scieee Science in your language
[de] (orig) [en] [lt] [fr] [it] [es] [pt]

Zur textuellen Grundlage des altpreußischen „Enchiridions“ bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar

Abstract

    Wichtige mit Vaters Ausgabe des „Enchiridions“ (1821) verbundene Aspekte sind bis heute nur unzureichend erhellt worden. Dies gilt insbesondere für das Verhältnis zwischen dem von Vater veröffentlichten Text und einer bisher unbekannten, in dem Band Ms. boruss. fol. 462. (Berlin) enthaltenen handschriftlichen Abschrift dieses Sprachdenkmals. A. E. Hennig hat diese Abschrift auf der Grundlage eines unvollständigen Originaldrucks des Enchiridions angefertigt, das ihm als Privateigentum gehörte. Seit Nesselmann (1845) gilt dieses Exemplar als verschollen. Dieses gedruckte Exemplar hat der Abschrift Hennigs und damit auch der Ausgabe von Vater zugrundegelegen, wie dies sowohl textinterne als auch textexterne Argumente bezeugen. Ihm fehlten die Seiten 126–134. Seltsamerweise ist der Text in der Ausgabe Vaters fast zwei Seiten kürzer als derjenige der Abschrift. Aufgrund einer Vergleichung unterschiedlicher Materialien lassen sich bestimmte Züge des verschollenen Exemplars ermitteln. Ich würde vorschlagen, dieses Exemplar des altpreußischen Enchiridions als „HV“-Exemplar zu bezeichnen.

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Zur textuellen Grundlage des altpreußischen „Enchiridions“ bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar

Author: Pietro U. Dini
Year: 2022
DOI: 10.35321/all86-01
Source: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/download/2157/2275
S aipsniai / A icles 11
PIETRO U. DINI
Uni e si ä Pisa
ORCID id: o cid.o g./0000-0002-9063-1783
Fields o esea ch: Diach onic linguis ics, Linguis ic
his o iog aphy, His o y o Bal ic languages, P ussian, Li huanian
and La ian philology and linguis ics.
DOI: doi.o g/10.35321/all86-01
ZUR TEXTUELLEN
GRUNDLAGE DES
ALTPRUßISCHEN
ENCHIRIDIONS
BEI VATER (1821)
ZER DEM
VCHOLLENENEN
„VH“-EXEMPLAR*
Va e io p ūsiškojo Enchi idiono (1821) pi minio
eks o, a ba p a as ojo „HV“ egzemplio iaus,
klausimu
Anunciação do bicen ésimo ani e sá io do apa ecimen o da
edição Johann Se e in Va e s: 18212021
ANNOTATION
Impo an es com Va e s edição do Enchi idion (1821) aspec os ligados são a é hoje apenas
inçu ucen e iluminados. Is o ale pa icula men e pa a a elação en e o de pai publicado
ex o e uma a é ago a desconhecida, no qual olume
*
Eu sou P o . D . D . h.c. We ne Leh eld (Gö ingen) an o po um in e câmbio de pensamen os
sob e o aqui e udi o ema como ambém po sua ajuda na desci agem de algumas passagens como ambém
ü eine Du chsich des deu schen Tex es dieses Bei ages seh e p lich e .
PIETRO U. DINI
12 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
Ms. bo uss. ol. 462. (Be lin) con êmen manusc i o copiado des e sp achdenkmals. conside a
A. E. Hennig ha diese Absch i au de G undlage eines un olls ändigen O iginald ucks
des Enchi idions ange e ig , das ihm als P i a eigen um gehö e. Sei Nesselmann (1845)
es e exempla como pe didos. Es e exempla imp esso em o ansc ip de Hennig e com isso
ambém a edição de pai subs adado, como is o an o ex in e ne como ambém ex ex e ne
a gumen os es emunham. Ele al a am as páginas 126134. Es anhamen e oldp eußischen
is de Tex in de Ausgabe Va e s as zwei Sei en kü ze als de jenige de Absch i .
Au g und eine Ve gleichung un e schiedliche Ma e ialien lassen sich bes imm e Züge
des e schollenen Exempla s e mi eln. Ich wü de o schlagen, dieses Exempla des
Enchi idions como HV-exempla a designa .
SCHLAGWORTE: Al p eußisch, Enchi idion, Johann Se e in Va e , Ab aham E ns
Hennig, Ka l Fabe .
ANNOTATION
Some impo an aspec s o he edi ion Va e (1821) a e s ill no e y clea , pa icula ly he
ela ionship be ween he ex published by Va e and he manusc ip copy o he Old p in ed
P ussian Enchi idion kep in he olume Ms. bo uss. ol. 462. (Be lin), which has been
unknown un il now. The copy was ca ied ou by A. E. Hennig on he base o an incomple e
copy o he Enchi idion, which was his own p ope y. Since Nesselmann (1845), his copy o he
OP . Enchi idion has been conside ed los . Bo h in e nal and ex e nal a gumen s show ha
he los incomple e p in ed copy was he s a ing poin o Hennigs manusc ip and
consequen ly also o Va e s edi ion. The incomple e copy was lacking pages 126134. Oddly
enough, he ex published by Va e is wo pages sho e han Hennigs manusc ip copy. A
compa a ion o di e en da a allows us also o es o e some ea u es o he los copy. I
would p opose calling his copy he HV-copy. KEYWORDS: Old P ussian, Enchi idion, Johann
Se e in Va e , Ab aham E ns
Hennig, Ka l Fabe .
INTREITURANDO
Os p ussis as êm a edição do oldp eußischen ês ca echismo, do chamado
Enchi idion, de Johann Se e in Va e a pa i do ano 1821 a é ago a apenas
escassa a enção concedida. Melho em caso ela é hoje do al p eußischen é, po
als bloße his o iog aphische Sel enhei angesehen. Ih We ü die E o schung
ou o lado, a é ago a quase alo izado sido. A pa i dos seguin es da legos se á
se e ela , que a Va e sche com es a edi ion ligados aspec os são a é hoje
Ausgabe in de al p eußischen Philologie einen Sonde all da s ell . Wich ige
apenas incuci icamen e iluminados, ce ca e mui o especialmen e a elação en e
S aipsniai A icles 13 /
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
o de pai Heckmann no ano 2019 em Be lin eede au undou e com isso assim mesmo
e ö en lich en Tex und eine Absch i des Enchi idions, die D . Ma ie-Luise
edescob iu. O p incipal p opósi o do p esen e abalho é é, es e
Ve elação mais pe o a examina .
Não de e aqui i sob e, alo iza a impo ância de Va e s como p ussis a.
Fe ne wi d hie nich die Absich e olg , das Ve häl nis zwischen dem on
Va e e ö en lich en Tex des Enchi idions und den ande en bekann en
Exempla en1 dieses Sp achdenkmals zu e o schen. Au dieses Thema
soll an diese S elle nu am Rande eingegangen we den, weil es e dien ,
Gegens and eine eigens ändigen, g ündliche en Analyse zu we den (siehe 7.).
Vielmeh gedenke ich, mich au die En s ehung de Ausgabe on Va e zu
concen a , sob pa icula conside ação de sua elação à acima mencionada
ansc ição. Es e passo é indispensá el, se se quise econs ui a ilológica
sob e i ência do mais impo an e palácio linguís ico an igo-p ussiano o mais
ab angen e e exhaus i o possí el.
1. HENNIG UND VATER IN KÖNIGSBERG
Zu An ang des 19. Jah hunde s le n en sich in Königsbe g zwei gleichal ige
Geleh e ap ende , Johann Se e in Va e e Ab aham E ns Hennig. Sua amizade e
colabo ação de e iam uma impo an e u a pa a a explo ação do an igo
p ussiano zei igen, a p imei a edição do an igo p ussiano
Enchi idions au de G undlage eines O iginald ucks aus dem 16. Jah hunde .
1.1. Johann Se e in Va e
Johann Se e in Va e é mui as ezes ep esen ado como poli alen emen e a i o gêle o, o que
di e en es á eas especializadas cul i ado. Gö z on Selle (1965) usa uma ape a de inição: Pa e em
decididos aços de um Polyhis o an igo S ils. Selle e e e-se ambém a alguns sob e pai deco idas
sen enças, 1 Au g und eigene E kundungen ( gl. Ve . 2019) posso cons a a , que a ualmen e em
biblio ecas alemãs seguin es exempla es do al p eußischen Enchi idions são conse ados: o
B1-Exempla , S aa sbiblio hek zu Be lin P eußische Kul u besi z (Haus N . 1, Un e P eußische
Kul u besi z (Haus N . 2, Be lin-Dahlem), Signa u : 60, 17; o D-Exempla , S aa s- und
den Linden), Signa u : Lib. imp . a . Qua . 182; das „B2“-Exempla , Geheimen S aa sa chi
Uni e si ä sbiblio hek D esden, Signa u : Li . Sla . 51.
