside a apenas em dėsningus a minius a liepimos. di e ença essencial, que adicionalmen e ansponuojando é habi ual conside a em uni e saliuosius one inos sons de mudanças assimiliação, akomodação, degeminação e e c. eles conside ando como dėsningus, embo a e não a minius. egis, aleksand a ičius one iniais ou asimais, os quais de e iam anspone comuns da língua co espondmenimis, se á laikęs só dėsningus a liepimus a minius. como exemplos inadequados de aplicação do p incípio do se ido podem se mencionados os seguin es casos: • embo a o au o ansk ibuando enha escolhido mo ologicamen e o modo de ap esen ação p iebalsias, po ém des e p incípio não obedeceu conjunções nb, np, que ansk ipção são ap esen ados de aco do one inio a imą po acomodação paki ę em mb, mp. uma ez que é uni e salusis one inis, e não dêsningos linguis ou ois, aplicando o p incípio do co espondmenimis de co espondência di e a da comun inha língua aleksand a ičius ansc ibuídos exemplos m consis en emen e anspelha em ansposições an esc i i as pala as, ex.: sémbe nis, šiempj ė e pan. beje, salien á el é que a assimiliação de p iebalsios segundo s yg o es e i a-se, po que o au o ansk ip a 136 ac a daiVa VaiŠnienė Linguis ica nuosekliai laikėsi mo ologinio p iebalsių ašybos p incipo. belieka ik spėlio i, kodėl ap a iamuoju akomodacijos a eju pasi ink a ki okia p iebalsių są eikos Li huanica LXVII in e p e ação. • ambém acon ecikem e gemina os caso ansc ibuídos em exemplos não se man ém o p incípio mo ológico de esc i a de p iebalsias e esc e e-se apenas um dos dois apações p iebalsias. isso é ans e ida e em i ula es pala as, ex: ãda as, ãd ėkis, da ko is, saũšakė e e c.7 II p incípio. A liepinio cons a ima segundo apačios o igem do som uncionamen o bend inessa kalboje dėsningumus. Nes e p incípio o mas anspono as causa am bene p incipalmen e conside as ymų, po que a escolha de a lie io, em alguns casos a é eó ico cons a ão, elacionada com a subjec i ia in e p e ação e pode depende do que, como gene inessa alboje unciona dėsningas ou, au o iaus opinião, apa aquela o igem co espondência (plg. 2 anspona imo schemą). Po exemplo, endo em con a a dêningueza de que as línguas comunhas c ucijo a e e ge almen e se es endem a é aos longos, es e p incípio obedece sem exceções, mesmo naqueles casos em que as línguas comunas a, e são man idas cu as, ée. p imei o exemplo: o segundo exemplo é mais complexo k e ingiškių mo e iškosios giminės *ā kamien wo ds endę pe ei i *ē kamieną, aigi aleksand a ičius dise acija iz Kėnų a mė (aleksand a ičius 1967: 195). pa eceis, assim au o iaus e in e p e a-se, que bend inês no sis ema da língua elas de e iam unciona como apaças o mas. au o ius consis en emen e manessis disposições, que do pala a abe o o som, su umpėjęs de *ē e bend ininha alboje a liepiamas ė, ansk ipção ma cė inas especialu sinallu . 7 mais exemplos e . Vaišnienė 2011: XXXXXXi. juozo aleksand a ičiaus K e ingos a mės žodynas: anspona imo p incipai i keblesni a ejai 137s aipsniai a icles / Tendo em is a, em odos os casos al som a anspone língua comum de e iam como ė, po exemplo.: sâuj > sáujė, kûoj > kójė, mêlninč > mélninčė, dešinûoj > dešinójė e e c. keblumos su ge en ão, quando es a galūnė ki čiuo a, po que al ez balsūnėsis é umpasis, aigi ki čiuo oje posição não pode se ansponado como ė, po exemplo.: ldaběj, d àsuoj. De aco do com o discu ido p incípio, apa us ansc ibido som de e ia se ansponuojado no mesmo cong enês da língua co espondmeniu em odos os casos a liep ų ė, например., aldabijė, d asė e e c. po ém como ha moniza ilgojo ėybę quan o e ki čia imą, po que a pala a inal skiemuo é umpasis? no manusc i o o au o en ou encon a uma solução comp omisinha deixando de í ulo a pala a galūnę -ià, g e a skliaus os indica que a pala a ė-kamienis, например., aldabijà (ė-kam.), d asià (ė-kam.). p epa ando