PIETRO U. DINI
14 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI assim em dassenhe Wilhelm on Humbold s
(Haym 1894), o pai embo a po po ap op iado hal e. Kuhn esc e e: Seine [Fa e ]
einen gu en Biblio heka , hingegen ü einen schlech en Linguis en hiel . Zu
diesem Punk e a Kuhn (1895) noch eine ande e Meinung, die ich auch
linguís icas ob as me ecem, do pon o de is a de sua época, udo Lob.
Tác icamen e é álido aqui lemb a , que o amoso linguís ico abalho F anz
Bopps só 1816 e seu con ibuição pa a a E o çada do Al p eußisch, a Abhandlung
Übe die Sp ache de al en P eusen, só 1853 o am publicados. Uebe e e,
Sp achleh e, Wö e buch (imp esso em Halle, mas publicado em B aunschweig,
Wie auch imme die U eile übe Va e aus allen mögen, so is jeden alls
unbes ei ba , dass sein We k „Die Sp ache de al en P euʃsen: Einlei ung,
1821) independen emen e de odas as suas alhas como pionei o a se anseado é2.
J. S. Va e oi 1771 em Al enbu g. As mais impo an es es ações de seu es udo e de
sua ca ei a são as seguin es: 17901794 es udo em Jena e em Halle; Aquisição da
enia legendi 1795 em Halle e 1796 em Jena; 1799 ocação como o densliche
p o esso da eologia e dos mo genländischen línguas des e empo colabo ação
nach Halle; 1809 Übe siedlung nach Königsbe g, Au en hal do bis 1820. In
com A. E. Hennig, que mui o p o a elmen e Va e s Heb äischen ocupa, em J. Ch .
In e esse ü das Al p eußische geweck ha .
Va e ha sich auch mi den semi ischen Sp achen, besonde s mi dem
Adelungs Mi h ida es con inuado e ao azê-lo Alexande on Humbold s
conhecimen os sob e o Baskische e o Kan ab ische conside ado. 1820-1821 ele
e o nou pa a Halle, e em esses anos apa eceu ambém seu es udo sob e o
Al p eußische. Em Halle de o ou-se pai in ensamen e à his ó ia da ig eja e às
línguas sla iscas. Segundo opinião de alguns pesquisado es ele oi o undado e
p imei o ep esen an e do Halleschen Sla is ik (Be nhagen 1964; Fleckens ein 1997).
1.2. Ab aham E ns Hennig
Fo s eu e (1955: S. 48) deixa sua alo ização Ab aham E ns Hennigs pe cebe , quando é com
ele diz, es e seja o eal o ganizado do S aa sa chi s Königsbe g. Ele des aca: Hennig goçou,
como nas au o idades, assim ambém na mundo cien í ico al a anulação (ibid., 2 Um es emunho
pa a isso são discussões des e li o não só em Alemanha ( gl. Mone 1821; G imm 1822), mas
S. 50). Auße dem e wähn e , »[z]u seinen Fö de en gehö en J. S. Va e ,
ambém em Va só ia ( gl. Linde 1822).
S aipsniai A icles 15 /
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
o e ediccioso e udi o da língua oldp eußische, e o his o iado
A. Hulmann (ibid., S. 50).
A. E. Hennig oi 1771 em Tha au (Os p eußen). Ele es udou em Königsbe g e em
ou as uni e sidades alemãs inicialmen e eologia, en ão his ó ia. As
Haup s a ionen de sua ca ei a são as seguin es: 1799 P o esso no
F ied ichskolleg em Königsbe g; 1800 pad e em Schmauch; P omo ion ao Doc o
philologiae na Uni e sidade Königsbe g; 1805 18061808 P o esso na K eisschule em
Goldingen [Le . Kuldīga], Ku land; 1810 Di e o do Sec eimen P ußischen
S aa sa chi s Königsbe g; 1811 P o esso das his ó icas auxilia es ciências e
biblio ecá io das eais e Wallen od schen
Biblio eca3.
Hennig se in e essou mui o pela his ó ia bál ica, especialmen e pa a a an i umskunde
Al li lands e Ku lands. Ele publicou uma opog aphisch-his ó ica desc ição da cidade
Ins e bu g (Königsbe g, Kan e ), Die S a u en des Deu schen O dens (Königsbe g,
1806), uma his ó ia da cidade Goldingen (Mi au [Le . Cēsis], 1809) bem como a P eußische
Ch onik Lukas Da ids (Königsbe g, 18121817; a é olume 7. 17961797 ele esc e eu ambém
nume osos abalhos his ó icos, es a ís icos e linguís icos, pa icula men e sob e o
le ão.
Aqui seja indicado que Hennig ambém e a bibliophile. Pai ala disso, que Hennig
o gulhoso disso i esse sido, que ele em sua biblio eca p i ada um unikum podia
a mazona , e bem um o iginalald uck do ap . Enchi idions.
No iz in Adelungs Mi h ida es (1809) 1.3.
Um encon a Hennigs nome pela p imei a ez em conexão com o ap . Enchi idion in Johann
Ch is oph Adelungs und Johann Se e in Va e s Mi h ida es ode allgemeine Sp achenkunde
(18061817). Enchi idion in Johann Ch is oph Adelungs und Johann Se e in Va e s Mi h ida es
ode allgemeine Sp achenkunde (18061817). Enchi idion in Johann Ch is oph Adelungs und Johann
Se e in Va e s Mi h ida es ode allgemeine Sp achenkunde (18061817). Conhecidamen e
publica am os e ei o es nes e múl iplo âmigos e amosos abalho o ex o do Va e unse
em mui as línguas do mundo. Hennig é mencionado em seguin e ex a o da segunda pa e do
li o4: A ó mula co e a [des Va e unse s] é a úl ima do al amen esel enen Enchi idion ou
Ki chen-Agende em Al -P eusische língua, Königsbe g, 1561, 3 Especi ica sob e gl.
Fo s eu e (1955: S. 4761); Lehne (1974: S. 296). 4 Adelung (1809: S. 702). É não me é cla o, po quê
aqui o Enchi idion como Ki chen-Agende é designado.

PIETRO U. DINI
16 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
kl. 4, welche de He P edige Hennig besi ze . Diese und de Ka echismus sind
p esumi elmen e os únicos äch en emanescen es des a
So e äh man in e essan e Da en, die an ande e S elle eine nähe e
Beach ung e ah en sollen. Fü den o liegenden Zweck können wi uns au
diejenigen Da en besch änken, die sich au Ab aham E ns Hennig und dessen
língua. Exempla do Enchi idions e e i em. Resul a-se que:
(1) sich dieses Exempla des Enchi idions im Besi z des P edige s Hennig
be and;
(2) o Enchi idion já 1809 como höchs sel en
(3) den Ve asse n des Mi h ida es damals lediglich ein O iginald uck
conside a a; e a conhecido.
1.4. O Al p eußische em o Index (1815) Va e s
O es ado de Va e s conhecimen o das línguas bál icas an es e a é à sua Lexica e
Zusammena bei mi Hennig is gu zu e kennen in seinem We k Lingua um o ius
o bis Index alphabe icus, qua um G amma icae, Lexica, collec iones ocabulo um
ecensen u , pa ia signi ica u , his o ia adumb a u ode Li e a u de G amma iken,
wö e sammlungen de odas as línguas da e a segundo alphabe ische o dens das
línguas, com uma p essionada uebe sich do pai-land, do schicksale e pa en escha
das mesmas (1815) ( e 8. igu a N. 33). Lá se encon a em alemão e em la inische língua
uma cu a in o ma ion sob e o Le ische e o Li auische. No que diz espei o à pe ença
genealogica dessas línguas, assim conside ou pai elas po uma mis u a de elemen os de
da maio pa e sla isca e a uma ou a conside á el pa e ge mânica o igem. Aqui é o
al p eußische b e emen e no con ex o com o li auês conside ado, e sim nos li auischen
munda en, de modo que um não se do imp essão e weh en pode, que o ...e o
al p eusische, do qual poucos, mas pa a a pa e pu ee e, do comum bescha enhei
diee e wand en Sp achen nähe e, Uebe bleibsel communem ha um dialec o um
Au o das Al p eußische eben ü einen Dialek des Li auischen gehal en ha ,
obwohl e das nich ausd ücklich sag . Speziell zum Al p eußischen heiß es5:
o mam p op ius iden u .
e hal en sind.
... um e e is P ussicae, cujus pauca, quae e iamnum ex an , monumen a ad
5 Va e (1815: S. 133134).
S aipsniai A icles 17 /
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
In dem Auszug sp ich Va e nu on agen Übe bleibseln des Al p eußischen,
assim, como se ele ainda i esse nenhuma ideia da exis ência de um exempla es do
Enchi idions gehab . Na ü lich kann das nich de Fall gewesen sein, weil dieses
Exempla ja be ei s im Mi h ida es (1809) e wähn wo den wa . Es is au ällig,
que pai aqui a mesma pala a Uebe bleibsel como no Mi h ida es usado. Is o é
en ão assim a en ende , que ele com es a exp essão ambém o maio
oldp eußische sp achdenkmal, jus amen e o Enchi idion, designou.
2. VATERS VORWORT (1821)
Va e s S udie wu de ein Vo wo o anges ell , das in schönem al e ümlichen
Alemão com nume osas complexas cons uções sin ác icas e ass é. No inal
es á a indicação: Halle, o 15. .[ Oc obe ] 1820. Pa a a elação en e pa e edição e o
ecém-descobe o ansc ição do Enchi idion, se á de u ilidade, algumas
passagens do p e ácio des aca em e comen a em.
2.1. Uma única imp essão o iginal?
Hennig é no p e ó cio uma impo an e papel ace ido. A p incípio ele é in oduzido
como pesquisado e amigo da his ó ia No deu opas e é seu in e esse no an igo
p ussiano desc i o: [...] a p ese ação da ainda única es an e on e de conhecimen os
mais p ecisos com a e an iga língua, [...], emos àquele o chendo amigos da gechis e
do No e, Hennig, a de e . Ele em chon no Mi h ida es Bd. II: S. 702. em aquele mais
exaus i o ca echismo au me kam ei o, a quem ele sozinho ainda beas; sob e odo
P usen, não um segundo exempla a e in en ado, de onde o do naquem al an e
e ʃiche e auch, ungeach e alle ieljäh igen Nach age und ʃeine Bekann ʃcha
Bechlus do odo a complemen a ey. (Supe a e uche da espécie Aqui en a iza pai, que
Hennig como conhecedo dos oldp eußischen al e üme econhecido i esse sido e que
habe ich ebenʃo e geblich gemach .)« (S. VIII–IX).
ele a do Mi h ida es a ação da indicação ao XVI. an es do século:
übe das ap . Enchi idion beige agen habe (siehe 1.3.). Danach äg e die
wich igs en In o ma ionen übe einen O iginald uck des ap . Enchi idions aus
PIETRO U. DINI
18 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
Em p imei o. Hennig inha um o iginalald uk do Enchi idions em seu
p i a eigen um. A in o mação den ele sozinho ainda beas es á em es ei o
con ex o com a ação da ques ioná el posição do Mi h ida es e oi
schon um 1809 bekann gewesen.
Zwei ens. Hennig „ e siche “, ihm sei kein wei e e O iginald uck bekann –
„nich ein zwei es Exempla “ –, obwohl e lange und geziel nach einem solchen
Exempla gesuch habe. In einem Klamme sa z in o mie Va e da übe , dass
auch e e olglos nach einem ande en O iginald uck des Enchi idions gesuch
habe.
Te cei amen e. Pa a conclui , o pai le a aos seus lei o es um desejo: De ia-se ainda
algum dia um ou o exempla de Enchi idione analisa , en ão de e ia se
espe ançosamen e possí el echa uma lacuna, a pa i da ausência da conclusi a
pa e no que naquela época como únicos econhecidos em seu o iginal imp esso do
Exempla on Hennig esul ie .
Wei e e äh man aus Va e s Be ich (1821: S. IX), dass Hennig so seh
Enchi idion enha pendu ado, que ele o enha le ado em uma iagem de Königsbe g a
Badmon , e bem com a in enção de es udá-lo: ele schöelbende abzeh ung a alimen a ,
ele daí o mesmo, a im, como ele me pediu, a P eu, a P eusiche an iga logo daí a
»Abe ge ade dieʃem einzigen Denkmale d oh e ʃelbʃ on de Sei e ʃeines
wacke n E hal e s die g öʃs e Ge ah de Ve nich ung. In de Ho nung, welche
explo a , mas com a Reine pa a Py mon , pe maneceu em um a e e a.
En ão exp essa pai sua aleg ia sob e que Hennigs Enchi idionexempla inha
sido esga ado. Da Hennig apa en emen e sem acompanhamen o es i e de
iagem e em Zanzhausen (no cí culo Landsbe g an de Wa he) no 23. Mai
1815 une wa e e s o ben wa , habe die Ge ah bes anden, dass ein solches
Büchlein e lo engehe.
Como acilmen e gos a a em olchem, de nenhum amigo de mão becu uz en Nachlae
ein kleines unʃcheinba es, un ollʃ ändiges Büchlein unbeach e e lo en gehen, und
em ele odos p óximos Kunde da língua dos an igos P usen.
S aipsniai A icles 19 /
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
2.2. A o igem de Hennigs ansc ip
Apa en emen e em en e os dois e udi os amigos an es Hennigs au b uch pa a Bad
Py mon uma con e sa oco ida, em cujo deco e pai Hennig en e uma ad e ência
exp imida, que se como pa a o des ino do Büchleins decisi o de e ia p o a . de eles
mesmos com mim, um amigos, cocado, e me ao azê-lo aquele monumen al ap esen ado
Va e (1821: S. IX–X) be ich e da on mi den olgenden Wo en:
»Als de Beʃi ze übe jene wei e Reiʃe und ʃeinen Plan de Beʃchä igung au
inha: becho o eu ele, no nome da Wiencha : das ele bemchaus diees, como ele já
e ice e, mui o única monumen al em uma, com eine hin älligkei o conside aclen dü e
di e en e com ich Rei e, do que das ele an es uma in ei a exac a copc ip in igen e ae
de ol lae. Nesse exce o é mais uma ez bo hide con icção epe ida, que Hennig o
único exis en e exempla do ap . Enchi idions possui . exa a abch i inha a aze ou
inha a aze . En ão com minhas co diais Fü o ge pa a a o ma a uma iagem, mus en
a imp essão sob e ele ei o, das ele, como eu he nach do Hn. á. A chi a Fabe
Auße dem e ah en wi , dass, be o Hennig seine Reise an a , e „eine ganz
ap endeu, uma olche abch i : chön [...] gech iebene, exac a abch i aquelees
äh Va e (ibid.) o :
»De E nʃ , mi dem ich dabei als Sp ach o ʃche geʃp ochen ha e, e bunden
ca echimus, e bem e ieglado com Au ch i : das, se ele de a Reie não ol a käme, eu
asame pa a lemb ança e p op iedade ob e olle, em Fs mãos ol a lies.
Hennig inha, po an o, seguido o conselho de seu amigo e an es da pa ida de
seu p óp io exempla do Enchi idion uma ansc ição e ec uada. Sob e es e
caminhos inha uma cópia do o iginalald uk es abelecido e em Königsbe g em as
mãos do a qui a s Ka l Fabe deixado a ás, e bem com a medidação, que es e
no pio caso em a o de pai como es amen o execu s ecke de e ia
apa ece .
PIETRO U. DINI
26 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
3.2. O possuido s empel
Tan o no início (no ca ão 2b) como no im (no ca ão 62b) Es e es ampa iden i ica
des Bandes on Ms. Bo . In Fol. N. 462. wie auch in dem Ve zeichnis is ein
o e Besi ze s empel mi doppel e Außenlinie angeb ach .
aqueles olumes que no pe íodo de empo en e 1795 e 1840 chega am nos
es oques da Biblio eca Real de Be lim8. Do p ólogo a pai (1821) sabemos já ( gl. 2.3.),
que a ans e ência de Hennigs ansc ip jun o com ou os ma e iais pa a
Be lin po o ano 1820 e e luga .
T ansc ição 2b T ansc ição 62b
Ve dadei o 64.
FILGUNDO N. 2
8 Vgl. Ve . (2020a: S. 327328) com bibliog a ia.

S aipsniai / A icles 27
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
3.3. A obse ação de Pa e s
Das Ms. bo uss. ol. 462. en häl auch eine unda ie e Beme kung on Va e
(siehe 8. Abbildung N. 37). Sie is in demselben Band unmi elba nach de
Absch i mi diese zusammengebunden wo den. De Volls ändigkei halbe sei
seu ex o aqui indicado:
Beme kung des He n Doc o Va e ʒu Halle.