diccioná io imp essa nessas ocasiões conside ada em ilus acinius exemplos, po que alguns aleg nios, po exemplo, ienaskai os iceminis , cla amen e indica a pala a kamieną. se ilus acões exemplos, exa amen e mos ando kamiená, não exis em, segue-se o p incípio de que neki čiuo ų pala as galūnė é -ė, a ki čiuo a galūnė linksnia imo aidą pab ėžia i Vladas g ina eckis: šakninio ki čia imo žodžiai -ià (ski ingą *ā kamieno pe ėję į *ē kamieną, a galūninio išlikę (g ina eckis, 1973: 141)8. Aqui apenas o necidos alguns consequeklesni keblesnio ansponamen o exemplos, os quais podem explica -se como discu a ó ios esul ados de aplicação dos p incípios. No a-se que, edigindo semelhan es casos C e ingas a mės ocodyno anspone i i ula es pala as p ecisa endo endo es as disposições: 1) onde possí el baseia-se ilius acinais exemplos e p incípio de analogia; 2) se não hou e aiškių ilius acinių pa yzdžių, deixi ada au o iaus insc i a o ma, po ém aki aizdu, que esol endo alguns conside s y inų casos ap esen ação p oblemas eikė ų de adicional in es igação. des aque-se que o a igo ap esen ados p incípios o mulados com base apenas de uma on e C e ingas a mės o dino dados, po ém ob iamen e, que eles pelo menos em pa e podem se aplicados e analisando p oblemá icos ou os a minių o dino ansponamen o casos. des aque-se que nos mais ecen es dicioná ios quase não oco em de a minês one ís ica gêne o di e o de ans e ência em comumhinha língua (a não se , como menês-se no caso do dicioná io da Daukšių k aš o, o a minho enškinho é in e p e ado de o ma di e en e do habi ual). kebliaus casos de ansponamen o elacionados com a eó ica escolha a liepinio, endo em con a isso, como bend ininha alboje unciona a dêsningas ou apaças co espondmen o de o igem. se a na u eza do enômeno não es á su icien emen e esme ada, o cien í ico undamen o do ansponamen o mui o depende de subjec i ios au o iaus in e p e ação. 8 a menos que aqui ey amos no o e kamieną, que, segundo alekso gi denio, zemaičių a mėje supono ų ais pasakymai como jo em: du nys e (gi denis, 1996, 83). Vy au o Vi kausko opinou, kažin se ale aqui p ocu a no o kamieno, de e ia in e p e a isso como kamienų maišymą (Vi kauskas, 2001, 76, 7 isnaša). 138 ac a daiVa VaiŠnienė Linguis ica Li huanica LXVII Li e a u a aleksand a ičius juozas 1967: K e ingos a mė. ilologia ciências candida o de g au disse ação. Vilnius. aleksand a ičius juozas 2011: K e ingos a mės Dic ionynas. Vilnius: Ins i u o das línguas Li uãs. babickienė Zo ija, bi u ė jasiūnai ė, angelė Pečeliūnai ė, ū a bagužy ė 2007: Cen inė šiau ės žemaičių k e ingiškių a mė: a mės eks ai su komen a ais li e a ū os leidykla. i žodynėliu. Vilnius: bal os lankos. būga kazimie as 1959: Rink iniai aš ai 2. Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės gi denis aleksas 1996: Taip šneka i kšliškiai: Север žemaičių elšiškių eks ai su komen a ais. Vilnius: Mokslo e enciklopedijų publikla. gi denis aleksas 2008: žemaičių dzūkai: ex ai com comen a ais. Vilnius: Mokslo e enciklopedijas ins i u o de publicação. g ina eckis Vladas 1973: his ó ia de e as zemaiças. Vilnius: Min is. Labu is Vi as 2002: Daukšių k aš o žodynas. Vilnius: alma li e a. Lkži 1963 (ii edição 1980) Lie u ių kalbos žodyno ins ukcija. Vilnius: Li u ians idioma e li e a u a ins i u o. Ta mių (šnek ų) equisi os ge ais de elabo ação de pala asynas. acesso: h p: www. lkk. l li /p og amos/zodynu- eikala imai.h ml# a mes . Vaiš nienė dai a 2011: k e ingas a mės žodynas: p incipais p incípios de ap esen ação de ma é ia. C e ingos a mės diccioná io, XXXXXVii. Vi kauskas Vy au as 2001: Ta mių lie u ių kalbos mo oneminiai eiškiniai. Vilnius: ža a. Vi kauskas Vy au as 2006: Lie u ių kalbos žodyno aisymai. Vilnius: Ins i u o das línguas Li uãs. Vosyly ė klemen ina 2010: Kupiškėnų a mės žodynas io. Vilnius: Ins i u o das línguas Li uãs.