So wei eich das O iginal, welches ʃich in dem,
o mui o se sabe ainda umigem exempla , imp esso e
in dem geheimen A chi e ʒu Königsbe g be inde
em pais linguagem dos an igos P euen no amen e
ab id i . Em an eceden e abch i ehe o iel em
cada lado, como no O iginal. Jene Hn. Vai. A chi a 9
Abd uck is nochmals mi dem O iginale e glichen,
und die Abweichungen in Accen en und In e punc i-
on ʃind in dem nach olgenden Ve ʒeichniʃʃ on
Fabe u Königsbe g angeeig ; o que a compa ação da
o an eceden e copc ip com ela e com o abd ucke o
o iginal e -
e en pode ia.
Nessa obse ação desc e e pai o es ado de seu conhecimen o sob e o
oldp eußische Enchi idion, que ele inha alcançado jun o com Hennig e do qual
no p esen e con ibuição já a ala oi. Demais hou e só um único o iginalald uk
do ap . Enchi idions. (a) Es e exempla oi no seg eimen A chi em Königsbe g
deposi ado. (b) É em pai (1821) ab idcdo e publicado sido.
(c) Die Absch i is Sei e ü Sei e nach dem O iginald uck buchs aben eu
e s ell wo den.
(d) Ela é mais uma ez compa ado com o o iginalald uk. (e) Alguns
sob e udo g a icos des iações são no do sog.
Ve zeichnis Fabe s zusammenges ell wo den.
( ) Diese Ma e ialien – Absch i , Ve zeichnis und Abd uck – können den
O iginalald uk subs i ui em.
9 Não é inequi ocamen e A chi a a le ; no luga es á p o a elmen e A chi on ou A chi an, o que
p o a elmen e é um esc i e elec o.
PIETRO U. DINI
28 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
Die Beme kung weis die P äzisie ung „zu Halle“ au , die als Angabe de
Haup a bei place do e ísso o da obse ação a en ende é. Um da a pode-se
is leide nich angegeben. Abe da sich Hennig e s im Jah 1815 au die Reise
mach e und seine Absch i schon ühe ange e ig und Fabe übe geben ha e,
p esumi , que pai es a obse ação só depois des a da a, e sim en e 1815 e 1820,
ano ou, quando ele ambém em Königsbe g ainda es a a a i o.
Will man auch dem Ausd uck „in Va e ’s Sp ache de al en P euʃʃen wiede
abged uck iʃ “ Glauben schenken, dann wü de das bedeu en, dass Va e die
Obse ação mais cedo após a publicação de seu es udo, d. h. no ano 1821, apos ou.
Em odos os casos é unsg a a inspeciona , que pai não a i ma, o e a o da
ansc ição e sido.
3.4. O e edic o de Fabe
No inal do Ms. bo uss. ol. 462. são ainda ês á ias ezes dob adas ca as (63a64b)
maio o ma o sem í ulo adicionadas. Esses mapes são como e edic o Fabe
conhecido ( e 8. Figu a N. 38). Desde 1808 oi Ka l Fabe em Königsbe g como a qui a
a i o. Lá ele e a 1773 nascido, e lá ele mo eu ambém no ano 1853. Suas nume osas
publicações es i icam disso que ele um i ido in e esse em his ó icos
emas heg e10.
Ensuchen Em Pa e s como já in 2.5. indicado conduziu Fabe análise do Königsbe ge
O iginalald uck uma e i icação da ansc ição a a és. O des iamen os da
E gebnis diese Kon olle is eben das Ve zeichnis, das die on Fabe e mi el en
ansc ição Hennigs do o iginalald uck au üh . Aqui são ap oximadamen e 90
des iações lis adas. In e essan emen e são e bee ungen e zuä zen Pa e s (1821: S.
un e ande em ge ade alle diejenigen Fälle un e s ichen, die spä e in den
183) de em se cole ados. Não é di ícil supo que pai mesmo o au o desses
sublinhamen os
gewesen is , au die e sich dann in dem Abschni Ve beʃʃe ungen und Zuʃä ze in
seine S udie s ü z e.
É ce amen e possí el, po uma in es igação mais me iculosa de Fabe
Ve zeichnis wei e e Fo men und Züge des Königsbe ge O iginald uckes des ap .
enchi idions pa a de e mina . Isso é mas ambém uma a e a, cuja ealização a
um momen o pos e io de e se emp eendida. 10 Sob e Fabe gl. K ollman (1974);
Fo s eu e (1955: S. 4748).
S aipsniai A icles 29 /
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
4. DATENSAMMLUNGEN:
EINE VERGLEICHENDE ANALYSE
Um in die Tex g undlage on Va e s Ausgabe einen konk e e en Einblick
zu gewinnen, kann man un e schiedlichen A en on Hinweisen nachgehen.
Na minha opinião, ale a pena, em pa icula , uma análise compa a i a de ês
coleções de dados conjugadas ealiza , e nomeadamen e o ansc ip de Hennig, de
Va e s Ve bee ungen e Zuä zen e o e edic o de Fabe . Assim, esul am 23
co eções (hin o êm ainda duas ou as, 1. (Absch . 12a,5: Pad e 2,12: Ve z. 63).
die abe nu den mode nisie en deu schen Tex on Va e be e en), die hie
gemäß de Va e schen Reihen olge au ge üh we den sollen:11
FILGUNDO N. 3
Embo a Hennig em a Absch . a o ma já como <dinkauimai> esc i o (e p esumi elmen e ambém em
ha e, ließ Va e sie als <dinkaumai> d ucken. In den Ve bess. s ell e e abe die
ko igie e Sch eibung <dinkauimai> wiede he , genau so, wie sie im Ve z.
o o iginalald uck) ocupado é. 11 Nos seguin es cu oscomen á ios eu u ilizo seguin es
abb e iações: Absch . a manusc i a cópia do ap . Enchi idions de Hennig; Pad e cujo edição de 1821;
Ve z. os co igidos compilados po Fabe ; Ve bess. as Ve bee ungen und Zuä ze on Va e (1821: S.
183; eja 8. Figu a 35). O iginalald uck (bzw. U d uck) chamo eu um desconhecido, hoje desapa ecido
exempla do ap . Enchi idions, o que Hennig ou iu e que es e pa a uma conclusão compa a i a usou.
PIETRO U. DINI
30 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
2. (Absch . 12a,7: Pad e 2,16: Ve z. 63).
ABBILDUNG N. 4
Es e caso é complicado. Já em a Absch . oi a o ma a <Lānkinan> com <n> no
inal melho ado. Pai deixou ela p imei o como […]Lānkina> […]Lānkinan> com um
d ucken, spä e abe , in den Ve bess., ko igie e e sie zu <Lānkinan>. Das
Ve z. zeig hingegen <Lankinan> ohne Längezeichen, so dass die Ko ek u
längezeichen só anhal do o iginalald uck inha pode se e ec uadas. 3.
(Absch . 13a,12: Pad e 4,2: Ve z. 63).
FILGUNDO N. 5
S aipsniai A icles 31 /
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
Em caso de […]eggen> leu pai p imei o como na Absch ., mas mais a de ele co igiu
a o ma a […]eggē>. No caso de < ema> e a já em pai uma o ma di e en e do que
na Absch . exis en es, onde ob iamen e < emu> es á. Ambas o mas, <eggē> e
< emu>, são co e amen e an o no e bess. como ambém em o Ve z. (assim,
como ele ambém de e ia es a no o iginalald uk). 4. (Absch . 17a,8: Pad e 9,2: Ve z.
63).
FILGUNDO N. 6
Va e ließ <C iʃ ianikas> d ucken. Beobach e man <C iʃ ianiʃkas> in de
Absch ., no a-se que a o ma do segundo <> se de aquela do ansc ip 55a,13:
e s en un e scheide ; und so e häl es sich auch in ähnlichen Fo men in de
Absch ., wie z. B. in den olgenden:
<C ix ianikun>.
Absch i 60a,1: <C ix iānikan>.
Absch i 60a,3: <K ix ianikan>.
FILGUNDO N. 7

PIETRO U. DINI
32 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
Man muss deshalb zu de Annahme gelangen, dass in dem be ach e en
Case do Absch . o segundo <> o esul ado de uma pos e io adição des e
Buchs abens is . Hingegen wa die Fo m <C iʃ ianiʃkas> ganz kla in den
Ve bess. und in dem Ve z. (so, wie es auch in dem O iginald uck sein soll e).
5. (Absch . 17a,9 : Va e 9,6 : Ve z. 63).
FILGUNDO N. 8
Die Absch . zeig <laku >, und so sch ieb u sp ünglich auch Va e . In den
Ve bess. ko igie e e seine Sch eibung zu <laikū > du ch zwei Ko ek u en,
que ele após o pad ão do Ve z. (e p esumi elmen e após uma compa ação com
dem O iginald uck) o nahm.
6. (Absch . 21a,1: Pad e 13,24: Ve z. 63).
FILGUNDO N. 9
S aipsniai A icles 33 /
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
In de Absch . ha man <Bu a>. Hie ha Va e zue s die Fo m als <Bu a>
imp esso e ado, mas depois de uma compa ação com o Ve z. (bzw. com o
o iginalald uck) ele co igia-a a <Bu a>; assim é ambém em o Ve bess. 7.
(Absch . 24a,13: Pai 17,26: Ve z. 63).
FILGUNDO N. 10
Po causa do em a Absch . p esen e esc ip u a deixou pai <Taukan> imp imi . É,
no en an o, pa a pe cebe que a di e ença en e <L> e <T> no e z. cla o é. Pai
co igiu mais a de no e bess. a o ma a <Laukan>, co esponden e ao Ve z. (e
p esumi elmen e ambém ao o iginalald uk). 8. (Absch . 25a,17-18: Pai 19,19-20:
Ve z. 63).
FILGUNDO N. 11
PIETRO U. DINI
34 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
A es e pon o, exibem an o a Absch . como ambém pai uma e mesma alse
esc i a em: <epkieckan ikai>. Mais a de, em o Ve bess., co igido
Va e die Fo men zu <epkiekan. Beh ikai>, also mi <k> s a <ck> und un e
Hinzu ügung on <Beh> nach dem Mus e des Ve z. (und e mu lich auch des
O iginalald ucks).
9. (Absch . 26a,13: Pad e 20,22: Ve z. 63).
FILGUNDO N. 12
Sowohl in de Absch . als auch bei Va e lies man < i e >, weshalb die
Ko ek u zu < i a > in den Ve bess. e s nach de Ve gleichung mi dem Ve z.
(und e mu lich mi dem O iginald uck) geschehen konn e.
10. (Absch . 27a,11: Pai 21,26: Ve z. 63).
ABBILDUNG N. 13
Zue s las Va e älschlich <m> s a <n>. E ko igie e spä e , in den
Ve bess., a o ma a <pogūnans>, assim como no Ve z. (e p esumi elmen e
ambém na imp essão o iginal).
S aipsniai A icles 35 /
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
11. (Absch . 29a,11: Pad e 24,8: Ve z. 63).
FILGUNDO N. 14
Em consequência de uma e ada lei u a < > em ez <e> deixou pai p imei o < u i>
imp imi , mas em o Ve bess. co igiu ele mais a de a o ma a < u ei>, como ela
em o Ve z. (e p esumi elmen e ambém no o iginalald uck) es á documen ado. 12.
(Absch . 31a,5: Pad e 26,14: Ve z. 63).
FILGUNDO N. 15
Pai deixou p imei o a esc i a <eggīuns>, assim como na Absch ., imp imi . Em o
Ve bess. mas elimineu ele o längs eken e co igiu a o ma a <eggiuns>. Nes e caso,
isso pôde só após a compa ação com o o iginalald uk acon ece , po que a
si uação no Ve z. uma ou a é. Tão de a o, a o ma lá inha de Fabe p imei o
e oneamen e como <eggin[n]s> lido e en ão a <eggīuns> co igido.
PIETRO U. DINI
42 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
Colecções de dados
Absch .Va e Ve z.Ve bess.
1. <dinkaumai> <dinkauimai> <dinkauimai> <dinkauimai>
2. <Lānkinan> <Lānkina> <Lankinan> <Lānkinan>
3. <ʃeggen>
<ʃ eʃmu> <ʃeggen>
<ʃ eʃma> <ʃeggē>
<ʃ eʃmu> <ʃeggē>
<ʃ eʃmu>
4. <C i ianikas> <C i ianikas> <C i ianikas> <C i ianikas> 6. <Bu a> <Bu a>
5. <laku > <laku > <laikū > <laikū >
<Bu a> <Bu a> 7. <Laukan> <Taukan> <Laukan> <Laukan> 8. <epkieckan
ikai> <epkieckan ikai> <epkiekan. Behkai> <epkiekan. Beh ikai> 9. < i e >
< i e > < i a > < i a >
10. <pogūnans> <pogūmans> <pogūnans> <pogūnans>
11. < u i> < u i> < u ei> < u ei>
12. <ʃeggīuns> <ʃeggīuns> <ʃeggīuns> <ʃeggiuns>
13. <pe enniums> <pe enniums> <pe ennīuns> <pe enniuns>
14. <ʒui > <gui > <zui > <zui >
15. <andaʃei> <andaʃei> <audaʃai> <audasai>
16. <e we penniem> <e we penniem> <e we pennien> <e we penninn> 17.
[…]Ip e īnge> […]Ip e īnge> […]p e īngi> […]p e ingi> 18. <eei> <eei> <aei>
<aei> 19. <ei i ēn iis> <ei i ēn iis> <ei i ēn i is> <ei i ēn i is> wi ains>
< ee paggan wi ains> <kai enna ee wÿ au im ā a , ee wy au im ā a , ee
20. <abʃe gīʃnan> <abʃe gīʃnau> <abʃe giʃnan> <abʃe gisnan>
21. <ʃ eʃʃe paggan
paggan> paggan>
<kai enna ee
22. <ni u ei> <ni u i> <ni u ei> <ni u ei>
23. <Noʃeilin> <Noʃeilin> <Noʃeilien> <Noʃeilien>
Em se e casos é uma impo an e di e ença en e Ve bess. e Ve z. cons a a . Em
compa ação com o e edic o mos am Ve bee amen os e Zuä ze seguin es
di e enças: uma ez p esença do längezeichens ( gl. 2.), con apa es ês ezes
seu al as ( gl. 12., 13., 17., 21.), e inalmen e duas di e en es esc ip u as ( gl. 15.,
20.). Em de alhe: A 2.: <Lānkinan> deixa pe cebe , que a co eção com o längs ecken
não só após o pad ão do o iginalald uck, mas ambém após a cópia
hä e geschehen können.

S aipsniai / A icles 43
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
12. Zu: <eggiuns>. A co eção d. h. a Eliminação do längezeichen acon ece .
konn e nu nach de Ve gleichung mi dem O iginald uck geschehen.
Zu 13.: <pe enniuns>. Die Ko ek u – d. h. die Eliminie ung des
Längezeichens – konn e nu nach de Ve gleichung mi dem O iginald uck
Zu 15.: <audaʃai>. Man me k <ʃ> s a <s>; diese Ve ände ung kann schon
als alsche Nachsch eibung de Fo m in Ve z. e klä we den (siehe oben 4.).
17. Zu: <Ip e ingi>. A co eção d. h. a Eliminação do acon ecido.
Längezeichens – konn e nu nach de Ve gleichung mi dem O iginald uck
20. Zu: <abe ginan>. A eliminação do längeseichen e ambém a p esença de <...s>
em ez <... > em só após a compa ação com o
O iginald uck geschehen können.
Zu 21.: In diesem Fall is <y> s a <ÿ> he o zuheben.
Die wenigen Fälle, in denen die eine Ve besse ung bzw. ein Zusa z Va e s in
Ve i icis de Fabe nenhuma con i mação encon a, são logicamen e só assim a
en ende , que o edi o di e amen e no o iginalald uk em a ás de olho. Eu já, mas,
omei em a enção que (1) o o iginalald uck em Königsbe g oi a mazenado e (2) a
concluso e ge ação não pelo edi o , mas po Fabe inha sido ealizada. (3) Além
disso, não se pode exclui com ce eza, que pai nenhuma no as e os não são
subme idos. A no a compilação em 4.2. pode ia se i pa a, e en ualmen e
Con ae idências a de e mina .
4.2. Synopsis II
Se nós assumi mos que as o mas em Va e s e bee ungen e zuä ze em
a sächlich in dem O iginald uck o handene Fo men zu ückgehen, dann wä e
es ü die Un e maue ung diese Hypo hese angeb ach , auch die d ei ande en
exempla es do Enchi idion na análise compa a i a dos casos em ques ão com
inclui . Resumindo esul a-se a seguin e Synopsis:
Va e (1821) Exempla e des Enchi idions
Ve bess. B1 B2 D
2. <Lānkinan> <Lānkinan> <Lānkinan> <Lānkinan> <Lānkinan>
8. <epkiekan.
Behkai>
<epkieckan. ikai
Bhe> <epkieckan.
ikai Bhe> <epkieckan. ikai Bhe>
12. <ʃeggiuns> <ʃeggiuns> <ʃeggiuns> <ʃeggiuns>
13. <pe enniuns> <pe enniuns> <pe enniuns> <pe enniuns>
PIETRO U. DINI
44 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
Va e (1821) Exempla e des Enchi idions
Ve bess. B1 B2 D
15. <audasai> <audaei> <audaei> <audaei> 20. […]abe ginan>
[…]abe gīnan> […]abe gīnan> […]abe gīnan>
21. <kai enna ee
wy au im ā aʃ ,
ʃ eʃʃe paggan>
<kai enna ee
wij au im ā aʃ ,
S eʃʃe paggan>
<kai enna ee
wij au im ā aʃ ,
S eʃʃe paggan>
<kai enna ee
wij au im ā aʃ ,
S eʃʃe paggan>
Po causa da compa ação com os ou os exempla es do Enchi idions
esul am as seguin es cons a ações: A 2.: Ve bess. <Lānkinan> com longi ude
no p imei o <a> co esponde
B1, B2 e D.
8. Zu: Ve bess. <epkiekan. Beh ikai> co esponde B1, B2 e D <epkieckan.
ikai> Bhe não.
12. Zu: Ve bess. <eggiuns> co esponde B1, B2 e D. A 13.: Ve bess.
<pe enniuns> co esponde B1, B2 e D. A 15.: Ve bess. <audasai> co esponde
B1, B2 e D <audaei> não. 20. Zu: Ve bess. <abe ginan> sem o längs egn på <i>
co esponde B1, B2 e D não.
21. Zu: Com <wy au> segue pai sua ípica esc i a com <y> em ez os ou os
<ij> wie in B1, B2 und D. Auße dem s eh bei Va e <wij au> wie auch in
exempla es do Enchi idion. Es a o ma em mas em oda a
<wij an> co igi .
Nu in d ei Fällen (2., 12., 13.) s imm Va e in den Ve beʃʃe ungen und
Zu co esponde com B1, B2 e D, em ês casos (8., 15., 20.) po ém não.
Um caso (21.) é ince o.
Dahe is es nich ges a e , anzunehmen, dass Va e nu nach Einblick
in den O iginald uck die Fo men e besse habe. Es bleib deshalb die
Suposição, que pai jus amen e na seção Ve bee amen os e Zuä ze no as
Fehle un e lau en sind.
4.3. Binde ec os
Ce as passagens no ex o da ansc ição e em pai são inequí ocas Lei ehle ,
que mos am cla amen e, como exa amen e pai da ansc ição Hennigs seguiu.
Es es são casos de alsas lei u as, que ambém após a úl ima compa ação com
dem O iginald uck, die on Fabe du chge üh wo den wa , geblieben sind.
S aipsniai / A icles 45
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
Ein mak oskopisches Beispiel wi d aus eichen, um diesen Sach e hal zu
e deu lichen:
(Absch. 21a,1: Ve z. : Pai 13,23).
FILGUNG N. 27
O caso é cla o: Pa a cons a i-ne é uma e ada lei u a an o em Absch . como
ambém em pai, as duas aqui <Woūon> espec i amen e <Voūon> em ez Noūon unse
lesen. Eine Ve gleichung mi den ande en Exempla en des Enchi idions zeig
unzwei elha , dass nu Noūʃon beleg is :
B1, S. 24a.
B2, S. 236.
D, S. 19a.
ABBILDUNG N. 28
PIETRO U. DINI
46 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
A compa ação mos a além disso não só, que conhecidamen e Noūon a o ma
co e a é (isso co esponde ao nosso conhecimen o da língua oldp eußische), mas
ambém, que en e a ansc ição e Va e s Ve ö en lichung (1821) um inequi ocal
binde e ei o a cons a ia é.
4.4. En e azi
Após no a compilação e compa ação é o se esul an e no as ques ões em. É, po
Gesam bild keineswegs eindeu ig. S a den Nebel zu lich en, wi die Analyse
exemplo, mesmo concebí el, que ão mui as di e enças ão exclusi amen e à con a
de Pa e s negligência? al suposição po ém bemchais plausí el. No seguimen o a
Bedenk man die be ei s oben in 2.4 es ges ell en (D uck)Fehle , schein eine
es a cons a ação pode-se al a especula : Büchlein ou seja, o o iginalald uck em
Königsbe g ha ia pe manecido. Com base an o de ex in e nes como ambém de
1820/1821 beende e Va e seine S udie in Halle und Be lin, und in Be lin s and
ihm nu das Ma e ial des Bandes Ms. bo uss. ol. 462. zu Ve ügung, weil das
ex ex e ne p o as podemos jus i icadamen e supo , que pai não só o
o iginalald uk em ealidade não mesmo inspecionou, mas ambém, que ele o
e edic o de Fabe mui o negligen emen e usou.
5. DAS SCHICKSAL DES
„HENNIG-VATER“-EXEMPLARS
Depois do di o es ou con encido disso, que oi conseguido, Hennigs e Va e s
es o ços pa a o sal amen o de um exempla do oldp eußischen Enchi idion
de idamen e a alo iza .
Tem-se além disso mos ado, que aquele exempla , sob e cuja base an o a
ansc ição de Hennig como ambém a es udo de pai (1821) êm sido
ab icados, um en ão no Geheimen A chi em Königsbe g upkeep e e
incomple o o iginalu d uck sido.
Die Lage kann schema isch wie olg da ges ell we den:
S aipsniai A icles 47 /
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
FILGUNG N. 29
Knapp 25 anos após o e guei de pai es udo (1821) é es e exempla de
Nesselmann (1845: S. XIX) em seguin e con ex o conside ado sido:
De diee ambém eh el enen e longa ei pa a pe dido man idos Uebe eung [ins
al p eußische des Kleinen Ka echismus de M. Lu he s] ind dois oll ändige
exempla s in he hieigen Königlichen Biblio hek, ein un oll ändiges, in welchem die
le en d ei blä e ehen, in he lib a y des hieigen geheimen a chi s o handen.
Nessa ci ação são pa icula men e seguin es pala as a des aca : um
un oll ändiges [Exempla ], em qual as le en ês olhas al am, [es á] na
biblio eca do hieigen seg eimen a chi s exis en e.
Anschließend üh Nesselmann (1845: S. XX) noch eine wei e e wich ige
Mensagem a:
Diee Ka echimus é apenas uma ez, mas após o un oll ändigen, an e io men e ao
P o eo e Di ec o des Geheimen A chi s u Königsbe g, A. E. Hennig, ei
deʃʃen Tode dem Geheimen A chi angehö igen Exempla e abged uck wo den in
dem un en nähe ʒu beʃch eibenden We ke on Va e «.
Ta sächlich é a edição de Va e (1821) como conhecido a p imei a edição de um
exempla s do Enchi idion ealmen e sido. É mas só em pa e co e o, com
Nesselmann a a i ma , pai se enham apoiado di e amen e no o iginalald uk de
Hennig. Eu espe o, acima mos ado a e manusc i o
Ve edic o
de Fabe
Mansch i liche
cópia; um
1817 (an es da iagem)
Absollene
O iginalu d-
(XVI.
Eigen um
p essão.
uk es udo
Ano.). Va e s
Hennigs (1821)

PIETRO U. DINI
48 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
( gl. 3.), dass Va e s Ausgabe ielmeh au Hennigs Absch i des O iginald ucks
be uh e.
Zu un e s eichen is einmal meh , dass sowohl Hennig als auch Va e es
da on übe zeug wa en, dass „ih “ Exempla des Enchi idions de einzige
exis ie ende O iginald uck, also ein Unikum gewesen sei. Hingegen wuss e
já Nesselmann, que em Königsbe g ainda dois ou os exempla es deposi a
wu den, so dass e Va e gegenübe den Vo wu e hob, sich in Königsbe g
nich genügend umgesehen zu haben12.
T ezen a anos após Nesselmann e êncio en ão meio século Bezzenbe ge
nach Va e (1821) – inde man noch ein ähnliches Zeugnis. Adalbe
(1874: p. 1231) esc e eu en ão: Um indes, incomple o exempla do Enchi idion
e a con inuamen e no Geheimen A chi a Königsbe g exis en e. 1874, lá não
mais exis en e e a.
Hie is besonde s beme kenswe , dass dieses Exempla nach Bezzenbe ge s
Fo mulie ung zu dem Zei punk , zu dem e seine A bei e ass e, im Geheimen
A chi zu Königsbe g gewesen „wa “, was ja wohl bedeu e , dass es damals,
Ainda na Vo k iegszei diz-se em T au mann (1910: S. XXVII):
eins [d.h. um exempla ] no Kgl. S aa sa chi a Königsbe g, ao am Schluß
3 olhas (S. 129134)13 al am (segundo uma no iz no Schlusse e a isso já
1823 do caso)14.
Hingen e, se êm no pe íodo pós-gue a odas aças des e exempla allmouco
pe dido. Sua an iga exis ência e a ainda Mažiulis (1966: S. 38) conhecida. Ele
menciona um incomple o o iginalald uk do Enchi idion do seg edo Reial A qui o
em Königsbe g mas apenas en passan , e seja daquele exempla s, que não as
úl imas páginas êm indicado
12 Da übe gl. Ve . (2021).
13 Das is seh wah scheinlich zu 126–134 zu ko igie en; siehe un en die le z e Fußno e dieses
Con ibes.
14 Já T au mann uma No iz am Schlusse nomeia, pode ia-se a é supo , que ele o aos an e io es
O iginald uck noch gesehen ha . Leide behaup e e dies nich ausd ücklich, und deshalb muss
diese Punk o enbleiben. Au de ande en Sei e konn e T au mann diese In o ma ion nich on
edi o es enham ecebido, po que ninguém de eles sob e isso esc e eu algo.
S aipsniai A icles 49 /
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
soll15. Damals konn e e übe das Schicksal dieses Exempla s wei e nich s meh
em expe iência aze .
5.1. In cauda enenum...
Wie imme es auch gewesen sein mag, so sind jeden alls die He ausgebe aus
o Vo k iegszei uní oc na cons a ação, que ao Büchlein de Hennig
espec i amen e ao o iginalald uck do Enchi idions as úl imas ês olhas
al a am. No caso da edição de pai pe manece esse pon o mas ince o e di ícil
zu lösen.
Ve gleich man den bei Va e (1821: S. 68) e ö en lich en Schluss eil des
Tex es com os úl imos ca ões na ansc ição de Hennig, en ão se cons a a a
seguin e mac oscópica di e ença: A página 68 em pai ( eja 8. Figu a N. 39) não
co esponde ao im da ansc ição de Hennig ( eja 8.
Figu a N. 40).
Conside e-se a página 68 em pai ainda mais de alhadamen e, en ão no a-se que ela con ém o
ex o da ca a 60a na ansc ição e ambém o inicial eilchen dos ca ões 60b (al p eußisch) e 61a
(deu sch). Ainda mais conc e o e mina a página 68 com a behaup ung de Wide sage: ABBILDUNG
N. 30. Fim de página 68 em pai (1821) Um ê que a úl ima pala a (A āi i.) a pa i da d i elzenzen
linha da página 68 e as es an es duas úl imas linhas ao An angs eil dos daí olgen es ca e 60b
(deu sch) e 61a (al p eußisch) na ansc ição co espondem: 15 Vgl. Mažiulis (1966: S. 38): bu usio
Ka aliaučiaus Vals ybiniame a chy e egzemplio iaus (be 129 no [Geheimen] S aa sa chi
Königsbe g (sem as páginas 129134) não me é conhecido; gl. Ve . (2020a: S. 319320); eja abaixo a
penúl ima oo no e des e con ibu oes.
134 p.), likimas nė a man žinomas »Abe das Schicksal dieses Exempla s wie auch das des Exempla s
PIETRO U. DINI
50 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
FIGULDUNG N. 31. An ang de Ka e 60b (deu sch) na ansc ição 68 jus a
ABBILDUNG N. 32. An ang de Ka e 61a (al p eußisch) in de Absch i
Wie es ha e geschehen können, dass Va e (1821) am Ende seine Sei e
An angs eil e não o es o do ex o na Ka e 60b
und 61a wiede geben konn e, bleib gegenwä ig ohne i gendeine plausible
Explicação.
Mas ainda mais impo an e é que o ex o da ansc ição quase dois páginas mais
longo do que o aquele, que em pai (1821) es á ocupado. Eu sublinho a pala a as ,
uma ez que as p imei as duas linhas como já expos o ambém em pai incluído e
wu den. Ta sächlich bleiben die d ei wei e en Ka en in de Absch i (d. h. 60b –
deu sch, 61a – al p eußisch und 61b – deu sch) bei Va e ohne En sp echung
(siehe 8. Abbildungen N. 41, 42, 43).
Bedaue liche weise bleib die F age nach den G ünden ü die Weglassung
des Tex sschluss eils ( as zwei Ka en) de Absch i on Hennig, die in Va e
(1821) nich e ö en lich wu de, ohne An wo . Alle diese Beobach ungen
conside ações le am no amen e à ques ão, em que ex ensão e após quais c i é ios
pai a ansc ição de Hennig usou, e ambém, se ele o o iginal imp esso ealmen e
alguma ez inspecionou.
S aipsniai A icles 51 /
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
6. DAS VERSCHOLLENE INVOLLSTÄNDIGE
VH-EXEMPLAR
No inal dessas e ó e es é nosso conhecimen o de a adição genigs Büchlein algo
schich e eines heu e e schollenen Exempla s des al p eußischen Enchi idions
ho en lich e was e wei e und e besse wo den. Au diesem Wege ha Hen-
em ex uelle subs ância ganho e não é mais só uma con agem bibliog á ica
ine e.
Eu sugi o, o qua o, incomple o, hoje desapa ecido exempla do
oldp ussiano Enchi idion como HV-exempla a designa . Es e exempla é
hoje em duas a ian es conhecido: (1) como mansch i liche, mais longa
a ian e, a que na S aa sbiblio hek zu Be lin P eußische Kul u besi z
(Haus N . 1, Un e den Linden) sob a (2) uma imp essa, mais cu a a ian e, a
Signa u : Ms. bo uss. ol. 462. – au bewah wi d, und
que po pai (1821) oi publicado.
Es soll hie abe noch einmal he o gehoben we den, dass de Tex de
mais longos a ian e ou seja. o ansc ip de Hennig o al po no e ca ões mais
cu o é inclusi e do no inal igualmen e al an es coa lens p ussianos edi o es
mi de Übe sch i : IVSTUS EX FIDE VIVIT – als de jenige Tex , de in den
ande en bekann en Exempla en (B1, B2 und D) und auch bei den spä e en
do al p eußischen Enchi idions exis e. Ainda mais p ecisamen e di o: O ex o
e mina na ansc ição com a ca a 60b, que da página 240 da edição de Mažiulis
196616 (e em página 77.27 da edição de T au mann
191170) co esponde.
7. THESENARTIGE CONCLUSSOS
Schließlich möch e ich e suchen, wenn auch nu hesena ig, einige
Schluss olge ungen o zus ellen.
Pode-se mui o bem a i ma , que sem a p ocessamen o p elimina de Hennig a edição
Va e s nunca su gi ia. Meins pa ece con ém 16 Lau Mažiulis (1966) al am as páginas
126134 do Exempla s III e as páginas 110118 do
Exempla s D.
17 Segundo T au mann (1910) al am as páginas 126134 do Exempla s K e as páginas 111118 do
Exempla s D. Aqui é uma imp ecisão com a obse ação T au manns (1910: S. XXVII XXVIII, onde
as 129 páginas134 são indicadas) a cons a i ica ( gl. Ve . 2020).
PIETRO U. DINI
58 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
ABBILDUNG N. 37. Die handsch i liche unda ie e Beme kung on Va e (Ka e 62a)

S aipsniai / A icles 59
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
FIGULDUNG N. 38. Ve zeichnis de Fabe (múl iplicamen e dob ados ca ões 63a64b)
PIETRO U. DINI
60 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
ABBILDUNG N. 39. Le z e Sei e on Va e (1821: S. 68)
S aipsniai A icles 61 ABILDUNG N. 40. /
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
Folha 60a do ansc ip
PIETRO U. DINI
62 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
FILGUNDO N. 41. Folha 60b do ansc ip
S aipsniai A icles 63 /
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
ABBILDUNG N. 42. Bla 61a de Absch i

PIETRO U. DINI
64 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
ABBILDUNG N. 43. Bla 61b de Absch i . Rech s sieh man auch einen Teil de
unda adas obse ação de pai (Ca e 62a)
S aipsniai / A icles 65
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
QUELLE UND SEKUNDÄRLITERATUR
Adelung Johann Ch is oph, Va e Johann Se e in 1809: Mi h ida es ode
allgemeine Sp achenkunde: mi dem Va e Unse als Sp achp obe in bey nahe ün hunde
Línguas e munda es, Pa il 2, Línguas Eu opeias, Be lin: Voss. 19. século.
Be nhagen Wol gang 1964: Johann Se e in Va e , ein e gessene Sla is des
Con ibuções à his ó ia da Slawis ik, h sg. de H. H. Bel ield , K. Ho álek Be lin:
Akademie-Ve lag, 162170.
Bezzenbe ge Adalbe 1874: Rezension a Nesselmann 1873. Gö ingische
Geleh e Anzeigen 39, 1221–1250.
Bopp F anz 1853: Übe die Sp ache de al en P euʃsen, Gelesen in de Akademie
de Wissenscha en am 24. Mai 1849, am 25. Juli 1850 und am 24. Feb ua i 1853. –
Abs ac ungen de Königlichen Akademie de Wissenscha en zu Be lin aus dem Jah e 1853,
Be lin: F. Dümmle s Ve lags-Buchhandlung. F. Dümmle s Ve lags-Buchhandlung. F. Dümmle s Ve lags-Buchhandlung.
Fleckens ein Ch is a 1997: Johann Se e in Va e um ep esen an e da F ühphase da hallesche
Slawis ik. Con ibuições à his ó ia da Slawis ik na Ma inLu he -Uni e si ä
Halle-Wi enbe g, pa e 1 (= Sla ica Va ia Halensia 2), h sg. de Ch . Fleckens ein, H. Schmid ,
Halle-Wi enbe g: Uni e si ä s e lag, 3438. Fo s eu e Ku He mann 1955: O P eußische
S aa sa chi em Königsbe g. Um his ó ico e ospec o com uma isão ge al sob e suas
exis ências, Gö ingen: Vandenhoeck
& Rup ech .
G imm Jacob 1822: Rezension a pai 1821. Gö ingische geley e anzeigen 121, Ch .
1201–1207.
Gö z on Selle 1965: Va e , Johann Se e in. – Al p eußische Biog a ie 2, h sg. on
K ollmann, Ma bu g: Elwe , 755.
Haym Rudol , h sg., 1894: Ca as de Wilhelm on Humbold a Geo g Hein ich Ludwig
Nicolo ius, Be lin: Ve lag on Emil Felbe .
Heckmann Ma ie-Luise 2019: P ussica und Li huanica in de S aa sbiblio hek zu
Be linP eußische Kul u besi z. Be lin[…]P eußische Kul u besi z.
Be lin[…]P eußische Kul u besi z. Be lin[…]P eußische Kul u besi z.
Be lin[…]P eußische Kul u besi z. Be lin[…]P eußische Kul u besi z. Be lin[…]P eußische Kul u besi z. Be lin[…]P eußische Kul u besi z. Be lin[…]P eußische Kul u besi z. Ac a Linguis ica Li huanica 81, 2251. K ollmann Ch is ian 1974: Fabe , Ka l. Al p eußische Biog aphie 2, h sg. de Ch . K ollmann, Ma bu g: Elwe , 172.
Kuhn E ns 1895: Va e , Johann Se e in. – Allgemeine Deu sche Biog aphie 39,
503–508.
Lehne d Joh. Max 1974: Hennig, Ab aham E ns . – Al p eußische Biog a ie 2, h sg.
de Ch . K ollmann, Ma bu g: Elwe , 286.
PIETRO U. DINI
66 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVI
Linde Samuel B. 1822: O jękyku dawnych p usaków. Rozbio dziela p o esso a Va e a, w
Wa szawie w d uka ne Xięży Pha ów.
Mažiulis Vy au as 1966: P ūsų kalbos paminklai 1, Vilnius: Min is.
Mažiulis Vy au as 1981: P ūsų kalbos paminklai 2, Vilnius: Mokslas.
Mone F anz J. 1821: Rezension zu Va e 1821. – Heidelbe ge Jah büche de Li e a u
5(31), 489–495.
Ms. bo uss. ol. 462: Johann Se e in Pai: Enchi idion. O pequeno Ca echismo Doc o Ma in
Lu he s, Teu sch e P ussisch. Imp imido a Königsbe g em P ussen po Johann Daubmann. M. D.
LXI (Absch i ) Fabe : Colla io de Absch i an D uck, 64 Bl., Halle, em 1821.
Nesselmann G. H. Fe dinand 1845: A língua dos an igos p ussianos an seus
sob e es os elucidado, Be lin: Reime .
Nesselmann G. H. Fe dinand 1873: Thesau us Linguae P ussicae. O p eussische Vocabel- o a h na
medida do mesmo a é ago a de e minado oi, nebs Zugabe eine Sammlung u kundlich
beglaubig e Localnamen, gesich e und zusammenges ell , Be lin: Dümmle s
Ve lagsbuch-handlung, Ha wi z & Gossmann. T au mann Reinhold 1910: As al p eußischen
Sp achdenkmäle . In oducção, ex os, g amá ica, Wö e buch, Gö ingen: Vandenhoeck e
Rup ech . G amma icae, Lexica, collec iones ocabulo um ecensen u , pa ia signi ica u ,
Va e Se e in Johann 1815: Lingua um o ius o bis Index alphabe icus, qua um
his o ia adumb a u ou Li e a u de G amma iken, Lexica e Wö e sammlungen alle Sp achen
Va e landes, de Schicksale und Ve wand scha de selben, Be lin: in de Nicolaischen
de E de nach alphabe ische O dnung de Sp achen, mi eine ged äng en Uebe sich des
Buchhandlung.
Va e Se e in Johann 1821: Die Sp ache de al en P euʃsen: Einlei ung, Uebe eʃ e,
Sp achleh e, Wö e buch, B aunʃchweig: in de Schul-Buchhandlung Halle, ged uck in
do Gebaue chen Buchd ucke ei.
Ve . 2014: Dėl p ūsų kalbos eks ų są ado susida ymo, eds. by T. Ci jan, M. Za jalo a,
A. Judžen is. Bal ai i sla ai: d asinių kul ū ų sanki os, Vilnius: Ve smė, 89100. Ve .
2019: К вопросу о дошедших до нас сведениях о древне-прусском Энхири дионе [K
op osu o doshedshykh do nasenyi s edakh o d e ne-p usskom Enkhy idione] (1561).
Claвянскoе и балканское языкознание. Sla iстика, индокlausimu
европеистика, культурология. К 90-летню со дня рождения Владимира Николаевича
Топорова [Sla ianskoe i balkanskoe iazykoznanye. Sla is ika, indoe opeis ika, kul’ u-
ologyia. K 90-le yiu so dnia ozhdenyia Vladimi a Nikolae icha Topo o a], Москва:
S aipsniai / A icles 67
Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions
bei Va e (1821) ode zu dem e schollenen „VH“-Exempla
Российская академия наук. Ins i u o Claвяноведения [Mosc a: Rossiyskaia
akademyia nauk. Ins i u o Sla iano edenyia], 238263. Ve . 2020: Su ex uelle
G undlage des al p eußischen Enchi idion em T au mann
(1910). Bal is ica 55(1), 105118.
Ve . 2020a: Zu ex uellen G undlage des al p eußischen Enchi idions bei Mažiulis
(1966). – Bal is ica 55(2), 315–328.
Ve . 2021: Su ex uelle G undlage des al p eußischen Enchi idions bei
Nesselmann (1845) und dessen Nach olge n Uhlenbeck (1889) und Be neke (1896). –
Bal is ica 56(1), 107120.
Va e io p ūsiškojo Enchi idiono (1821) pi minio
eks o, a ba p a as ojo „HV“ egzemplio iaus,
SANTRAUKA
Kai ku ie s a būs Va e io leidimo (1821) aspek ai is da nė a aiškūs. Ypač daug klausimų kelia
Va e io išspausdin o ex o yšys su ank aš ine p ūsiškojo Enchi idiono kopija, saugoma
Ms. bo uss. ome, ol. 462 (Be lyne), ku i iki šiol nebu o žinoma. Šios kopijos au o ius A. E.
Henigas ją pada ė emdamasis jam p iklausiusiu spausdin u, nepilnu Enchi idiono
egzemplio iumi. Šis p ūsiškojo Enchi idiono egzemplio ius bu o laikomas p a as asis
p a as u jau Neselmano (1845) laikais. Tiek idiniai, iek išo iniai a gumen ai odo, kad
spausdin as, nepilnas egzemplio ius bu o Henigo ank aščio, aigi ėliau i Va e io leidimo,
a skai os aškas. Šiame egzemplio iuje ūko 126134 puslapių. Įdomu ai, kopija. Į ai ių
kad Va e io išspausdin as eks as y a d iem puslapiais umpesnis nei Henigo ank aš inė
duomenų palyginimas leidžia a ku i kai ku iuos p a as ojo egzemplio iaus požymius.
Siūlyčiau šį egzemplio ių adin i HV egzemplio iumi.
Į eik a 2021 m. spalio 9 d.
PIETRO U. DINI
Pizos uni e si as
Via S. Ma ia 36, I-56126 Piza, I alija
pie [email p o ec ed]